Ngày xưa cửa hàng khai trương thường đốt một tràng pháo để báo tin cho cả phố và, theo quan niệm dân gian, xua điều không lành trước khi làm ăn; từ ngày 1 tháng 1 năm 1995 pháo nổ bị cấm trên cả nước, nên ngày nay người ta thay bằng pháo giấy, ống bắn kim tuyến, pháo hoa không tiếng nổ được bán hợp pháp, tiếng trống lân hay đơn giản là âm nhạc.
Bài kể lại tiếng pháo đã gắn với chuyện buôn bán ra sao, điều gì thay đổi khi lệnh cấm có hiệu lực, những thứ "pháo" đang thấy ở các buổi khai trương hiện nay khác nhau thế nào, và dùng chúng sao cho an toàn, không phiền hàng xóm. Phần quy định chỉ nêu ở mức nguyên tắc; chi tiết hiện hành nên hỏi công an phường nơi cửa hàng đặt.
Tiếng pháo từng mang ý nghĩa gì với người buôn bán
Pháo theo người Việt vào đời sống từ rất lâu, gắn với Tết, cưới hỏi, lễ hội. Theo quan niệm dân gian chịu ảnh hưởng Trung Hoa, tiếng nổ lớn và màu đỏ của xác pháo có sức xua đuổi điều xấu, nên nhà nào có việc vui cũng muốn có một tràng pháo. Với người buôn bán, tiếng pháo ngày khai trương có thêm một nghĩa rất thực tế: đó là cách báo tin nhanh nhất cho cả con phố rằng có cửa hàng mới mở.
Những người lớn tuổi ở các phố buôn bán cũ còn nhớ cảnh xác pháo đỏ phủ kín trước cửa tiệm sau ngày khai trương. Có nơi để nguyên xác pháo qua mấy hôm, coi đó là dấu hiệu "đỏ cửa", cho khách qua lại biết tiệm vừa có việc vui. Tràng pháo dài hay ngắn có lúc còn thành chuyện thể diện giữa các nhà buôn.
Nhưng cũng chính những người lớn tuổi ấy nhớ cả mặt trái: tai nạn bỏng, cháy nhà, trẻ em bị thương vì nhặt pháo lép. Tiếng pháo vui mà cái giá phải trả không nhỏ, nhất là ở phố đông, nhà ống san sát, hàng hoá chất cao.
Ở các phố có đông nhà buôn người Hoa, tiếng pháo còn đi cùng tiếng trống lân, tạo thành một cặp quen thuộc của mọi dịp vui. Khi pháo nổ không còn, trống lân ở lại và gánh luôn phần việc của tiếng pháo. Đó là lý do ngày nay ở nhiều đô thị phía Nam, nghe tiếng trống từ đầu phố là người ta biết có cửa hàng nào đó vừa mở cửa.
Mốc năm 1995 và điều đã thay đổi
Tháng 8 năm 1994, Thủ tướng Chính phủ ra chỉ thị cấm sản xuất, buôn bán và đốt pháo nổ, có hiệu lực từ ngày 1 tháng 1 năm 1995. Lý do được nêu rõ là hạn chế tai nạn, cháy nổ và lãng phí. Từ đó tới nay, việc dùng pháo nổ trong khai trương, cưới hỏi hay Tết đều không được phép, và các quy định sau này về quản lý pháo vẫn giữ nguyên tinh thần cấm pháo nổ đối với người dân.
Lệnh cấm buộc tập tục phải thay đổi. Ban đầu, nhiều người thấy khai trương thiếu tiếng pháo là "trống trải". Dần dần, các cách thay thế xuất hiện: dây pháo giả treo trang trí, tiếng pháo phát qua loa, rồi pháo giấy, ống bắn kim tuyến. Ở phía Nam, tiếng trống lân trở thành âm thanh quen thuộc nhất của ngày khai trương, gần như thay hẳn vai trò báo tin của tiếng pháo xưa.
Quy định hiện hành cho phép một số loại pháo hoa không gây tiếng nổ, do đơn vị được cấp phép sản xuất và bán ở nơi được phép, dùng trong những dịp nhất định như lễ, Tết, cưới hỏi, khai trương. Tuy vậy điều kiện cụ thể có thể thay đổi theo văn bản mới và theo địa phương. Trước khi mua, bạn nên hỏi công an phường hoặc nơi bán có giấy phép, và tuyệt đối không mua pháo trôi nổi trên mạng, không rõ nguồn gốc.
