Mở hàng là lần bán đầu tiên trong ngày của một sạp, một tiệm. Theo quan niệm dân gian, món hàng đầu tiên bán trôi chảy thì cả ngày buôn bán dễ dàng, nên nhiều tiểu thương chăm chút người khách đầu, có khi bán rẻ hơn thường lệ cho nhanh. Tục này có mặt từ chợ quê tới phố cửa hàng, từ gánh xôi đầu ngõ tới tiệm vàng, và vẫn sống khoẻ dù phần lớn tiền bây giờ đi qua điện thoại.
Bài này đi qua ba việc: tục mở hàng có từ đâu, một buổi mở hàng quen thuộc diễn ra thế nào, và chỗ nào nên giữ, chỗ nào nên bỏ để khách không thấy bị làm khó. Bài không xem ngày, không chọn tuổi người mở hàng, chỉ nhìn tục lệ như một phần văn hoá buôn bán của người Việt.
Mở hàng là gì và vì sao người bán coi trọng người khách đầu
Trong tiếng Việt, "mở hàng" vừa là việc mở sạp, dọn hàng ra bày, vừa là việc bán được món đầu tiên. Người bán ở chợ hay hỏi nhau "mở hàng chưa?" theo nghĩa thứ hai: đã có đồng tiền đầu tiên của ngày hay chưa. Người mua đầu tiên được gọi là khách mở hàng, và trong suy nghĩ của nhiều tiểu thương, người khách ấy giống như người mở cánh cửa cho cả ngày phía sau.
Lý do người bán coi trọng khoảnh khắc này rất đời thường. Buôn bán nhỏ là nghề sống theo ngày: hàng tươi phải bán trong ngày, tiền vốn quay vòng từng buổi, một ngày ế là một ngày lỗ công. Giữa nhiều điều không chắc chắn như thời tiết, giá chợ đầu mối, sức mua của khách, thì người khách đầu tiên là tín hiệu đầu tiên người bán nhìn thấy. Bán được sớm, người bán thấy yên tâm; đứng chờ mãi không ai hỏi, lòng bắt đầu sốt ruột.
Câu tục ngữ "đầu xuôi đuôi lọt" thường được nhắc để giải thích tục này. Câu ấy vốn nói chung về mọi việc: khởi đầu suôn sẻ thì phần sau dễ trôi. Áp vào buôn bán, nó thành niềm tin rằng món đầu tiên bán gọn thì cả ngày gọn. Đây là cách nghĩ dân gian, không phải quy luật, nhưng nó cho thấy người bán đang tìm một điểm tựa tinh thần cho một nghề vốn bấp bênh.
Gốc của tục: chợ phiên, chữ "vía" và nỗi lo của nghề sống theo ngày
Không có tài liệu nào ghi tục mở hàng bắt đầu từ năm nào. Có thể hình dung nó lớn lên cùng chợ làng và chợ phiên, nơi người bán gánh hàng từ sáng sớm, bán xong phiên mới về. Phiên chợ ngắn, hàng nông sản không để lâu được, nên vài món bán đầu tiên quyết định tâm trạng cả buổi. Từ chỗ để ý, người ta chuyển sang tin, rồi tin thành lệ truyền nhau trong chợ.
Một chữ gắn chặt với tục này là "vía". Theo quan niệm dân gian, mỗi người có vía, người "nhẹ vía" đi đến đâu việc trôi đến đó, người "nặng vía" thì ngược lại. Từ đó sinh ra thói quen mong khách mở hàng là người vui vẻ, mua dứt khoát, và ngại người hỏi lâu rồi bỏ đi. Nhiều nhà nghiên cứu văn hoá dân gian xếp quan niệm về vía vào lớp tín ngưỡng rất cũ của người Việt, có trước cả những hệ phong thủy du nhập sau này.
Cũng có cách giải thích thực dụng hơn. Người bán quen nhìn khách đầu như một phép thử giá: món đầu bán được ở mức nào cho biết hôm nay chợ dễ hay khó. Khi phép thử đó được kể đi kể lại, nó khoác lên lớp ý nghĩa may rủi. Hai cách giải thích này không loại trừ nhau, và chính sự đan xen giữa thực tế với niềm tin khiến tục mở hàng bền đến vậy. Biết gốc như thế, người bán dễ giữ tục ở mức một thói quen tinh thần, không biến nó thành nỗi ám ảnh.
Một buổi mở hàng quen thuộc ở chợ và ở tiệm
Mỗi vùng, mỗi nghề làm một kiểu, nhưng nhìn chung một buổi mở hàng ở sạp chợ hay tiệm nhỏ thường theo trình tự như sau. Đây là mô tả tập quán, không phải quy định phải theo.
- Dọn sạp, bày hàng gọn. Người bán đến sớm, lau mặt quầy, bày món đẹp ra trước. Đây là việc có lợi thật vì khách nhìn sạp gọn thì dễ dừng chân.
