Bàn tính là dụng cụ tính toán bằng các hạt trượt trên cột, từng có mặt trên quầy của gần như mọi hiệu buôn, tiệm thuốc bắc, tiệm vàng ở Việt Nam trước khi máy tính bỏ túi phổ biến. Tiếng hạt gỗ gõ lách cách là âm thanh quen của chợ và phố buôn bán một thời. Ngày nay ít ai còn dùng bàn tính để tính tiền, nhưng nó vẫn hiện diện trong cửa hàng dưới dạng món bày: bàn tính gỗ cũ của ông bà, bàn tính đồng, bàn tính mạ vàng.
Bài này kể lại cấu tạo và đời sống của bàn tính trong cửa hiệu, giải thích vì sao một dụng cụ lại thành biểu tượng của nghề buôn, và hướng dẫn cách giữ, cách bày một chiếc bàn tính sao cho có ý nghĩa. Điều đáng nói nhất về bàn tính không phải nó "chiêu" được gì, mà là nó nhắc đến cái nếp ghi chép, tính toán cẩn thận của người buôn bán xưa.
Bàn tính được làm thế nào và tính ra sao
Một chiếc bàn tính kiểu Trung Hoa gồm khung chữ nhật, một thanh ngang chia khung làm hai phần trên dưới, và nhiều cột tròn xuyên qua, mỗi cột xâu một chuỗi hạt. Kiểu phổ biến có hai hạt ở phần trên và năm hạt ở phần dưới mỗi cột. Mỗi hạt trên tính là năm, mỗi hạt dưới tính là một; hạt được tính khi gạt sát vào thanh ngang. Mỗi cột là một hàng chữ số: hàng đơn vị, hàng chục, hàng trăm, người dùng tự chọn cột nào làm đơn vị.
Bàn tính kiểu Nhật Bản, gọi là soroban, gọn hơn: một hạt trên, bốn hạt dưới mỗi cột, hạt có cạnh sắc như hình thoi để gạt nhanh. Ở Việt Nam, bàn tính trong các hiệu buôn cũ chủ yếu là kiểu Trung Hoa, còn soroban phổ biến gần đây hơn qua các lớp dạy tính nhẩm cho trẻ em.
Người thạo bàn tính cộng trừ nhanh không thua máy, vì tay gạt hạt theo những quy tắc thuộc lòng, gần như không cần nghĩ. Nhân chia cũng làm được, chậm hơn và đòi hỏi luyện tập. Ngày xưa người học việc ở hiệu buôn phải học bàn tính như học chữ; một người gạt bàn tính nhanh, chính xác được coi là có nghề.
Bàn tính trong đời sống hiệu buôn
Trong ký ức của nhiều gia đình buôn bán, bàn tính gắn với hình ảnh ông bà ngồi sau quầy, một tay lật sổ, một tay gạt hạt. Tiệm thuốc bắc dùng bàn tính tính tiền thang thuốc gồm nhiều vị; tiệm vàng dùng nó tính tiền theo chỉ, theo lượng; nhà buôn sỉ dùng nó cộng hoá đơn dài. Vì là dụng cụ dùng hằng ngày, bàn tính bóng lên theo tay người, gỗ sẫm màu ở những chỗ hay cầm.
Bàn tính cũng đi vào chuyện ứng xử. Người bán gạt bàn tính trước mặt khách là cách cho khách cùng nhìn phép tính, một kiểu minh bạch của thời chưa có hoá đơn in. Khi hai bên mặc cả, có khi người bán xoay bàn tính về phía khách, gạt sẵn con số, như một lời đề nghị không cần nói thành tiếng.
Từ khoảng những năm tám mươi, chín mươi của thế kỷ trước, máy tính bỏ túi rồi máy tính tiền dần thay chỗ bàn tính. Nhiều chiếc bàn tính được cất lên gác, có chiếc bị bỏ đi, có chiếc được con cháu giữ làm kỷ niệm. Chính lúc nó thôi là dụng cụ, nó bắt đầu trở thành biểu tượng.
Vì sao bàn tính thành biểu tượng của nghề buôn
Nó là hình ảnh của sự tính toán. Với người Hoa và người Việt, chiếc bàn tính đại diện cho đầu óc làm ăn: biết tính lời lỗ, biết giữ sổ sách. Đặt bàn tính trong tiệm là treo một hình ảnh của nghề, giống như thợ may treo cây kéo, thợ mộc treo cái bào.
Nó gắn với tổ tiên của tiệm. Nhiều cửa hàng gia truyền giữ chiếc bàn tính của người lập tiệm và bày ở chỗ trang trọng. Lúc đó bàn tính là hiện vật của gia đình, mang ký ức nhiều hơn mang ý cầu chúc.