Những thứ "pháo" đang thấy ở các buổi khai trương
Bảng dưới phân biệt các loại hay gặp. Phần quy định chỉ ở mức nguyên tắc chung, không thay cho tư vấn của cơ quan chức năng.
| Loại | Hình thức | Theo nguyên tắc chung | Điều cần lưu ý |
|---|---|---|---|
| Pháo nổ (pháo dây, pháo đùng) | Có thuốc nổ, gây tiếng nổ lớn | Bị cấm đối với người dân | Không mua, không đốt, kể cả loại tự chế |
| Pháo hoa không tiếng nổ | Tạo tia sáng, màu, không nổ lớn | Được dùng trong một số dịp nếu mua đúng nơi được phép | Đọc kỹ hướng dẫn, đốt xa người, xa mái bạt |
| Ống bắn kim tuyến, pháo giấy | Dùng lực lò xo hoặc khí nén bắn giấy màu | Thường không thuộc nhóm pháo nổ | Không chĩa vào mặt người, kim tuyến khó dọn |
| Dây pháo trang trí | Pháo giả bằng giấy, nhựa, có loại gắn đèn | Đồ trang trí, không có thuốc nổ | Loại gắn đèn phải dùng nguồn điện an toàn |
| Tiếng pháo phát qua loa | Âm thanh ghi sẵn | Không phải pháo | Giữ âm lượng vừa phải, thời gian ngắn |
Ranh giới giữa các loại không phải lúc nào cũng rõ khi nhìn bao bì. Nếu một sản phẩm quảng cáo "nổ to như pháo thật" thì gần như chắc chắn là thứ bạn không nên mua.
Dùng pháo giấy và ống bắn kim tuyến cho gọn
Pháo giấy là lựa chọn phổ biến nhất hiện nay vì vui mắt, rẻ và dễ mua. Nhưng chính vì phổ biến, nó cũng để lại nhiều phiền toái nếu dùng không khéo. Một vài lưu ý:
- Chọn loại giấy màu thay vì kim tuyến nhựa nếu có thể, giấy dễ quét và ít bám hơn.
- Bắn hướng lên trời hoặc về phía trống, không chĩa vào mặt người, nhất là trẻ nhỏ.
- Người bắn đứng vững, cầm chắc ống bằng hai tay, đọc hướng dẫn trước khi xoay hay giật chốt.
- Không bắn gần dây điện, quạt trần, đèn trang trí, cũng không bắn vào trong cửa hàng đầy hàng hoá.
- Chuẩn bị chổi, bao rác từ trước; dọn ngay sau khi bắn để giấy không bay xuống cống, ra lòng đường.
- Số lượng vừa phải: hai ba ống là đủ tạo không khí, bắn quá nhiều chỉ thêm rác cho phố.
Có người giữ lại ít giấy màu rơi trước cửa thêm một buổi cho "đỏ cửa" như xác pháo ngày xưa. Nếu muốn giữ chút ý nghĩa đó, hãy gom giấy vào một góc gọn bên hiên nhà mình, đừng để tràn ra lối đi chung.
Tiếng trống, âm nhạc và hàng xóm
Âm thanh là phần thay thế tự nhiên của tiếng pháo. Khi không còn pháo, nhiều cửa hàng dùng trống lân, nhạc vui hay một đoạn tiếng pháo phát qua loa. Ý nghĩa vẫn vậy: báo cho phố biết có việc vui. Khác ở chỗ, âm thanh có thể điều chỉnh được, nên trách nhiệm giữ cho vừa phải thuộc về chủ cửa hàng.
Giữ khung giờ ngắn. Một đoạn trống hay nhạc khoảng mười lăm đến ba mươi phút đủ tạo không khí. Kéo dài cả buổi sáng, nhất là ở phố có nhà ở, phòng khám, trường học, dễ khiến láng giềng khó chịu ngay ngày đầu.
Tránh giờ nghỉ của phố. Sáng quá sớm hay trưa là giờ nhiều người nghỉ. Nếu lịch lễ của bạn rơi vào giờ đó, hãy giảm âm lượng hoặc bỏ phần âm thanh, giữ phần nghi thức trong cửa hàng.
Báo trước cho hàng xóm. Một lời báo trước hôm khai trương, nói rõ khoảng giờ nào sẽ có tiếng trống hay nhạc, thường đủ để hàng xóm thông cảm. Phố buôn bán sống bằng quan hệ qua lại; nhường nhau một chút từ ngày đầu là đặt nền cho những năm sau.
Nếu dùng pháo hoa không tiếng nổ: kiểm gì trước khi đốt
Pháo hoa không tiếng nổ trông nhỏ nhẹ nhưng vẫn là vật có lửa và tia sáng nóng. Nếu cửa hàng quyết định dùng trong ngày khai trương, đây là các bước kiểm nên làm, ở mức nguyên tắc chung:
- Hỏi công an phường về điều kiện sử dụng hiện hành ở địa bàn, nhất là khi cửa hàng nằm trong khu đông dân, gần chợ, trường học.
