“Ba mươi sáu phố phường” là cách gọi khu phố buôn bán cổ của Hà Nội, nơi nhiều phố mang tên “Hàng” kèm mặt hàng từng bán ở đó: Hàng Bạc, Hàng Đào, Hàng Gai, Hàng Đường, Hàng Muối… Mỗi phố từng là nơi tập trung người cùng nghề, nhiều người gốc từ một làng nghề quanh kinh thành, vừa làm vừa bán ngay tại nhà. Con số 36 nên hiểu là con số ước lệ đã thành tên gọi, không phải số phố đếm chính xác.
Bài này giải thích tên gọi 36 phố phường, vì sao người buôn cùng hàng lại ở cùng phố, các phố Hàng tiêu biểu và mặt hàng gốc của chúng, phố nghề vận hành ra sao trong những căn nhà ống, và khu phố cổ hôm nay còn giữ được gì của nếp buôn xưa. Những chi tiết lịch sử chưa thống nhất giữa các tài liệu sẽ được ghi rõ là “có nhiều cách giải thích”.
Con số 36 phố phường từ đâu ra
Có nhiều cách giải thích con số 36. Một cách được nhắc nhiều là thời Lê, kinh thành Thăng Long được chia thành 36 phường, đơn vị cư trú vừa có tính hành chính vừa gắn với nghề nghiệp. Qua thời gian, “ba mươi sáu phố phường” trở thành cách gọi chung cho khu phố buôn bán sầm uất, dù số phố thực tế ở các thời kỳ khác nhau không đúng bằng 36.
Ca dao có câu “Rủ nhau chơi khắp Long Thành, ba mươi sáu phố rành rành chẳng sai”, rồi kể tên hàng loạt phố Hàng. Đến thế kỷ 20, nhà văn Thạch Lam viết tập tuỳ bút “Hà Nội băm sáu phố phường”, góp phần làm con số này quen thuộc với nhiều thế hệ. Trong tiếng Việt, “băm sáu” là cách nói tắt của ba mươi sáu.
Cần phân biệt “phố” và “phường” trong cách gọi xưa. Phường là đơn vị cư trú, nhiều khi gắn với một nhóm người cùng nghề, cùng quê. Phố là con đường có nhà cửa, cửa hàng hai bên. Ghép lại, “phố phường” gợi một khu vừa là nơi ở, vừa là nơi làm, vừa là nơi buôn bán, khác với làng quê thuần nông.
Đọc con số 36 như một con số ước lệ giúp tránh tranh cãi không cần thiết khi đi tìm “đủ 36 phố”. Điều đáng quan tâm hơn là cấu trúc của khu phố: mỗi phố một nghề, một mặt hàng, và những người buôn bán cùng nghề sống cạnh nhau.
Vì sao người cùng hàng lại ở cùng một phố
Thăng Long xưa thu hút thợ thủ công và người buôn từ các làng nghề quanh vùng đồng bằng. Người của một làng ra kinh kỳ thường đi theo nhau, ở cạnh nhau, làm cùng nghề và bán cùng mặt hàng. Lâu dần, con phố nơi họ ở mang tên mặt hàng họ bán. Người Hà Nội gọi theo hàng hoá vì đó là cách dễ nhớ nhất: muốn mua bạc thì ra Hàng Bạc, muốn mua đường thì ra Hàng Đường.
Ở cùng phố có nhiều lợi cho người buôn. Khách biết tìm đến đâu, nên cả phố cùng đông. Thợ dễ đổi chác nguyên liệu, dễ cho nhau mượn hàng khi khách đặt nhiều. Người cùng quê, cùng nghề tương trợ nhau khi ốm đau, hoạn nạn, và cùng giữ lệ nghề, chẳng hạn không phá giá, không dạy nghề cho người ngoài một cách tuỳ tiện. Câu “buôn có bạn, bán có phường” phản ánh rất đúng nếp này.