Nó được làm thành đồ mỹ nghệ. Thị trường quà tặng biến bàn tính thành món bày bằng đồng, mạ vàng, gỗ quý, có khi hạt làm bằng đá. Những chiếc này không để tính, chỉ để ngắm, và thường được gắn thêm lời rao "giữ của", "tính đâu trúng đó".
Nên đọc thế nào cho tỉnh. Bàn tính là biểu tượng của sự cẩn thận trong tính toán, không phải bùa giữ tiền. Một chiếc bàn tính trên quầy chỉ có ý nghĩa khi sổ sách của tiệm cũng gọn gàng như hàng hạt thẳng tắp trên đó.
Các loại bàn tính hay bày trong cửa hàng
Bảng dưới so các loại bàn tính bạn có thể gặp khi muốn bày một chiếc trong tiệm. Cột cuối là việc cần làm để giữ chúng bền.
| Loại | Nhận biết | Hợp với | Giữ gìn |
|---|---|---|---|
| Bàn tính gỗ cũ của gia đình | Gỗ sẫm, bóng ở chỗ cầm, hạt mòn đều, có thể kẹt vài hạt | Tiệm gia truyền, góc kỷ niệm | Lau khô, tránh ẩm, kiểm tra mọt định kỳ |
| Bàn tính gỗ mới | Gỗ sáng màu, hạt đều, đôi khi đánh vecni bóng | Quầy nhỏ, dùng được thật | Lau khăn khô, tránh nắng gắt làm nứt |
| Bàn tính đồng, hợp kim | Nặng tay, màu vàng đồng hoặc sẫm, hạt không gạt được hoặc gạt rất nặng | Tủ trưng bày, kệ sau quầy | Lau khăn mềm, không chà giấy nhám |
| Bàn tính mạ vàng | Bóng loáng, màu vàng tươi, thường kèm hộp quà | Món quà khai trương, bày tủ kính | Lớp mạ mỏng, tránh lau bằng chất tẩy |
| Bàn tính hạt đá | Hạt tròn bóng, màu xanh, đỏ, đen tuỳ đá, nặng hơn gỗ | Trưng bày | Hỏi rõ đá thật hay thuỷ tinh, nhựa nhuộm |
Khi mua bàn tính làm đồ bày, hãy hỏi chất liệu cụ thể: gỗ gì, đồng thật hay hợp kim mạ, đá tự nhiên hay thuỷ tinh. Người bán đàng hoàng trả lời được; có thể xem thêm vật phẩm có ghi rõ chất liệu trên Vật Phẩm Phong Thủy để so trước.
Bàn tính cũ thật và bàn tính làm giả cũ: phân biệt bằng mắt và tay
Khi bàn tính thành món bày, thị trường đồ cũ xuất hiện cả những chiếc làm mới rồi "đánh cũ" cho giống đồ xưa. Nếu bạn mua một chiếc vì muốn có hiện vật thật cho tiệm, vài dấu hiệu dưới đây giúp nhìn kỹ hơn, dù không thay được con mắt của người chơi đồ cũ lâu năm.
Vết mòn của đồ dùng thật có quy luật. Chỗ tay hay cầm, thường là hai cạnh dọc của khung và phần thanh ngang, sẽ bóng và sẫm hơn hẳn; mặt dưới khung, chỗ tì lên quầy, mòn nhẵn. Hạt ở những cột hay dùng, tức các cột phía phải nơi đặt hàng đơn vị, mòn hơn hạt ở các cột ít dùng. Đồ làm giả cũ thường nhuộm màu đều khắp, vết xước rải ngẫu nhiên, chỗ đáng lẽ phải mòn lại sắc cạnh.
Cột xâu hạt của bàn tính cũ hay làm bằng tre hoặc gỗ nhỏ, đôi khi đã được thay một vài cột bằng vật liệu khác qua nhiều lần sửa. Một chiếc bàn tính "cũ" mà mọi cột đều mới tinh, đều tăm tắp là điều nên hỏi lại. Mùi cũng là một gợi ý: sơn, keo mới có mùi hắc, gỗ cũ chỉ còn mùi khô nhẹ.
Dù cũ thật hay không, giá trị của một chiếc bàn tính trong tiệm nằm ở câu chuyện bạn kể được về nó. Chiếc bàn tính của chính gia đình mình, dù chẳng có giá trên chợ đồ cổ, vẫn quý hơn mọi chiếc mua về.
Giữ và bày một chiếc bàn tính cũ
Nếu nhà bạn còn chiếc bàn tính của ông bà, đó là hiện vật đáng giữ. Vài bước dưới giúp nó sống thêm nhiều năm trong tiệm.
- Kiểm tra mọt: nhìn kỹ các lỗ nhỏ trên khung, gõ nhẹ xem có bột gỗ mịn rơi ra không. Có mọt đang hoạt động thì nhờ thợ sửa đồ gỗ xử lý, đừng tự phun thuốc lên đồ để ở quầy hàng.