- Chỉ mua ở cửa hàng có giấy phép kinh doanh mặt hàng này; giữ lại hoá đơn và bao bì có thông tin nhà sản xuất.
- Đọc kỹ hướng dẫn trên bao bì: khoảng cách an toàn, cách đặt, cách châm, thời gian cháy.
- Chọn chỗ đặt bằng phẳng, ngoài trời, xa mái bạt, mái tôn nóng, dây điện, kệ hoa và xe cộ.
- Giao cho một người lớn tỉnh táo phụ trách, những người khác đứng cách xa, trẻ nhỏ có người giữ.
- Chuẩn bị sẵn xô nước hoặc bình chữa cháy; sau khi đốt chờ nguội hẳn rồi mới thu dọn vỏ.
- Không dùng nếu trời gió mạnh, và không bao giờ châm lại một quả không cháy.
Nhiều chủ cửa hàng sau khi đọc qua các bước này đã chọn bỏ hẳn pháo hoa, thay bằng ánh đèn và âm nhạc. Đó cũng là một lựa chọn hợp lý: phần nghi thức nên làm cho ngày vui thêm vui, không nên thêm cho chủ nhà một nỗi lo.
Nếu muốn giữ tinh thần "đỏ cửa" mà không cần pháo
Điều người xưa tìm ở tiếng pháo, rốt cuộc, là cảm giác rộn ràng, may mắn và sự chú ý của phố phường. Những thứ đó có thể có bằng nhiều cách khác. Một cửa hàng treo đèn lồng đỏ, cắm vài chậu hoa trước hiên, chuẩn bị bánh kẹo mời người qua đường, đã đủ cho thấy hôm nay là ngày vui.
Có những gia đình giữ lại một dây pháo giả bằng giấy đỏ của ông bà, treo lên cửa ngày khai trương như một kỷ vật, kể cho con cháu nghe chuyện tiếng pháo ngày xưa. Đó là cách nối tập tục mà không mang rủi ro. Đồ trang trí kiểu này nên treo xa bóng đèn nóng, xa bếp, và cất đi khi xong việc.
Nói cho cùng, tiếng pháo hay tiếng trống chỉ làm nên buổi sáng. Những ngày sau đó, cửa hàng được nhớ đến nhờ món hàng và cách đón khách. Bỏ đi tràng pháo không làm cửa hàng kém may mắn hơn; giữ an toàn cho phố, cho khách và cho chính mình mới là khởi đầu đáng mong.
Câu hỏi thường gặp
Khai trương cửa hàng có được đốt pháo nổ không?
Không. Pháo nổ bị cấm đối với người dân từ ngày 1 tháng 1 năm 1995 và các quy định sau này vẫn giữ tinh thần đó. Đốt pháo nổ trong ngày khai trương có thể bị xử lý, chưa kể nguy cơ cháy và tai nạn cho khách, người qua đường.
Pháo hoa không tiếng nổ có được dùng khi khai trương không?
Theo quy định hiện hành, một số loại pháo hoa không gây tiếng nổ do đơn vị được phép sản xuất có thể dùng trong các dịp như khai trương. Điều kiện cụ thể có thể thay đổi, nên bạn hãy hỏi công an phường và chỉ mua ở nơi bán có giấy phép.
Ống bắn kim tuyến có nguy hiểm không?
Nếu dùng đúng hướng dẫn thì ít nguy hiểm, nhưng vẫn có thể gây thương tích nếu chĩa vào mặt người ở khoảng cách gần. Nên bắn hướng lên trời, xa dây điện, xa trẻ nhỏ, và dọn kim tuyến ngay sau đó vì loại nhựa rất khó phân huỷ.
Vì sao ngày xưa người ta để xác pháo trước cửa mấy ngày?
Theo quan niệm dân gian, xác pháo đỏ là dấu hiệu may mắn, "đỏ cửa", cho khách qua lại biết cửa hàng vừa có việc vui. Ngày nay, giữ giấy màu bừa bãi trên vỉa hè dễ gây phiền cho người đi đường, nên gom gọn vào hiên nhà mình là đủ.
Phát tiếng pháo qua loa ngày khai trương có bị coi là gây ồn không?
Có thể, nếu âm lượng quá lớn, kéo dài hoặc vào giờ nghỉ. Nên giữ trong khoảng ngắn, âm lượng vừa phải và báo trước cho hàng xóm. Quy định về tiếng ồn ở khu dân cư có thể khác nhau, hỏi Uỷ ban nhân dân phường khi chưa rõ.
Không có pháo thì khai trương có kém vui không?
Không nhất thiết. Nhiều cửa hàng tạo không khí bằng trống lân, đèn lồng, hoa trước hiên, bánh kẹo mời khách. Điều khách nhớ lâu là cách cửa hàng đón mình, không phải tràng pháo của buổi sáng hôm ấy.