Nhiều phố nghề còn có đình, đền thờ tổ nghề do chính người trong nghề lập ra, nơi họ họp mặt, giỗ tổ, bàn việc chung. Đình Kim Ngân trên phố Hàng Bạc là ví dụ thường được nhắc về nơi thờ tổ nghề kim hoàn. Tục thờ tổ nghề là một đề tài riêng; ở đây chỉ cần thấy nó là sợi dây giữ những người buôn bán cùng phố gắn với nhau.
Mặt trái của mô hình này là cạnh tranh trực tiếp: hai cửa hàng cùng bán một thứ đứng sát nhau, khách so giá từng nhà. Vì thế lệ phường, lệ phố mới quan trọng, để cạnh tranh không biến thành giành giật.
Một số phố Hàng và mặt hàng gốc
Bảng dưới liệt kê vài phố Hàng quen thuộc cùng mặt hàng gốc thường được nhắc. Nhiều phố đã đổi mặt hàng theo thời gian; cột cuối chỉ ghi xu hướng chung, không nói về cửa hàng cụ thể nào.
| Phố | Mặt hàng gốc thường được nhắc | Hôm nay |
|---|---|---|
| Hàng Bạc | Đúc bạc, chế tác vàng bạc, đổi tiền | Vẫn còn nhiều cửa hàng vàng bạc, trang sức |
| Hàng Đào | Tơ lụa, vải vóc; tên phố có nhiều cách giải thích | Phần lớn là quần áo, hàng may mặc |
| Hàng Gai | Sợi gai, dây thừng, chão, lưới | Nhiều cửa hàng lụa, đồ lưu niệm |
| Hàng Buồm | Buồm cho thuyền bè, khi sông còn chảy gần khu phố | Hàng ăn, đồ khô, bánh kẹo |
| Hàng Đường | Đường, mật, mứt, bánh kẹo | Vẫn có hàng ô mai, mứt, quần áo |
| Hàng Muối | Muối chở bằng thuyền từ vùng biển | Nhiều mặt hàng khác nhau |
| Hàng Mã | Đồ mã, đồ giấy cho lễ cúng | Đồ mã, đồ trang trí lễ Tết, Trung thu |
| Lãn Ông | Trước gọi là phố Hàng Thuốc Bắc, bán dược liệu | Vẫn tập trung cửa hàng dược liệu |
Tên phố như một lớp lịch sử nằm trên bản thân con phố: đọc tên là biết một thời phố từng bán gì. Một số phố giữ được mặt hàng gốc cả trăm năm, một số đổi hẳn. Sự thay đổi đó không phải là mất mát, mà là dấu hiệu khu phố vẫn sống, vẫn buôn bán theo nhu cầu của người mua mỗi thời.
Nhà ống: trước bán, giữa ở, sau làm
Mặt tiền hẹp, nhà sâu. Nhà ở phố cổ thường có mặt tiền rất hẹp, chạy sâu vào trong, nên được gọi là nhà ống. Một cách giải thích phổ biến là ai cũng muốn có cửa ra mặt phố để buôn bán, nên mặt tiền được chia nhỏ tối đa. Có ý kiến còn gắn kiểu nhà này với cách tính thuế theo bề ngang mặt tiền, nhưng đây là điều nên coi là lời kể hơn là sự thật đã được xác minh rộng rãi.
Gian ngoài là cửa hàng. Gian sát phố dùng để bày và bán hàng. Ban ngày cửa mở rộng, hàng hoá bày ra tận ngưỡng cửa; tối đến cài cửa lại thành nhà ở.
Giữa nhà là sân trời. Nhiều nhà ống có một khoảng sân nhỏ không lợp mái ở giữa, đón ánh sáng, gió và nước mưa vào một căn nhà sâu hun hút. Đây là giải pháp khéo cho bài toán ánh sáng, thông gió của nhà phố.
