Chữ Phúc dán ngược là tục của người Hoa, dựa trên lối chơi chữ: "phúc đảo" (phúc bị lộn ngược) đọc gần giống "phúc đáo" (phúc đến), nên dán chữ Phúc lộn đầu là một lời chúc "phúc đã tới". Tục này theo chân cộng đồng người Hoa vào Việt Nam, rồi lan sang nhiều cửa hàng của người Việt mỗi dịp Tết, nhất là ở Chợ Lớn và các phố buôn bán lâu đời.
Điều ít người biết là chính trong văn hoá gốc cũng không phải chỗ nào cũng dán ngược. Có những chỗ người Hoa dán xuôi vì lý do trang trọng, có những chỗ dán ngược vì một nghĩa khác của chữ "đảo". Bài này đi lần lượt từ chữ Phúc, lối chơi chữ, các giai thoại quanh tục dán ngược, đến cách chọn chỗ dán trên cửa hàng cho đẹp, dễ gỡ và không làm khách thấy kỳ.
Chữ Phúc và lối chơi chữ đồng âm
Chữ Phúc viết là 福, gồm bộ Thị ở bên trái, phần bên phải có hình như một cái bình đầy. Cách giải nghĩa dân gian hay gặp là "bàn thờ cạnh bình rượu đầy", tức đời sống đủ đầy có lễ nghĩa. Đây là cách giảng để dễ nhớ; giới nghiên cứu văn tự có những cách lý giải chặt chẽ hơn, nhưng nghĩa chung của chữ thì không đổi: điều lành, sự may mắn, đời sống đầy đủ.
Tục dán ngược đứng trên một trò chơi âm thanh. Trong tiếng Hoa, chữ "đảo" 倒 (lộn, ngã, đổ) và chữ "đáo" 到 (đến) đọc gần như nhau, ở tiếng phổ thông còn trùng hẳn âm. Khi khách đi qua thấy chữ Phúc lộn ngược và buột miệng "phúc đảo rồi", câu đó nghe ra là "phúc đến rồi". Người Hoa rất chuộng kiểu chúc bằng đồng âm: con dơi vì "bức" gần âm "phúc", con cá vì "ngư" gần âm "dư".
Sang tiếng Việt, đọc theo âm Hán Việt thì "đảo" và "đáo" chỉ lệch dấu, nên người Việt vẫn hiểu được ý chơi chữ. Nhưng phần lớn khách Việt đi ngang không nghĩ tới chuyện đọc chữ, họ chỉ thấy một hình vuông đỏ chữ vàng nghiêng nghiêng. Vì vậy với cửa hàng của người Việt, chữ Phúc chủ yếu đóng vai một mảng màu Tết, còn ý chơi chữ là phần chủ tiệm có thể kể cho khách tò mò.
Những giai thoại quanh tục dán ngược
Giai thoại phủ một vị vương gia thời Thanh. Một chuyện hay được kể: người hầu không biết chữ dán ngược chữ Phúc ở cổng phủ, chủ nhà nổi giận, quản gia nhanh trí nói "phúc đã đến phủ", chủ nhà bèn vui và thưởng. Chuyện có nhiều bản, đổi tên nhân vật theo người kể, không có nguồn ghi chép chắc chắn.
Giai thoại thời Minh. Một bản khác gắn với vua Chu Nguyên Chương và chuyện dán chữ Phúc để đánh dấu nhà. Bản này cũng thuộc loại truyện kể, được nhắc nhiều trên báo Tết, nhưng không nên dẫn như sử.
Cách hiểu đúng mực về các giai thoại. Giai thoại sinh ra để giải thích một tục đã có, nhiều khi ra đời sau tục. Khi kể với khách, bạn mở đầu bằng "có giai thoại kể rằng…" và dừng ở đó, không cần khẳng định năm tháng hay tên người.
Điểm chung của mọi bản. Dù kể theo bản nào, cái lõi vẫn là lối đọc "đảo – đáo". Đó là phần chắc chắn nhất của tục, và cũng là phần dễ giải thích nhất cho người không đọc chữ Hán.
Chữ Phúc ở cửa hàng người Việt: Bắc, Nam và phố người Hoa
Ở các phố người Hoa như Chợ Lớn, chữ Phúc dán ngược đi cùng một bộ trang trí Tết khá đầy đủ: câu đối giấy đỏ hai bên cửa, đèn lồng, chậu quất, đôi khi một dải giấy cắt hoa văn trên mi cửa. Chữ Phúc ở đây có hệ thống, chỗ nào xuôi chỗ nào ngược đã thành nếp trong từng gia đình, và người bán hàng lâu năm thường giải thích được.
