Bà Thiên Hậu, tương truyền là một cô gái họ Lâm ở đảo Mi Châu, Phúc Kiến, sống vào khoảng thế kỷ 10, được người đi biển miền nam Trung Hoa tôn làm thần bảo hộ; theo chân thương nhân người Hoa, tục thờ Bà có mặt ở nhiều hội quán và miếu tại Việt Nam, nổi tiếng nhất là ở Hội An, Chợ Lớn và Thủ Dầu Một. Năm 2009, tín ngưỡng và phong tục thờ Bà, thường gọi theo tên Ma Tổ, được UNESCO ghi vào danh sách di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại.
Với người buôn bán, Bà Thiên Hậu là một ví dụ rõ về cách tín ngưỡng gắn với điều kiện làm ăn cụ thể: chuyến hàng đường biển đầy rủi ro cần một chỗ dựa tinh thần. Bài này kể nguồn gốc ở mức tương truyền, giải thích vì sao thương nhân tôn thờ Bà, và điểm qua dấu ấn của Bà trong các phố buôn bán Việt Nam. Bài không hướng dẫn đi lễ hay khấn vái.
Cô gái họ Lâm ở đảo Mi Châu
Theo truyền thuyết phổ biến, Bà tên là Lâm Mặc Nương, sinh ra trên đảo Mi Châu thuộc vùng Phủ Điền, tỉnh Phúc Kiến, vào thời Bắc Tống. Tên “Mặc” nghĩa là im lặng, gắn với chuyện kể rằng khi mới sinh Bà không hề khóc. Lớn lên, Bà giỏi bơi lội, am hiểu thời tiết biển, thường giúp đỡ người đánh cá và người đi thuyền.
Nhiều câu chuyện kể Bà có khả năng báo trước bão gió, cứu người gặp nạn trên biển, kể cả cứu cha và anh trong một trận bão. Bà mất khi còn trẻ, và dân vùng biển bắt đầu lập miếu thờ. Những câu chuyện về việc Bà hiện lên cứu thuyền gặp nạn tiếp tục được kể qua nhiều thế hệ, khiến tín ngưỡng lan rộng dọc bờ biển phía nam Trung Hoa.
Cũng như nhiều vị thần có gốc là người thật, ranh giới giữa sử và truyền thuyết ở đây rất mờ. Năm sinh, năm mất và các phép lạ được kể khác nhau giữa các nguồn. Người đọc nên tiếp nhận những câu chuyện này như truyện kể tín ngưỡng, có giá trị văn hoá, chứ không phải ghi chép lịch sử chính xác.
Từ nữ thần làng chài đến Thiên Hậu
Tục thờ Bà không dừng lại ở làng chài. Các triều đại Trung Hoa nhiều lần gia phong tước hiệu cho Bà, đặc biệt khi các chuyến đi biển chính thức, kể cả của triều đình, ghi nhận đã cầu Bà và được bình an. Theo cách kể phổ biến, đến đời Thanh Bà được tôn là Thiên Hậu, nghĩa là hoàng hậu trên trời, tước hiệu cao nhất dành cho một nữ thần.
Song song với tước hiệu của triều đình, dân gian gọi Bà bằng nhiều tên thân mật: Ma Tổ, Thiên Thượng Thánh Mẫu, Bà Thiên Hậu, hay đơn giản là “Bà”. Mỗi cách gọi phản ánh một tầng quan hệ: với triều đình, Bà là một vị thần được phong; với người đi biển, Bà là người mẹ che chở.
Điều làm tục thờ Thiên Hậu khác nhiều tín ngưỡng địa phương khác là nó theo chân người. Ở đâu có thương nhân Phúc Kiến, Quảng Đông, Triều Châu, Hải Nam đi buôn, ở đó có miếu Thiên Hậu: Đài Loan, Hồng Kông, Ma Cao, Đông Nam Á, và cả các cảng buôn của Việt Nam. Đó là lý do một vị thần biển lại có mặt ở những nơi cách bờ biển khá xa như Chợ Lớn hay Thủ Dầu Một.
Vì sao thương nhân đi biển tôn thờ Bà
Rủi ro của chuyến hàng đường biển. Trước khi có dự báo thời tiết và bảo hiểm hàng hải hiện đại, một chuyến thuyền buôn có thể mất trắng vì bão. Cả vốn liếng của nhiều gia đình nằm trên một con thuyền, nên nhu cầu tìm chỗ dựa tinh thần là rất lớn.
Bàn thờ nhỏ trên thuyền. Theo nhiều mô tả, thuyền buôn xưa của người Hoa thường có khám thờ Bà ngay trên thuyền. Đến bến mới, thương nhân lập miếu để tạ ơn đã đến nơi bình an.
