Thần Tài trong tín ngưỡng dân gian không phải một nhân vật duy nhất mà là một “chức vị” được gán cho nhiều người khác nhau, tuỳ vùng và tuỳ câu chuyện: Triệu Công Minh, Quan Công, Tỷ Can, Phạm Lãi, và cả nàng hầu tên Như Nguyện trong một tích cổ. Người Việt tiếp nhận tục thờ này chủ yếu qua các cộng đồng thương nhân người Hoa, rồi biến đổi nó thành hình ảnh quen thuộc: một ông mặc áo đỏ, tay cầm thỏi vàng, ngồi cạnh Ông Địa ở góc cửa hàng.
Bài này kể lại các tích phổ biến nhất ở mức “tương truyền”, giải thích vì sao có cách chia Văn Tài Thần và Võ Tài Thần, và lần theo con đường tục thờ đi vào cửa hiệu Việt. Bài không bàn cách lập bàn thờ hay văn khấn; phần đó đã có những nơi chuyên viết. Mục đích ở đây là để người buôn bán hiểu mình đang giữ một tục lệ có lịch sử ra sao, thay vì làm theo mà không biết vì sao.
Thần Tài là một chức vị, không phải một con người
Trong tín ngưỡng dân gian Trung Hoa, chữ Tài Thần (財神) chỉ vị thần coi việc tiền của. Giống nhiều vị thần dân gian khác, chức vị này không gắn cứng với một nhân vật. Mỗi vùng, mỗi nghề, mỗi thời kỳ lại tôn một người khác lên vị trí đó, thường là một nhân vật lịch sử hay nhân vật tiểu thuyết có phẩm chất mà người ta muốn gửi gắm: công bằng, trung tín, giỏi làm ăn, biết chia sẻ của cải.
Vì vậy câu hỏi “Thần Tài là ai” không có một đáp án duy nhất. Nếu hỏi một người buôn bán gốc Phúc Kiến, một người gốc Quảng Đông và một tiểu thương ở chợ quê miền Tây, bạn có thể nhận ba câu trả lời khác nhau mà không ai sai. Các sách phong tục bằng tiếng Việt cũng ghi theo nhiều cách, và người đọc nên coi đó là sự phong phú của tín ngưỡng dân gian chứ không phải chỗ để tranh cãi đúng sai.
Điều đáng chú ý là phần lớn các nhân vật được tôn làm Thần Tài đều có một câu chuyện về đạo đức đi kèm. Người xưa không chỉ cầu tiền; họ gửi vào hình tượng Thần Tài cả quan niệm về cách kiếm tiền cho phải đạo. Hiểu được tầng nghĩa này thì tục thờ Thần Tài bớt giống một cuộc trao đổi, và gần hơn với một lời tự nhắc của người buôn bán.
Các vị thường được gọi là Thần Tài
Bảng dưới gom những nhân vật hay được nhắc nhất trong sách phong tục và trong lời kể của các gia đình buôn bán. Cách xếp Văn hay Võ có thể khác nhau giữa các vùng.
| Nhân vật | Thường được xếp là | Tích hay được kể | Phẩm chất người ta gửi gắm |
|---|---|---|---|
| Triệu Công Minh | Võ Tài Thần | Trong tiểu thuyết Phong Thần, được phong coi bốn vị lo việc chiêu tài, nạp bảo; tranh tượng hay vẽ cưỡi cọp đen, cầm roi | Uy nghiêm, giữ của, trừ gian |
| Quan Công (Quan Vũ) | Võ Tài Thần | Tướng thời Tam Quốc, được thương nhân nhiều vùng tôn thờ vì chữ nghĩa, chữ tín | Trung nghĩa, giữ lời hứa |
| Tỷ Can | Văn Tài Thần | Trung thần đời Thương bị moi tim; dân gian giải thích người không tim thì không thiên vị ai | Công bằng khi chia của |
| Phạm Lãi | Văn Tài Thần | Mưu thần nước Việt thời Xuân Thu, sau rời quan trường đi buôn, nhiều lần giàu lên rồi đem của chia cho người khác | Giỏi làm ăn, biết dừng, biết chia |
| Ngũ Lộ Thần Tài | Nhóm năm vị | Cách gọi gom Triệu Công Minh và bốn vị thuộc hạ, hoặc năm vị trấn năm phương | Tiền đến từ mọi ngả |
| Như Nguyện | Nhân vật trong tích cổ | Nàng hầu mang lại sung túc cho chủ, biến mất vào đống rác ngày đầu năm | Gắn với tục kiêng quét nhà đầu năm |
Bảng này chỉ là bản đồ để bạn định hướng khi đọc sách hay nghe kể. Một gia đình thờ tượng Thần Tài áo đỏ cầm thỏi vàng thường không bận tâm vị ấy là Tỷ Can hay Phạm Lãi; với họ, đó đơn giản là “ông Thần Tài”.
