Múa lân ngày khai trương là tục mời đoàn lân đến chúc mừng cửa hàng mới: lân chào chủ nhà, đi một vòng quanh tiệm, rồi "hái lộc" treo sẵn trước cửa và nhả lộc ra như chia may mắn cho mọi người; tục này phổ biến nhất ở Nam Bộ và các phố có đông thương nhân người Hoa, nay đã lan ra nhiều tỉnh thành.
Bài giải thích các phần của một màn lân khai trương theo cách người trong nghề hay kể, ý nghĩa của bó lộc treo cao, vai trò của ông Địa mặt cười trong đoàn, và những việc chủ cửa hàng nên chuẩn bị để buổi múa vui mà không làm hư hàng hoá, không chiếm lòng đường, không phiền hàng xóm. Phân biệt lân, sư, rồng hay kỹ thuật múa trên cọc là chuyện của người biểu diễn, bài chỉ nhắc khi cần.
Vì sao khai trương hay có múa lân
Lân, gọi đủ là kỳ lân, là con vật trong truyền thuyết phương Đông, được coi là điềm lành. Trong văn hoá Việt, múa lân từ lâu gắn với Tết Trung thu và các lễ hội đầu xuân. Ở các phố buôn bán của người Hoa, nhất là cộng đồng gốc Quảng Đông, Phúc Kiến ở Chợ Lớn, Hội An hay các thị tứ miền Tây, đoàn lân còn được mời đến mỗi khi cửa hiệu khai trương hay mừng năm mới, như một lời chúc làm ăn hưng vượng.
Qua nhiều thế hệ buôn bán chung phố, người Việt tiếp nhận tục này một cách tự nhiên. Ngày nay ở Thành phố Hồ Chí Minh hay Cần Thơ, tiếng trống lân trước một cửa tiệm gần như đồng nghĩa với việc nơi đó vừa khai trương. Ở phía Bắc, múa lân khai trương ít phổ biến hơn nhưng cũng đã xuất hiện nhiều, nhất là với cửa hàng lớn, nhà hàng, showroom.
Theo quan niệm dân gian, tiếng trống rộn rã và điệu múa của lân mang lại không khí vui, đánh thức "khí" của nơi làm ăn mới. Ở góc nhìn thực tế, múa lân là một màn biểu diễn đường phố thu hút người qua lại dừng chân, giúp cả phố biết có cửa hàng mới. Cả hai cách hiểu đều đúng với vai trò của nó; điều quan trọng là tổ chức sao cho vui và an toàn.
Một màn lân khai trương thường diễn ra thế nào
Mỗi đoàn có cách dàn dựng riêng, nhưng một màn lân khai trương của cửa hàng nhỏ thường đi theo các phần sau. Biết trước giúp chủ nhà chuẩn bị đúng chỗ, đúng lúc.
- Đoàn đến, trống nổi lên trước cửa để báo hiệu; ông Địa thường đi trước, phe phẩy quạt chọc vui người xem.
- Lân chào chủ nhà và chào bàn thờ Thần Tài – Ông Địa của cửa hàng (nếu có) bằng những động tác cúi đầu.
- Lân đi một vòng trong cửa hàng hoặc trước hiên, theo ý nghĩa "đi khắp các góc", thường do chủ nhà dẫn đường.
- Phần chính: lân tiếp cận bó lộc treo sẵn, có màn dò xét, ngập ngừng, rồi vươn lên hái lộc.
- Lân nhả lộc ra phía chủ nhà và người xem, tượng trưng cho việc chia may mắn.
- Đoàn chúc mừng, chủ nhà gửi phong bao cảm ơn, đoàn rút đi trong tiếng trống kết.
Toàn bộ thường chỉ kéo dài từ mười lăm đến ba mươi phút với cửa hàng nhỏ. Màn lâu hơn, có cọc, có nhiều lân, là dạng biểu diễn lớn, cần mặt bằng và chuẩn bị khác hẳn.
Bó lộc treo cao: ý nghĩa và cách treo
Lộc thường là bó rau xà lách kèm phong bao. Trong lối múa của người Hoa gốc Quảng, lộc truyền thống là một bó rau xà lách buộc chung với phong bao đỏ. Người ta giải thích rằng chữ "rau sống" trong tiếng Quảng Đông đọc gần giống chữ "sinh tài", nên rau tượng trưng cho tài lộc sinh sôi. Ở Việt Nam, nhiều nơi giữ nguyên kiểu này, nơi khác thay bằng cành lá xanh hoặc chỉ treo phong bao.