- Chào khách đầu tiên niềm nở hơn thường lệ. Nhiều người bán nói đùa "mở hàng giùm nhé" như một lời mời thân mật.
- Chốt giá nhanh. Với khách mở hàng, người bán thường không kéo dài mặc cả, có khi bớt một chút cho xong. Lệ này gọi nôm na là bán lấy may.
- Cầm tờ tiền đầu tiên làm một cử chỉ nhỏ. Có người phẩy tờ tiền lên hàng còn lại, có người gấp cất riêng. Phần này có bài riêng về tiền mở hàng.
- Nói lời cảm ơn hoặc lời chúc. Câu quen thuộc là chúc khách đi đường may mắn, có khi kèm "mua may bán đắt" như lời chúc cho cả hai bên.
- Bắt đầu nhịp bán thường ngày. Sau khách đầu, giá và cách tiếp khách trở về như mọi ngày.
Trình tự này cho thấy phần lõi của tục mở hàng nằm ở thái độ: chuẩn bị chỉn chu, đón khách vui vẻ, chốt việc dứt khoát. Những cử chỉ với đồng tiền chỉ là phần trang trí thêm, giữ hay bỏ tuỳ gia đình và tuỳ nghề.
Lệ bán lấy may cho khách mở hàng: có lý ở đâu, giới hạn ở đâu
Bán nhanh hơn là bán đắt. Lệ hạ giá cho khách đầu xuất phát từ ý muốn có ngay đồng tiền đầu tiên. Với hàng tươi và hàng bán theo ngày, bán sớm một món với lãi mỏng vẫn hơn để nó héo đi. Ở khía cạnh này, bán lấy may là một quyết định kinh doanh hợp lý chứ không chỉ là mê tín.
Mức bớt nên nhỏ và nhất quán. Nếu mỗi sáng bớt một ít cho khách đầu thì không ảnh hưởng gì đáng kể. Nhưng nếu người bán bớt sâu tới mức lỗ vốn chỉ để "mở hàng cho được", thì tục đã đi quá phần có ích. Một con số bớt cố định, tự đặt từ trước, giúp người bán khỏi phải quyết định theo cảm xúc lúc sáng sớm.
Khách quen hiểu lệ và hay chủ động. Ở nhiều chợ, khách quen biết sạp nào chưa mở hàng sẽ ghé mua dứt khoát cho người bán vui, và người bán đáp lại bằng sự ưu ái về sau. Đó là mặt đẹp của tục: một sợi dây quan hệ giữa người mua và người bán.
Không nên ép khách vì là người đầu. Giới hạn rõ nhất là không được biến người khách đầu tiên thành người phải chịu trách nhiệm cho cả ngày. Khách có quyền hỏi giá, có quyền không mua. Ép mua, nói nặng hay tỏ thái độ khi khách đầu bỏ đi là phần của tục nên bỏ hẳn.
Về thực tế: mở hàng như một nghi thức giữ nhịp cho người bán
Nếu bỏ lớp may rủi sang một bên, tục mở hàng vẫn để lại vài điều có ích. Trước hết là nhịp giờ giấc: người coi trọng mở hàng thường đến sạp sớm, bày hàng sẵn sàng trước khi khách tới. Ở chợ, ai dọn sớm thì đón được lượng khách đi làm, đi chợ sớm, và đó là lợi thế thật về doanh thu chứ không phải nhờ vía.
Thứ hai là thái độ. Người bán bước vào ngày mới với tâm thế đón khách, chào hỏi kỹ hơn, nói năng nhẹ nhàng hơn. Khách thấy được chào đón thì dễ quay lại. Thứ ba là thói quen nhìn số: nhiều tiểu thương nhớ rất rõ hôm nay mở hàng lúc mấy giờ, món gì, và từ đó tự cảm nhận được ngày nào chợ đông, mùa nào hàng chạy. Nếu ghi lại những điều này vào một cuốn sổ nhỏ, người bán có ngay dữ liệu để quyết định nhập bao nhiêu hàng cho ngày mai.
Điều nên tách bạch là một buổi sáng bán chậm không nói lên điều gì về cả ngày. Doanh thu phụ thuộc vào lượng khách qua lại, giá, chất lượng hàng, thời tiết, ngày trong tuần và rất nhiều yếu tố đo được khác. Người bán tỉnh táo dùng tục mở hàng để lấy tinh thần, còn khi buôn bán chậm kéo dài thì tìm nguyên nhân ở những yếu tố đo được đó, không đổ cho khách đầu tiên.
Những kiểu mở hàng làm khổ khách, nên bỏ
Một số biến thể của tục mở hàng đã đi xa khỏi ý ban đầu và làm người mua khó chịu. Dưới đây là những kiểu hay gặp mà nhiều tiểu thương trẻ đã chủ động bỏ.
- Tỏ thái độ, nói nặng khi khách đầu hỏi giá rồi không mua. Khách không có lỗi gì khi chưa ưng món hàng.