Văn Tài Thần và Võ Tài Thần: vì sao chia hai
Văn Tài Thần mặc áo quan, mặt hiền. Hình tượng này thường cầm thỏi vàng, cuộn giấy hoặc cây như ý, đội mũ cánh chuồn. Tượng Thần Tài phổ biến ở Việt Nam phần lớn thuộc kiểu này: dáng phúc hậu, nét mặt tươi, gợi sự sung túc yên ổn hơn là sức mạnh.
Võ Tài Thần mặc giáp hoặc áo tướng, mặt nghiêm. Triệu Công Minh và Quan Công thuộc nhóm này. Ý niệm đằng sau là của cải cần được giữ gìn, cần người đủ uy để trừ gian, chống trộm cướp. Trong cửa hiệu của một số thương nhân người Hoa, tượng Quan Công có mặt vì lý do đó cộng thêm chữ nghĩa, chữ tín.
Việc chia hai phản ánh hai cách nhìn đồng tiền. Một bên nhấn vào sự khôn ngoan và công bằng khi làm ăn, một bên nhấn vào sự chính trực và khả năng bảo vệ thành quả. Hai lớp nghĩa này bổ sung cho nhau, không loại trừ nhau.
Ở Việt Nam, ranh giới này khá mờ. Phần đông tiểu thương không phân biệt Văn hay Võ, cũng ít ai biết tên riêng của vị mình thờ. Sự phân chia chủ yếu còn rõ trong các hội quán, miếu của cộng đồng người Hoa và trong sách nghiên cứu.
Đừng biến cách chia thành luật kiêng. Trên mạng có nhiều lời khuyên kiểu “Văn Tài Thần phải quay mặt vào trong, Võ Tài Thần phải quay ra ngoài”. Những quy tắc này có nguồn gốc từ phong thủy bày biện của một số trường phái và không thống nhất; chúng không phải phần lõi của tín ngưỡng.
Tích nàng Như Nguyện và tục kiêng quét nhà đầu năm
Trong các sách phong tục Việt, có một tích về Thần Tài được kể đi kể lại, thường được ghi là bắt nguồn từ truyện chí quái Trung Hoa. Tương truyền, một người lái buôn tên Âu Minh đi qua hồ Thanh Thảo, được thủy thần tặng một nàng hầu tên Như Nguyện. Từ khi có Như Nguyện, việc làm ăn của Âu Minh xuôi thuận, nhà cửa sung túc. Một ngày đầu năm, Âu Minh nổi giận đánh nàng, Như Nguyện chui vào đống rác rồi biến mất, và cơ nghiệp của Âu Minh cũng sa sút từ đó.
Tích này được dùng để giải thích tục kiêng quét nhà, đổ rác trong mấy ngày đầu năm: người xưa sợ “quét mất Như Nguyện”. Đây là ví dụ rõ về cách một câu chuyện dân gian gắn vào một tập quán sinh hoạt. Nhiều nhà nghiên cứu cũng chỉ ra một lý do thực tế hơn: ngày Tết xưa ai cũng nghỉ, không có người thu gom rác, và quét nhà rầm rộ trong lúc khách tới chúc Tết là bất tiện.