Lộc được treo cao trước cửa. Chiều cao tuỳ đoàn và tuỳ màn múa; đoàn sẽ dặn chủ nhà treo ở đâu, cao bao nhiêu. Treo cao để lân phải vươn lên, có màn đứng trên vai nhau, tạo phần hồi hộp cho người xem. Bạn đừng tự ý treo quá cao hay buộc vào chỗ không chắc như mái bạt, dây điện.
Lân nhả lộc là chia lộc. Sau khi "ăn" lộc, lân xé và nhả rau ra trước cửa, về phía chủ nhà. Theo quan niệm, đó là chia may mắn cho cửa hàng và người xem. Rau rơi xuống đất cần được quét dọn ngay sau màn múa để không trơn trượt cho khách. Có nhà nhặt lại vài lá rau còn lành đặt lên bàn thờ Thần Tài như giữ lộc, tục này tuỳ gia đình.
Phong bao trong bó lộc là tiền cảm ơn đoàn. Ngoài phong bao trong bó lộc, nhiều chủ nhà gửi thêm phong bao riêng cho trưởng đoàn. Số tiền là thoả thuận giữa hai bên từ trước; nên rõ ràng từ lúc mời, tránh đến lúc múa xong mới thắc mắc.
Ông Địa mặt cười trong đoàn lân
Người xem múa lân ở Việt Nam hẳn đều quen hình ảnh ông Địa: chiếc mặt nạ cười toe toét, bụng phệ, tay cầm quạt, đi lạch bạch trêu lân và trêu cả người xem. Nhân vật này được nhiều người cho là nét riêng của múa lân ở Việt Nam, gắn với hình tượng Ông Địa, vị thần đất hiền lành thường thờ cạnh Thần Tài trong cửa hàng.
Trong màn múa, ông Địa có vai dẫn đường cho lân, chọc ghẹo để lân "nổi giận" hay "nhảy múa", và làm cầu nối với khán giả, đặc biệt là trẻ con. Ở màn khai trương, ông Địa thường là người tiến lại chào chủ nhà đầu tiên, có khi trao một câu chúc hoặc một cử chỉ vui.
Hình ảnh ông Địa bụng to, mặt cười gắn với ý niệm no đủ, vui vẻ. Đó cũng là lý do tượng Ông Địa trong cửa hàng thường được tạc với nét mặt hớn hở. Hiểu như vậy, sự xuất hiện của ông Địa trong đoàn lân ngày khai trương không chỉ là trò vui, mà còn là một mảnh nhỏ của tín ngưỡng thổ địa trong đời sống buôn bán Nam Bộ.
Chuẩn bị mặt bằng trước khi đoàn lân đến
Đoàn lân di chuyển nhanh, đầu lân to, đuôi lân dài, người múa nhảy liên tục; cửa hàng mới bày hàng chật chội rất dễ bị va. Vài việc nên làm trước:
- Dọn lối đi từ cửa vào trong đủ rộng, cất bớt hàng dễ vỡ như ly chén, gương, chai lọ ở tầm thấp.
- Kiểm kệ hàng đã cố định chưa, nhất là kệ cao đặt sát lối đi.
- Thu gọn dây điện, ổ cắm của loa, đèn trang trí, tránh để vắt ngang lối múa.
- Xác định khu đứng của đoàn trống: không chắn lối vào của nhà bên cạnh, không đứng giữa lòng đường.
- Nếu múa trên vỉa hè, hỏi trước Uỷ ban nhân dân phường về việc sử dụng tạm thời và giữ lối đi cho người đi bộ.
- Nhờ một người trông trẻ con, vì trẻ hay chạy theo lân và ông Địa.
- Chuẩn bị chổi, bao rác để dọn rau lộc, giấy màu sau khi múa xong.
Một số đoàn có người phụ trách khảo sát mặt bằng trước vài ngày. Nếu đoàn không làm việc này, bạn có thể gửi ảnh mặt tiền và lối vào để họ tự tính cách múa.
Những điều nên thoả thuận rõ với đoàn lân
Phần lớn hiểu lầm giữa chủ cửa hàng và đoàn lân đến từ những điều không nói trước. Bảng dưới là các mục nên hỏi khi mời.