Miếu là nơi tụ họp. Miếu Thiên Hậu ở bến cảng trở thành nơi gặp gỡ của thương nhân cùng quê, trao đổi tin tức về hàng hoá, giá cả, tàu thuyền. Tín ngưỡng và hoạt động buôn bán đan vào nhau.
Hình ảnh người mẹ. Với người xa quê, một nữ thần mang dáng dấp người mẹ là nguồn an ủi. Đây là điểm chung giữa Bà Thiên Hậu và nhiều nữ thần được người Việt tôn thờ.
Không phải thần ban tiền. Bà Thiên Hậu không được thờ như một Thần Tài. Thương nhân cầu Bà để được bình an trên đường đi, còn chuyện lời lỗ vẫn nằm ở tay nghề buôn bán. Phân biệt điều này giúp hiểu đúng vị trí của Bà trong tín ngưỡng cầu tài.
Một số nơi thờ Thiên Hậu nổi tiếng ở Việt Nam
Các nơi dưới đây thường được nhắc tới khi nói về tục thờ Thiên Hậu của cộng đồng người Hoa ở Việt Nam. Người dân địa phương hay gọi là “Chùa Bà”.
| Nơi | Cộng đồng gắn bó | Nét nổi bật | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Hội quán Phúc Kiến, Hội An (Đà Nẵng) | Người Hoa gốc Phúc Kiến | Điện chính thờ Thiên Hậu, nằm trong phố cổ | Điểm tham quan quen thuộc của khách |
| Tuệ Thành hội quán, Chợ Lớn (TP.HCM) | Người Hoa gốc Quảng Đông | Thường gọi là Chùa Bà Thiên Hậu, mái trang trí gốm nhiều màu | Một trong những hội quán cổ ở Chợ Lớn |
| Chùa Bà Thiên Hậu, Thủ Dầu Một (TP.HCM) | Cộng đồng người Hoa và người Việt địa phương | Lễ rước kiệu Bà dịp rằm tháng Giêng thu hút rất đông người | Thủ Dầu Một trước đây thuộc tỉnh Bình Dương |
| Nhiều miếu Thiên Hậu ở miền Tây, ven biển miền Trung | Cộng đồng người Hoa địa phương | Quy mô nhỏ, gắn với bến sông, chợ | Thường có ban quản lý của cộng đồng |
Mỗi nơi có lịch sử và quy định riêng. Khi đến tham quan, hãy tôn trọng không gian thờ tự, ăn mặc kín đáo, hỏi trước khi chụp ảnh khu vực điện thờ.
Nhận ra Bà Thiên Hậu trong một hội quán
Tượng Bà ngồi chính điện. Bà thường được tạc ngồi, đội mũ miện có tua rủ trước mặt, mặc áo bào của bậc hoàng hậu, nét mặt hiền. Có nơi thờ nhiều pho tượng Bà với kích thước khác nhau, có pho dùng để rước trong ngày lễ.
Hai vị theo hầu. Hai bên Bà thường có hai vị thần được gọi là Thiên Lý Nhãn và Thuận Phong Nhĩ, nghĩa là mắt nhìn xa nghìn dặm và tai nghe thuận theo gió. Theo truyền thuyết, đây là hai vị bị Bà thu phục rồi theo giúp Bà quan sát biển cả.
Mô hình thuyền. Một số hội quán trưng mô hình thuyền buồm, gợi nhớ những chuyến vượt biển của thế hệ thương nhân đầu tiên. Đây là chi tiết cho thấy rõ mối liên hệ giữa tín ngưỡng và nghề buôn đường biển.
Những vòng hương treo cao. Ở nhiều hội quán Chợ Lớn, khách dễ thấy các vòng nhang xoắn lớn treo từ trần, cháy nhiều ngày. Đây là cách cúng quen thuộc của người Hoa phía Nam, cũng là hình ảnh hay xuất hiện trong ảnh chụp các hội quán.
Trang trí gốm và chạm khắc. Mái hội quán thường gắn tượng gốm nhiều màu kể tích truyện, cột kèo chạm rồng phượng. Phần mỹ thuật này là lý do nhiều hội quán được xếp hạng di tích và thu hút khách tham quan không theo tín ngưỡng.
Vía Bà và nhịp sống của cộng đồng buôn bán
Ngày vía Bà Thiên Hậu phổ biến nhất là 23 tháng 3 âm lịch. Ở nhiều hội quán, đây là dịp lễ lớn trong năm: cộng đồng người Hoa tổ chức cúng tế, múa lân, có nơi hát tuồng. Một số nơi lại có lễ hội lớn vào dịp khác, như lễ rước kiệu Bà vào rằm tháng Giêng ở Thủ Dầu Một, thu hút người dân từ nhiều địa phương.