Với người buôn bán, tích Như Nguyện còn có một tầng nghĩa ít được nhắc: sự sung túc của Âu Minh đến từ việc đối xử tử tế với người giúp mình, và mất đi khi ông ta nóng giận. Đọc theo cách này, câu chuyện giống một lời răn về cách cư xử với người làm và bạn hàng hơn là chuyện thần linh ban phát.
Thần Tài vào Việt Nam theo chân thương nhân người Hoa
Tục thờ Thần Tài trong cửa hiệu Việt có liên hệ chặt với các cộng đồng thương nhân người Hoa định cư ở những đô thị buôn bán như Hội An, Phố Hiến, Cù Lao Phố, Chợ Lớn. Các nhóm này mang theo hệ thống thần linh của quê hương: Quan Công, Bà Thiên Hậu, Thổ Địa, Tài Thần. Người Việt buôn bán bên cạnh họ dần học theo, trước hết ở những phố có đông người Hoa.
Ở Nam Bộ, nơi người Hoa và người Việt sống xen kẽ lâu đời, bàn thờ Thần Tài – Ông Địa đặt sát đất trong cửa hàng trở thành hình ảnh rất phổ biến, đi vào cả nhà dân không buôn bán. Ở miền Bắc, nhiều gia đình xưa chủ yếu thờ Thổ Công trong nhà, còn bàn thờ Thần Tài riêng thì ít gặp hơn. Nhiều nhà nghiên cứu văn hoá nhận xét tục thờ Thần Tài lan rộng ra phía Bắc mạnh hơn từ khi kinh tế thị trường mở ra và cửa hàng tư nhân mọc lên nhiều, nhưng mốc thời gian cụ thể thì khó xác định.
Quá trình tiếp nhận này kéo theo những biến đổi riêng. Người Việt ghép Thần Tài với Ông Địa thành một cặp không tách rời, đặt tên quen thuộc là “ông Thần Tài”, “ông Địa”, và tạo ra những tục riêng như cúng cá lóc nướng ngày vía ở miền Tây. Đến nay, tục thờ Thần Tài ở Việt Nam đã là một hiện tượng văn hoá có bản sắc riêng chứ không còn là bản sao của tục người Hoa.
Hình tượng Thần Tài ở Việt Nam khác bản gốc ở đâu
Luôn đi cặp với Ông Địa. Trong nhiều miếu của người Hoa, Tài Thần và Thổ Địa là hai vị riêng, có thể thờ ở hai chỗ. Ở cửa hàng Việt, nhất là miền Nam, hai ông gần như luôn ngồi cạnh nhau, đến mức nhiều người tưởng đó là một cặp từ gốc.
Thờ ở vị trí thấp. Bàn thờ Thần Tài – Ông Địa ở Nam Bộ thường đặt sát mặt đất, gắn với ý niệm Ông Địa là thần đất. Đây là đặc điểm địa phương, không phải luật chung cho mọi nơi.
Tượng hiền, tròn, nhiều màu. Tượng gốm, tượng sứ sản xuất hàng loạt cho thị trường Việt có xu hướng làm Thần Tài mặt tròn, má hồng, nụ cười rộng, gần với hình ảnh ông nhà giàu phúc hậu hơn là vị quan nghiêm nghị.
Chữ “Thần Tài” đi vào lời nói hằng ngày. Người Việt nói “Thần Tài gõ cửa” khi gặp may về tiền, “vía Thần Tài” cho ngày mùng 10 tháng Giêng. Nghĩa là hình tượng này đã thành một phần của ngôn ngữ, vượt ra ngoài không gian thờ tự.
Ngày vía khác. Nhiều vùng ở Trung Hoa đón Thần Tài vào mùng 2 hoặc mùng 5 tháng Giêng; ở Việt Nam, mùng 10 tháng Giêng mới là ngày được nhắc đến nhiều nhất. Sự khác biệt này cho thấy tục đã được “bản địa hoá” chứ không chép nguyên.
Đọc tích Thần Tài cho tỉnh táo
Hiểu nguồn gốc giúp người buôn bán giữ tục lệ một cách thoải mái hơn. Vài điểm nên nhớ khi đọc hay nghe kể về Thần Tài:
- Các tích đều ở mức “tương truyền”. Không có tích nào là “bản chính thức”, và người kể chuyện khẳng định chỉ có một Thần Tài đúng thường đang đơn giản hoá.