| Mục | Vì sao cần hỏi | Gợi ý |
|---|---|---|
| Giờ đến và thời lượng | Ngày khai trương đẹp đoàn có thể nhận nhiều nơi | Chốt giờ cụ thể, hỏi đoàn đến sớm hay trễ bao lâu là chấp nhận được |
| Số lân, có ông Địa hay không | Ảnh hưởng không gian và chi phí | Cửa hàng nhỏ một lân, một ông Địa thường là đủ |
| Cách treo lộc | Mỗi đoàn quen một kiểu | Để đoàn chỉ chỗ và độ cao, chủ nhà chuẩn bị lộc theo dặn |
| Tiền cảm ơn và cách đưa | Tránh hiểu lầm sau màn múa | Thoả thuận một con số rõ ràng, đưa phong bao theo cách đoàn quen |
| Âm lượng trống | Phố có nhà ở, phòng khám, trường học | Đề nghị đánh ngắn, nhịp vừa phải nếu phố yên tĩnh |
| Dọn dẹp sau khi múa | Rau, giấy, kim tuyến dễ vương vãi | Hỏi đoàn có hỗ trợ dọn hay chủ nhà tự lo |
Những thoả thuận này không cần hợp đồng dài dòng với cửa hàng nhỏ, nhưng nên nhắn lại bằng tin nhắn để hai bên cùng nhớ.
Giữ cho vui mà không phiền ai
Tiếng trống lân là âm thanh đặc trưng của ngày vui, nhưng ở phố có nhà ở san sát, nó cũng có thể là nỗi phiền. Báo trước cho hàng xóm, chọn giờ không phải giờ nghỉ trưa hay quá sớm, và đề nghị đoàn đánh gọn là ba việc đơn giản mà hiệu quả. Nhiều chủ cửa hàng còn mời hàng xóm ra xem, biến tiếng ồn thành một dịp chung vui.
Với những cửa hàng nằm trong trung tâm thương mại, toà văn phòng hay chung cư, múa lân thường cần xin phép ban quản lý; có nơi chỉ cho múa ở sảnh ngoài, có nơi không cho trống. Đừng mời đoàn trước khi hỏi rõ.
Cuối cùng, nếu ngân sách eo hẹp hay mặt bằng chật, bạn hoàn toàn có thể bỏ phần múa lân. Một cửa hàng gọn gàng, đón khách chu đáo vẫn khai trương tốt. Tục lân là một nét đẹp văn hoá đáng giữ khi có điều kiện, không phải điều kiện bắt buộc để làm ăn thuận lợi.
Cũng nên tỉnh táo trước những lời chào mời kiểu "phải có lân mới trấn được mặt bằng" hay "không múa lân thì khai trương không thành". Đó là cách nói để bán dịch vụ, không phải tập tục. Người mời lân vì yêu cái không khí rộn ràng, vì muốn con cháu biết thêm một nét văn hoá của phố buôn bán, là lý do đẹp hơn nhiều so với mời lân vì sợ.
Câu hỏi thường gặp
Khai trương có bắt buộc phải mời múa lân không?
Không bắt buộc. Múa lân là tục chúc mừng phổ biến ở Nam Bộ và các phố buôn bán của người Hoa, nhưng nhiều cửa hàng khai trương không có lân vẫn bình thường. Hãy cân nhắc mặt bằng, ngân sách và hàng xóm trước khi quyết định.
Vì sao lộc treo cho lân thường có rau xà lách?
Theo cách giải thích phổ biến trong cộng đồng người Hoa gốc Quảng, từ "rau sống" trong tiếng Quảng Đông đọc gần giống "sinh tài", nên rau được dùng như biểu tượng của tài lộc sinh sôi. Nhiều nơi ở Việt Nam thay bằng lá xanh hoặc chỉ treo phong bao.
Ông Địa trong đoàn lân là ai?
Ông Địa là nhân vật đeo mặt nạ cười, bụng to, cầm quạt, dẫn đường và trêu lân. Hình tượng này gắn với Ông Địa, vị thần đất hiền lành thường được thờ cùng Thần Tài trong cửa hàng ở Nam Bộ, mang ý vui vẻ, no đủ.
Múa lân trên vỉa hè có cần xin phép không?
Việc sử dụng vỉa hè, lòng đường cho hoạt động riêng thường phải theo quy định của địa phương. Bạn nên hỏi Uỷ ban nhân dân phường trước, giữ lối đi cho người đi bộ và không để đoàn trống đứng giữa lòng đường.
Cửa hàng nhỏ, hẹp có múa lân được không?
Được, nếu dọn lối vừa đủ và trao đổi trước với đoàn. Với cửa hàng hẹp, đoàn thường múa chủ yếu ở trước hiên, lân chỉ vào chào ngắn bên trong. Cất hàng dễ vỡ và cố định kệ cao để tránh va chạm.
Nên đưa tiền cảm ơn đoàn lân thế nào cho phải?
Thường có hai phần: phong bao buộc trong bó lộc và phong bao gửi trưởng đoàn sau khi múa. Số tiền nên thoả thuận rõ từ lúc mời. Đưa bằng hai tay kèm lời cảm ơn là đủ lễ, không cần nghi thức cầu kỳ.