Ở cửa hàng của người Việt, chữ Phúc phổ biến muộn hơn và dùng thoải mái hơn. Miền Nam tiếp xúc với văn hoá người Hoa lâu đời nên chữ Phúc dán ngược quen mắt từ sớm. Ở miền Bắc, nhiều gia đình vẫn chuộng chữ của ông đồ viết trên giấy đỏ hoặc giấy dó, treo trong nhà, chữ Phúc dán cửa kính chủ yếu thấy ở các cửa hàng, siêu thị, văn phòng trong vài chục năm gần đây khi giấy in sẵn bán tràn chợ Tết.
Sự khác biệt này không có đúng sai. Nó cho thấy chữ Phúc dán ngược là một tục nhập vào, được người Việt chọn lấy phần trang trí và phần lời chúc, còn phần chơi chữ âm Hoa thì mỗi người hiểu một mức. Với một tiệm nhỏ, cứ chọn cách mình giải thích được: dán ngược vì thích lối chơi chữ, dán xuôi vì muốn khách đọc ra ngay, hoặc không dán mà treo một chữ Phúc thư pháp trong tiệm. Chọn nào cũng là một lời chúc, không có cách nào "phạm" hay "mất lộc".
Chỗ dán xuôi, chỗ dán ngược theo cách nhiều gia đình người Hoa vẫn làm
Bảng dưới gom cách làm phổ biến, không phải quy định chung; mỗi nhà, mỗi vùng có thể khác. Cột cuối gợi ý cách áp vào một cửa hàng ở ta.
| Vị trí | Cách dán thường gặp | Lý do theo quan niệm | Gợi ý cho cửa hàng |
|---|---|---|---|
| Cửa chính, cổng lớn | Dán xuôi | Cửa chính là bộ mặt, cần trang trọng; chữ ngược ở đây có người cho là "đổ phúc ra ngoài" | Cửa ra vào chính của tiệm nên dán xuôi hoặc treo chữ Phúc khung |
| Tủ, rương, thùng gạo | Dán ngược | Mở tủ, đổ gạo là "đổ" ra; dán ngược để đọc thành "phúc đến" | Tủ hàng, két, thùng chứa trong kho |
| Thùng rác, chỗ đổ nước | Dán ngược | Chữ "đảo" còn có nghĩa đổ đi; ngụ ý điều không may bị đổ đi, phúc ở lại | Ít cửa hàng dán ở đây, tuỳ ý |
| Cửa phòng trong, cửa kho | Ngược hoặc xuôi đều có | Không còn là bộ mặt nên chơi chữ thoải mái hơn | Cửa kho, cửa sau |
| Cửa kính mặt tiền | Tuỳ nhà | Không có trong tục cũ vì xưa ít cửa kính | Dán xuôi nếu là cửa vào chính, ngược nếu là ô kính trang trí |
Điều đáng giữ là sự nhất quán. Một cửa hàng dán chữ xuôi ở cửa chính, ngược ở tủ hàng và giải thích được vì sao, sẽ cho khách thấy chủ tiệm hiểu điều mình làm, thay vì dán theo kiểu thấy người ta dán.
Dán chữ Phúc lên cửa kính, cửa gỗ cho đẹp và dễ gỡ
Phần lớn cửa hàng dán chữ Phúc vài tuần quanh Tết rồi gỡ. Cách dán quyết định chuyện sau Tết gỡ ra sạch hay để lại vệt keo cả năm.
- Chọn chất liệu theo bề mặt: cửa kính hợp với miếng dán tĩnh điện hoặc decal dễ bóc; cửa gỗ sơn thì dùng băng keo giấy hai mặt loại nhẹ, tránh keo dán chặt làm tróc sơn khi gỡ.
- Lau sạch và để khô chỗ dán. Kính có lớp bụi dầu ở mặt phố sẽ làm miếng dán bong mép sau vài ngày.
- Đặt chữ theo kiểu hình thoi, tức là xoay tờ giấy vuông một góc bốn mươi lăm độ, đó là kiểu truyền thống. Tâm chữ ngang tầm mắt người lớn hoặc cao hơn một chút.
- Nếu dán ngược, kiểm tra kỹ chiều chữ. Bộ Thị phải chuyển sang phía tay phải khi nhìn, phần trên của chữ nằm ở dưới. Dán nhầm sang kiểu lật gương thì chữ trông như chữ lạ.
- Không dán đè lên giấy phép kinh doanh, bảng giờ mở cửa, biển thoát hiểm hay mã thanh toán. Những thứ đó khách cần đọc hơn.
- Sau rằm tháng Giêng hoặc khi giấy đã phai, gỡ ra. Giấy đỏ phơi nắng vài tuần ngả màu hồng nhạt, để cả năm trông cũ kỹ hơn là may mắn.