- Cẩn thận với giai thoại không rõ nguồn trên mạng, ví dụ những câu chuyện kể Thần Tài “chết vì đói” hay “bị đuổi khỏi nhà” để giải thích món cúng. Nhiều chuyện kiểu này chỉ lưu truyền miệng, có nhiều dị bản và khó đối chiếu với sách phong tục cũ; nên kể ở mức “tương truyền”.
- Thờ hay không thờ là lựa chọn của mỗi gia đình. Không thờ Thần Tài không làm cửa hàng “mất lộc”, và thờ cũng không thay được việc chọn hàng, giữ giá, chăm khách.
- Về thực tế, phần đáng giữ nhất của tục là lời nhắc đạo đức đằng sau: buôn bán công bằng, giữ chữ tín, đối xử tử tế với người làm. Đó cũng là thứ khách hàng cảm nhận được.
- Nếu muốn tìm hiểu sâu theo góc tôn giáo, hãy hỏi ban quản lý các hội quán, miếu của cộng đồng người Hoa hoặc nhà nghiên cứu văn hoá, thay vì tin những trang bán tượng tự giải thích.
Nếu cửa hàng của bạn đang tìm tượng hay đồ thờ, xem thêm vật phẩm có ghi rõ chất liệu trên Vật Phẩm Phong Thủy và đối chiếu kỹ trước khi mua.
Câu hỏi thường gặp
Thần Tài và Ông Địa có phải là một không?
Không. Thần Tài là vị coi việc tiền của, Ông Địa là thần đất, coi việc đất đai nơi mình ở. Ở cửa hàng Việt, nhất là miền Nam, hai vị thường được thờ chung một bàn nên nhiều người gộp lại, nhưng trong tín ngưỡng gốc đây là hai vị riêng.
Tượng Thần Tài áo đỏ cầm thỏi vàng là vị nào?
Phần lớn tượng kiểu này thuộc hình tượng Văn Tài Thần, thường được gắn với Tỷ Can hoặc Phạm Lãi tuỳ cách kể. Tuy vậy các xưởng làm tượng hiếm khi ghi rõ, và người thờ thường chỉ gọi chung là ông Thần Tài, không phân biệt tên riêng.
Tích Như Nguyện có thật trong sách cổ không?
Tích Âu Minh và Như Nguyện được nhiều sách phong tục Việt dẫn lại và thường ghi nguồn từ truyện chí quái Trung Hoa. Đây là truyện dân gian, có giá trị như một lời giải thích tục kiêng quét nhà đầu năm, không phải sự kiện lịch sử.
Vì sao miền Bắc ít thờ Thần Tài hơn miền Nam?
Ở miền Nam, cộng đồng người Hoa buôn bán sống xen với người Việt từ lâu nên tục thờ Thần Tài thấm vào đời sống sớm. Miền Bắc xưa thiên về thờ Thổ Công trong nhà. Ngày nay khoảng cách này đã thu hẹp nhiều, cửa hàng khắp nơi đều có thể thờ.
Không thờ Thần Tài thì có ảnh hưởng gì đến việc buôn bán không?
Không có cơ sở nào cho thấy điều đó. Thờ hay không là lựa chọn văn hoá của mỗi gia đình. Việc buôn bán phụ thuộc vào hàng hoá, giá cả, vị trí, cách phục vụ và sổ sách; nhiều cửa hàng làm ăn tốt mà không thờ, nhiều nơi thờ vẫn gặp khó.
Có thể tìm hiểu thêm về các vị Tài Thần ở đâu?
Bạn có thể đọc các sách nghiên cứu phong tục, tín ngưỡng dân gian của những nhà nghiên cứu có uy tín, hoặc tham quan các hội quán người Hoa ở Hội An, Chợ Lớn và hỏi ban quản lý. Nên đối chiếu nhiều nguồn thay vì tin một trang bán đồ thờ.