- Lau bụi bằng chổi lông mềm giữa các hàng hạt, rồi lau khung bằng khăn hơi ẩm, vắt thật kiệt. Không ngâm nước, không xịt chất tẩy rửa lên gỗ cũ.
- Hạt kẹt thì để nguyên hoặc nhờ thợ. Cố gạt mạnh dễ gãy cột tre, cột gỗ bên trong, và khi đó sửa khó hơn nhiều.
- Đặt bàn tính ở kệ hoặc tủ kính ngang tầm mắt, xa chỗ nắng chiếu thẳng và xa bếp. Hơi dầu mỡ ở quán ăn làm gỗ dính bụi, khó lau.
- Nếu muốn khách cầm thử, để một chiếc bàn tính mới cạnh chiếc cũ. Khách gạt chiếc mới cho vui, chiếc cũ được giữ nguyên.
- Ghi một tấm thẻ nhỏ kể bàn tính này của ai, dùng ở tiệm từ bao giờ. Câu chuyện thật của gia đình làm món đồ có hồn hơn mọi lời chúc in sẵn.
Về thực tế: bài học của chiếc bàn tính cho tiệm hôm nay
Thứ làm nên những hiệu buôn sống qua nhiều đời không nằm ở chiếc bàn tính, mà ở thói quen đi kèm nó: ghi chép mỗi khoản thu chi, cộng sổ cuối ngày, biết hàng nào lời hàng nào lỗ. Người xưa gạt bàn tính mỗi tối để khớp tiền trong két với sổ, sai một đồng cũng tìm cho ra.
Ngày nay việc đó làm bằng phần mềm bán hàng, bảng tính hay một cuốn sổ tay đơn giản, nhưng nguyên tắc không đổi. Một cửa hàng nhỏ nên tách tiền của tiệm khỏi tiền chi tiêu gia đình, ghi lại mọi khoản nhập hàng, cuối mỗi tháng nhìn lại món nào bán chạy, món nào đọng vốn. Chuyện thuế và sổ sách theo quy định thì hỏi cơ quan thuế nơi đăng ký kinh doanh hoặc người làm kế toán, vì quy định thay đổi theo từng thời kỳ.
Một chiếc bàn tính bày trên quầy, nếu nhắc chủ tiệm giữ được nếp sổ sách đó, thì đã làm tròn vai của một biểu tượng thịnh vượng: không phải mang tiền đến, mà giúp người ta biết tiền đi đâu.
Câu hỏi thường gặp
Bàn tính kiểu Trung Hoa và soroban Nhật khác nhau thế nào?
Bàn tính kiểu Trung Hoa thường có hai hạt trên và năm hạt dưới mỗi cột, hạt tròn. Soroban của Nhật có một hạt trên và bốn hạt dưới, hạt hình thoi cạnh sắc để gạt nhanh. Hiệu buôn cũ ở Việt Nam chủ yếu dùng kiểu Trung Hoa.
Bày bàn tính trong cửa hàng có ý nghĩa gì?
Bàn tính là hình ảnh của nghề buôn, gợi sự tính toán cẩn thận và nếp giữ sổ sách. Nhiều tiệm gia truyền bày bàn tính của người lập tiệm như hiện vật gia đình. Nó là biểu tượng văn hoá, không phải vật bảo đảm tiền vào.
Bàn tính cũ bị mọt thì xử lý thế nào?
Kiểm tra lỗ nhỏ và bột gỗ mịn rơi ra. Nếu mọt còn hoạt động, nên nhờ thợ sửa đồ gỗ xử lý thay vì tự phun thuốc lên món đồ để ở quầy hàng, vì hoá chất có thể bám lên tay khách và hàng hoá.
Bàn tính mạ vàng có phải vàng thật không?
Phần lớn bàn tính mạ vàng bán làm quà là lớp mạ mỏng trên đồng hoặc hợp kim, không phải vàng khối. Khi mua, hỏi rõ chất liệu nền và lớp phủ; người bán đàng hoàng sẽ ghi rõ, và giá hợp lý theo chất liệu thật.
Có nên đặt bàn tính lên bàn thờ Thần Tài không?
Không cần. Bàn tính là dụng cụ và đồ bày, không phải đồ thờ. Đặt nó ở quầy, kệ hoặc tủ kính là hợp vai; bàn thờ nên giữ gọn theo cách gia đình vẫn thờ.
Trẻ học soroban có liên quan gì tới bàn tính trong cửa hiệu không?
Cùng là dụng cụ tính bằng hạt nhưng khác mục đích. Soroban ở lớp tính nhẩm dùng để luyện tư duy số cho trẻ; bàn tính trong cửa hiệu xưa là dụng cụ làm việc. Một chiếc bàn tính cũ trong tiệm có thể là dịp để trẻ thấy dụng cụ mình học từng được ông bà dùng thật.