Chọn chữ Phúc: chữ in, chữ viết tay và chữ có hoạ tiết
Chữ Phúc bán dịp Tết có ba loại chính. Loại in hàng loạt trên giấy đỏ nhũ vàng rẻ, nhiều mẫu, nhưng nét chữ thường bị chỉnh cho tròn, đôi khi méo mó vì người thiết kế không biết chữ Hán. Loại viết tay của các ông đồ, các hiệu viết chữ cho nét bút thật, mỗi tờ một khác, hợp cửa hàng muốn cái gì riêng. Loại có hoạ tiết lồng bên trong, như hình con dơi, đồng tiền, hoa mai, thì đẹp mắt nhưng chữ dễ bị lẫn vào hình.
Cách kiểm nhanh một chữ Phúc in có đúng nét không: nhìn bên trái phải là bộ Thị gồm một chấm và các nét giống chữ "ネ" gọn gàng; bên phải từ trên xuống có một nét ngang, một ô vuông nhỏ, rồi một ô lớn chia bốn. Thấy thiếu ô, thừa nét hay bộ bên trái là chữ khác, tốt nhất đổi tờ khác. Một chữ Phúc sai nét treo trước tiệm của nhà buôn người Hoa sẽ bị nhận ra ngay.
Nếu khách hàng của bạn chủ yếu là người Việt trẻ, có thể cân nhắc chữ Phúc viết theo lối thư pháp chữ Việt. Nó không có lối chơi chữ "đảo – đáo" nên không cần dán ngược; dán xuôi là đọc được ngay, và ý chúc vẫn còn nguyên.
Về thực tế: một tờ giấy đỏ và hình ảnh cửa hàng
Chữ Phúc không mang khách đến. Thứ nó làm được là báo cho người đi đường rằng tiệm đang trong không khí Tết, đã mở cửa, đã sẵn sàng đón khách. Trong những ngày đầu năm khi nhiều tiệm còn đóng, một cửa kính có chữ Phúc mới, sạch, cửa mở, đèn sáng, nói với khách nhiều điều hơn mọi lời quảng cáo.
Ngược lại, một chữ Phúc rách góc, bạc màu còn dính từ năm trước nói điều ngược lại: tiệm ít người chăm. Nếu bạn không có thời gian thay mỗi năm, tốt hơn là không dán, hoặc treo một chữ Phúc khung gỗ trong tiệm, lau chùi được và dùng nhiều năm.
Một lưu ý cho cửa hàng có khách quốc tế hoặc khách theo tôn giáo khác: chữ Phúc là biểu tượng văn hoá Tết của người Hoa và người Việt, không phải biểu tượng tôn giáo, nên không có gì phải ngại. Nếu khách hỏi vì sao chữ bị ngược, đó là dịp kể lối chơi chữ "phúc đến" và tạo một cuộc trò chuyện vui. Một chủ tiệm kể được câu chuyện của những thứ mình bày luôn để lại ấn tượng tốt hơn.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao chữ Phúc lại dán ngược?
Vì trong tiếng Hoa, "đảo" (lộn ngược) và "đáo" (đến) đọc gần như nhau. Thấy chữ Phúc ngược mà nói "phúc đảo" thì nghe thành "phúc đáo", tức phúc đến. Đây là lối chúc bằng chơi chữ đồng âm rất phổ biến của người Hoa.
Cửa chính có nên dán chữ Phúc ngược không?
Nhiều gia đình người Hoa dán xuôi ở cửa chính vì cho rằng cửa chính là bộ mặt, cần trang trọng, và dán ngược ở tủ, rương, thùng gạo. Đây là cách làm phổ biến chứ không phải quy định; cửa hàng có thể theo cách này cho nhất quán.
Câu chuyện vương gia và người hầu dán ngược chữ Phúc có thật không?
Đó là giai thoại, có nhiều bản, đổi tên nhân vật theo người kể, không có nguồn ghi chép chắc chắn. Khi kể lại, nên nói "có giai thoại kể rằng" và không khẳng định năm tháng hay tên người cụ thể.
Làm sao biết chữ Phúc in trên giấy đúng nét?
Nhìn bên trái phải là bộ Thị gọn gàng, bên phải từ trên xuống có một nét ngang, một ô vuông nhỏ rồi một ô lớn chia bốn. Thiếu ô, thừa nét hay bộ bên trái khác đi là chữ bị vẽ sai, nên đổi tờ khác.
Dán chữ Phúc đến bao giờ thì gỡ?
Thường người ta gỡ sau rằm tháng Giêng hoặc khi giấy đã phai màu. Không có quy định cứng, nhưng giấy đỏ phơi nắng lâu sẽ bạc, để cả năm trông cũ kỹ, nên thay mới mỗi Tết hoặc dùng chữ Phúc khung gỗ để lâu dài.
Chữ Phúc viết bằng chữ Việt có cần dán ngược không?
Không cần. Lối dán ngược dựa trên âm đọc tiếng Hoa của chữ Hán. Chữ Phúc viết thư pháp tiếng Việt không có lối chơi chữ đó, dán xuôi để người xem đọc được ngay là hợp lý nhất.