- Kén khách mở hàng theo tuổi, theo giới hay theo vẻ ngoài, rồi từ chối bán hoặc bán miễn cưỡng. Đây là định kiến, làm mất khách và mất lòng người xung quanh.
- Nài ép khách mua cho bằng được vì "chưa mở hàng", kể cả khi khách đã nói không cần.
- Đốt giấy, hơ lửa ngay sau lưng khách vừa rời sạp, khiến người mua thấy mình bị coi là xui.
- Bắt nhân viên mới chịu trách nhiệm nếu buổi sáng bán chậm, hoặc phân việc theo tuổi vì sợ "kỵ".
- Từ chối khách thanh toán bằng chuyển khoản vào lúc mở hàng vì muốn có tờ tiền mặt để làm lễ.
Bỏ những kiểu trên không làm mất tục mở hàng. Phần đẹp nhất của tục, là sự chăm chút cho ngày mới và cho người khách đầu, vẫn còn nguyên.
Giữ tục mở hàng cho gọn ở tiệm hiện đại
Với tiệm có nhân viên, bán cả trực tiếp lẫn qua mạng, tục mở hàng có thể giữ ở dạng gọn hơn. Bảng dưới gợi ý cách làm tương ứng với từng thói quen cũ.
| Thói quen cũ | Cách giữ gọn | Điều cần lưu ý |
|---|---|---|
| Đến sớm dọn sạp, bày hàng | Lập danh sách việc mở cửa: bật đèn, lau quầy, kiểm hàng, kiểm máy quẹt thẻ | Đây là phần có ích thật, nên giữ cho mọi nhân viên |
| Bớt giá cho khách đầu | Đặt một mức ưu đãi nhỏ cố định, ví dụ giả định tặng kèm một món nhỏ | Không bớt tới mức lỗ, không bắt nhân viên tự bù |
| Cử chỉ với tờ tiền đầu tiên | Chủ tiệm tự làm nếu muốn, không bắt buộc nhân viên | Không ghim, viết hay dán lên tờ tiền |
| Lo khi buổi sáng bán chậm | Xem lại số liệu theo tuần thay vì theo từng buổi | Buổi sáng chậm không nói lên cả ngày |
| Mở hàng đơn online đầu ngày | Trả lời tin nhắn sớm, xác nhận đơn rõ ràng | Không nhắn ép khách chốt đơn chỉ vì là người đầu |
Cách làm này giữ được tinh thần của tục mở hàng mà không gây áp lực lên khách hay người làm. Người bán vẫn có khoảnh khắc nhỏ của mình với đồng tiền đầu tiên, trong khi cả tiệm vận hành theo những việc đo được.
Câu hỏi thường gặp
Khách mở hàng có nhất thiết phải mua không?
Không. Khách có quyền hỏi giá, xem hàng rồi không mua, kể cả là người đầu tiên. Tục mở hàng là niềm tin của người bán, không phải nghĩa vụ của người mua. Nếu muốn giữ phép lịch sự, khách có thể hỏi ngắn gọn và cảm ơn khi rời đi.
Vì sao người bán hay bớt giá cho khách đầu tiên trong ngày?
Theo quan niệm dân gian, bán được món đầu nhanh thì cả ngày suôn sẻ, nên người bán sẵn lòng bớt một chút để chốt nhanh. Về thực tế, với hàng tươi và hàng bán theo ngày, có tiền sớm cũng giúp quay vòng vốn. Mức bớt nên nhỏ và cố định để không thành lỗ.
Câu "đầu xuôi đuôi lọt" có nghĩa gì trong buôn bán?
Đây là câu tục ngữ nói chung về mọi việc: khởi đầu suôn sẻ thì phần sau dễ trôi. Người buôn bán áp nó vào món hàng đầu tiên trong ngày. Nên hiểu như lời động viên tinh thần, còn doanh thu cả ngày phụ thuộc vào lượng khách, giá và chất lượng hàng.
Tiệm có nhân viên thì ai nên lo việc mở hàng?
Thường chủ tiệm tự giữ phần nghi thức nếu muốn, còn nhân viên chỉ cần làm tốt danh sách việc mở cửa như dọn quầy, kiểm hàng, bật máy thanh toán. Không nên phân việc theo tuổi hay bắt nhân viên chịu trách nhiệm khi buổi sáng bán chậm.
Mở hàng bằng đơn online có được tính không?
Nhiều người bán hàng qua mạng vẫn coi đơn đầu tiên trong ngày là đơn mở hàng và trả lời đơn đó chu đáo hơn. Cách giữ tục ở đây là phản hồi sớm, xác nhận rõ ràng, giao đúng hẹn. Không nên nhắn ép khách chốt đơn chỉ vì họ là người đầu.
Có nên từ chối khách mở hàng vì tuổi hay giới tính không?
Không nên. Kén khách theo tuổi, giới hay vẻ ngoài là định kiến, làm mất khách và khiến người khác e ngại khi ghé sạp. Nhiều tiểu thương đã bỏ thói quen này mà việc buôn bán không hề kém đi, vì khách quý nhất là khách quay lại.