Phía sau là xưởng, bếp, kho. Với phố nghề, gian sau là nơi làm hàng: thợ bạc chạm bạc, thợ thiếc gò thiếc. Người mua đứng ở gian trước đôi khi nghe được tiếng búa, tiếng đục từ trong vọng ra.
Sống cùng hàng hoá. Gia đình buôn bán sống trên tầng hoặc trong các gian giữa. Hàng hoá, xưởng thợ và đời sống gia đình xen nhau, nên nếp sinh hoạt của nhà phố luôn xoay quanh giờ mở cửa hàng. Ngày nay, mô hình vừa ở vừa bán đặt ra yêu cầu về an toàn cháy nổ và lối thoát rất cao.
Phố và chợ: người gánh hàng từ làng ven đô vào phố
Phố Hàng không đứng một mình. Quanh nó là các chợ và một dòng người gánh hàng từ các làng ven đô vào bán mỗi sáng. Chợ Đồng Xuân, dựng từ cuối thế kỷ 19 thời Pháp thuộc, trở thành chợ đầu mối lớn của khu phố cổ, nơi các cửa hàng trên phố lấy hàng và nơi hàng từ các tỉnh đổ về.
Hàng rong là mạch máu thứ hai của phố. Nhiều làng quanh Hà Nội nổi tiếng với một sản vật riêng và đưa vào phố bằng gánh: cốm làng Vòng mỗi độ thu, hoa từ các làng trồng hoa ven Hồ Tây, rau từ các làng trồng rau ngoại thành. Người bán rong đi theo những tuyến quen, có khách quen trên từng phố, và tiếng rao của họ là một phần âm thanh của phố cổ được văn chương nhắc nhiều.
Mối quan hệ giữa cửa hàng trên phố và người bán rong vừa bổ sung vừa cạnh tranh. Cửa hàng có chỗ, có uy tín lâu năm; người bán rong có sự linh hoạt, mang hàng tận cửa nhà khách. Nhiều gia đình buôn bán trên phố khởi đầu từ một gánh hàng rong, tích góp rồi mới thuê được một gian mặt phố.
Ngày nay việc bán hàng rong trong khu phố cổ chịu các quy định về trật tự, vỉa hè của chính quyền, và nhiều người bán rong chuyển sang giao hàng theo đơn đặt trước. Hình thức đổi, nhưng nhu cầu mang hàng ngon từ làng vào phố thì vẫn còn.
Phố cổ hôm nay: điều gì còn, điều gì đổi
Khu phố cổ Hà Nội hôm nay vừa là nơi buôn bán, vừa là điểm du lịch, vừa là nơi ở rất chật chội. Nhiều phố không còn bán mặt hàng gốc; nhà mặt phố được cho thuê làm quán ăn, cửa hàng lưu niệm, khách sạn nhỏ. Nhiều gia đình buôn bán lâu đời đã chuyển đi, một số vẫn giữ cửa hàng qua nhiều thế hệ.
Điều còn lại rõ nhất là cách tổ chức theo cụm: đến nay vẫn có những đoạn phố tập trung một nhóm hàng, như hàng vàng bạc, hàng mã và đồ trang trí lễ Tết, hàng dược liệu, hàng đồ khô ô mai. Người mua vẫn quen “ra phố ấy mua thứ ấy”. Nếp cụm hàng không mất đi, chỉ đổi mặt hàng.
Từ góc người buôn bán, 36 phố phường để lại vài bài học vẫn dùng được: đặt cửa hàng ở nơi khách đã quen tìm đến loại hàng của mình; giữ quan hệ tử tế với những cửa hàng cùng ngành bên cạnh; làm cho mặt tiền hẹp vẫn nhìn thấy được hàng; và giữ uy tín đủ lâu để tên tiệm gắn với tên phố. Phần tục lệ và tín ngưỡng của phố nghề, như thờ tổ, nên được tìm hiểu với sự tôn trọng nếp riêng của từng nghề.