Với cộng đồng buôn bán, các lễ này mang chức năng xã hội rõ rệt. Đây là lúc các gia đình cùng gốc gặp nhau, các hội đoàn quyên góp cho hoạt động từ thiện, khuyến học, và các chủ cửa hàng gặp gỡ bạn hàng. Nhiều người không theo tín ngưỡng vẫn tham gia vì đó là sinh hoạt văn hoá của khu phố mình.
Ngày nay, khi chuyến hàng đường biển đã có bảo hiểm, có dự báo thời tiết, tục thờ Bà không mất đi mà chuyển sang một vai trò khác: gìn giữ bản sắc cộng đồng và ký ức về những thế hệ thương nhân đã vượt biển lập nghiệp. Đó cũng là lý do UNESCO ghi nhận tín ngưỡng này như một di sản văn hoá, chứ không phải vì những phép lạ được kể lại.
Đọc tục thờ Thiên Hậu cho đúng
Khi tìm hiểu, viết hoặc kể về Bà Thiên Hậu, vài điểm giúp tránh hiểu sai và giữ sự tôn trọng với cộng đồng đang thờ Bà:
- Phân biệt Bà Thiên Hậu với các nữ thần khác của người Việt như Bà Chúa Xứ, Thiên Y A Na hay các vị Thánh Mẫu. Mỗi vị có lai lịch và cộng đồng thờ riêng, dù đôi khi được thờ chung một nơi.
- Dùng “tương truyền” khi kể các phép lạ, và ghi rõ chỗ các nguồn khác nhau về năm sinh, năm mất.
- Không gắn Bà với lời hứa tài lộc. Bà được thờ chủ yếu như vị thần bảo hộ đi lại, bình an.
- Gọi đúng tên hội quán theo cộng đồng, tránh gộp chung mọi “Chùa Bà” làm một.
- Nhắc đúng địa danh hiện hành khi viết: Hội An nay thuộc thành phố Đà Nẵng, Thủ Dầu Một nay thuộc TP.HCM, nhưng tên hội quán, tên miếu vẫn giữ như cũ.
- Khi cần tư liệu sâu, tìm đến ban quản lý hội quán, các công trình nghiên cứu về người Hoa ở Việt Nam, thay vì các trang bán đồ thờ.
Với người buôn bán hôm nay, câu chuyện Bà Thiên Hậu còn là lời nhắc về giá trị của sự chuẩn bị: thương nhân xưa vừa cầu Bà vừa đọc kỹ trời biển trước khi giương buồm. Tín ngưỡng không thay cho sự thận trọng, mà đi cùng nó.
Câu hỏi thường gặp
Bà Thiên Hậu và Ma Tổ có phải là một không?
Đúng vậy. Ma Tổ là cách gọi phổ biến ở Phúc Kiến, Đài Loan và nhiều cộng đồng người Hoa; Thiên Hậu là tước hiệu được triều đình phong. Ở Việt Nam, người dân hay gọi là Bà Thiên Hậu hoặc gọi nơi thờ là Chùa Bà.
Ngày vía Bà Thiên Hậu là ngày nào?
Ngày vía phổ biến nhất là 23 tháng 3 âm lịch. Một số nơi có lễ hội lớn vào dịp khác, ví dụ lễ rước kiệu Bà vào rằm tháng Giêng ở Thủ Dầu Một. Lịch cụ thể nên hỏi ban quản lý từng nơi.
Bà Thiên Hậu có phải là Thần Tài không?
Không. Bà được thờ chủ yếu như vị thần bảo hộ người đi biển, cầu bình an cho chuyến đi. Thương nhân tôn thờ Bà vì chuyến hàng an toàn là điều kiện đầu tiên của việc buôn bán, nhưng Bà không được coi là thần ban tiền của.
Tín ngưỡng thờ Bà Thiên Hậu có được UNESCO công nhận không?
Năm 2009, tín ngưỡng và phong tục thờ Ma Tổ, tức Bà Thiên Hậu, được UNESCO ghi vào danh sách di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại, theo hồ sơ của Trung Quốc. Đây là sự ghi nhận về giá trị văn hoá cộng đồng.
Vì sao Chùa Bà Thiên Hậu ở Chợ Lớn lại xa biển?
Chợ Lớn là trung tâm buôn bán lớn của người Hoa, nối với biển qua hệ thống sông rạch. Thương nhân mang theo tín ngưỡng của quê hương và lập hội quán ở nơi mình định cư, nên miếu Thiên Hậu có mặt ở nhiều nơi không sát biển.
Người không phải gốc Hoa có đến thăm được không?
Hầu hết hội quán, miếu Thiên Hậu ở Việt Nam đều mở cửa cho khách tham quan. Bạn chỉ cần ăn mặc lịch sự, giữ trật tự, tôn trọng người đang hành lễ và tuân theo hướng dẫn của ban quản lý về khu vực được chụp ảnh.