Đi bộ phố cổ bằng con mắt người buôn bán
Nếu bạn muốn tìm hiểu phố nghề xưa trong một buổi đi bộ, vài điểm gợi ý để nhìn sâu hơn ảnh check-in:
- Đọc tên phố rồi so với hàng đang bán: phố nào giữ mặt hàng gốc, phố nào đã đổi hẳn.
- Tìm những ngôi đình, đền nhỏ nằm lọt giữa dãy nhà; nhiều nơi gắn với một nghề hoặc một phường cũ. Vào thì giữ yên lặng, ăn mặc kín đáo.
- Nhìn cấu trúc nhà ống từ cửa: gian trước bày hàng, lối đi dẫn sâu vào trong, có khi thấy được khoảng sân trời.
- Để ý những cửa hàng lâu năm: cách bày hàng, cách xếp quầy, cách người bán tiếp khách quen.
- Mua một món nhỏ ở cửa hàng gia truyền và hỏi chuyện nếu chủ tiệm vui lòng, đừng làm phiền lúc họ đông khách.
- Tôn trọng sinh hoạt của cư dân: không chụp cận vào trong nhà khi chưa được phép, không ngồi chắn cửa hàng.
Một buổi đi như vậy giúp bạn thấy phố cổ không chỉ là di sản kiến trúc mà là một hệ thống buôn bán đã vận hành hàng trăm năm, vẫn đang tiếp tục thay đổi.
Câu hỏi thường gặp
Hà Nội có đúng 36 phố phường không?
Không nên hiểu con số 36 theo nghĩa đếm chính xác. Một cách giải thích phổ biến là thời Lê kinh thành được chia thành 36 phường, về sau “ba mươi sáu phố phường” thành cách gọi ước lệ cho khu phố buôn bán cổ. Số phố thực tế ở mỗi thời kỳ đều khác 36.
Vì sao nhiều phố cổ Hà Nội bắt đầu bằng chữ Hàng?
Vì mỗi phố từng là nơi tập trung người buôn bán, sản xuất một loại hàng, và người ta gọi tên phố theo mặt hàng ấy: Hàng Bạc bán bạc, Hàng Đường bán đường, Hàng Muối bán muối. Cách gọi này dễ nhớ và cho người mua biết ngay nên đến đâu mua gì.
“Hà Nội băm sáu phố phường” là của ai?
Đây là tên tập tuỳ bút của nhà văn Thạch Lam, viết về những thức quà, nếp sống và vẻ đẹp của Hà Nội. Tác phẩm góp phần làm cách gọi “băm sáu phố phường” quen thuộc với nhiều thế hệ bạn đọc. “Băm sáu” là cách nói tắt của ba mươi sáu.
Nhà ống ở phố cổ có phải do đánh thuế theo mặt tiền không?
Đây là một lời giải thích hay được kể, nhưng chưa nên coi là sự thật chắc chắn. Lý do được thừa nhận rộng rãi hơn là ai cũng muốn có cửa ra mặt phố để buôn bán, nên đất mặt tiền được chia nhỏ, nhà phải phát triển theo chiều sâu.
Phố cổ còn bán đúng mặt hàng theo tên phố không?
Một số phố vẫn giữ mặt hàng gốc hoặc gần gốc, như vàng bạc ở Hàng Bạc, đồ mã và đồ trang trí lễ Tết ở Hàng Mã, dược liệu ở Lãn Ông. Nhiều phố khác đã đổi sang mặt hàng mới, quán ăn hay dịch vụ du lịch theo nhu cầu của người mua từng thời.
Đình thờ tổ nghề ở phố cổ có vào tham quan được không?
Một số đình, đền trong phố cổ mở cửa cho người tham quan vào những giờ nhất định, nhưng đây trước hết là nơi thờ tự của cộng đồng. Khi vào, bạn nên ăn mặc kín đáo, giữ yên lặng, hỏi người trông coi trước khi chụp ảnh và làm theo hướng dẫn tại chỗ.