Ở nhiều chợ, người bán ngại nhất là khách đầu tiên trong ngày hỏi giá, mặc cả một hồi rồi bỏ đi. Theo quan niệm dân gian, sạp "chưa mở hàng" mà bị trả giá rồi không mua thì cả ngày buôn bán chậm, nên có người bán tỏ ra khó chịu. Phía người mua, không ít người từng bị nói nặng chỉ vì đi xem hàng quá sớm.
Bài này giải thích tục kiêng đó từ đâu ra, lệ chợ xưa hiểu chuyện hỏi giá và trả giá thế nào, rồi gợi ý cách cư xử cho cả hai phía. Mục đích không phải bênh người bán hay người mua, mà là giúp một buổi chợ sáng diễn ra dễ chịu hơn cho cả hai.
Vì sao người bán ngại khách đầu hỏi giá rồi đi
Lý do thứ nhất nằm ở tục mở hàng. Khi tin rằng giao dịch đầu tiên định hướng cho cả ngày, người bán nhìn người khách đầu với nhiều kỳ vọng. Khách hỏi giá, người bán đã chuẩn bị tinh thần bán, thậm chí bớt sẵn một chút, rồi khách quay đi. Cảm giác hụt hẫng ấy dễ được diễn giải thành điềm, nhất là khi sau đó một lúc lâu vẫn chưa ai mua.
Lý do thứ hai là cái mệt thật. Nhiều tiểu thương dậy từ ba bốn giờ sáng để lấy hàng ở chợ đầu mối, chở về, sắp xếp, chưa kịp ăn sáng. Một cuộc mặc cả dài mà không thành giao dịch lấy đi sức lực và thời gian của họ đúng vào lúc bận nhất. Sự khó chịu khi đó một phần là chuyện tục lệ, một phần là chuyện con người mệt mỏi.
Lý do thứ ba ít được nói ra: nỗi lo về giá. Nếu khách đầu trả giá thấp rồi bỏ đi, người bán tự hỏi có phải mình để giá cao hơn sạp bên cạnh không, hôm nay chợ có bị ép giá không. Câu hỏi ấy hợp lý, nhưng khi bị phủ lên lớp "xui" thì người bán thường quên đi tìm câu trả lời thực tế. Hiểu đủ ba lý do này giúp người mua thông cảm hơn, và giúp người bán biết cảm giác khó chịu của mình đến từ đâu.
Lệ chợ xưa nói gì về chuyện hỏi giá và trả giá
Trong văn hoá chợ truyền thống, mặc cả là chuyện bình thường, thậm chí là một phần của niềm vui đi chợ. Câu "thuận mua vừa bán" nói lên lý tưởng của buôn bán: người bán đồng ý, người mua đồng ý, không ai ép ai. Theo lệ cũ, mặc cả là để đi tới chỗ thuận đó, chứ không phải để thử lòng người bán.
Cũng theo lệ cũ được nhiều người lớn tuổi kể lại, có vài điều được coi là thất lễ ở chợ. Trả giá quá thấp so với giá trị món hàng bị xem là coi thường người bán. Mặc cả tới khi người bán đã gật đầu rồi lại bỏ đi bị xem là không giữ lời. Hỏi giá liên tục nhiều món mà không có ý mua bị xem là làm mất thời gian của người khác. Những điều này không viết thành văn bản nào, nhưng được truyền miệng trong gia đình và giữa người đi chợ quen.
Như vậy, cái người bán ngại không hẳn là việc khách không mua, mà là việc khách đi qua những bước gần như đã chốt rồi rút lại. Khách chỉ hỏi giá một câu rồi cảm ơn đi tiếp thì phần lớn người bán không phiền lòng. Phân biệt được hai tình huống này, người mua có thể đi chợ sớm thoải mái mà không làm mất lòng ai, còn người bán biết đâu là chuyện nên để tâm, đâu là chuyện nên bỏ qua.
Phía người bán: phản ứng sao cho văn minh khi khách đầu không mua
Không ai buộc người bán phải vui khi khách không mua, nhưng có những cách giữ bình tĩnh và giữ khách cho lần sau. Dưới đây là trình tự gợi ý.
- Niêm yết giá rõ cho những món bán chạy. Khách thấy giá trước thì ít phải hỏi, và ai không hợp giá sẽ tự đi mà không cần mặc cả.
- Đặt sẵn mức giá thấp nhất trong đầu. Biết trước mình bớt được tới đâu thì cuộc mặc cả ngắn lại, không kéo dài rồi đứt giữa chừng.
- Khi khách quay đi, chào một câu nhẹ nhàng. Một câu như "lúc nào cần thì ghé nhé" giữ được hình ảnh sạp trong mắt khách.
- Ghi lại lý do nếu đoán được. Khách chê giá, chê hàng, hay chỉ đi xem. Vài ngày sau nhìn lại sẽ thấy một xu hướng.
- Không làm cử chỉ xua đuổi sau lưng khách. Đốt giấy, rảy nước, lẩm bẩm ngay khi khách vừa quay đi khiến những người xung quanh cũng ngại ghé.
Người bán làm được những bước này thường thấy cảm giác "xui" giảm đi nhiều, vì mỗi lần khách không mua trở thành một thông tin để điều chỉnh, không còn là một điềm để lo.
Phía người mua: phép lịch sự ở sạp chưa mở hàng
Người mua không có nghĩa vụ mua, nhưng biết về tục này thì có thể cư xử khéo hơn, nhất là khi đi chợ sớm.
- Nếu chỉ muốn tham khảo giá, hỏi ngắn gọn và cảm ơn, không mặc cả khi chưa định mua.
- Trả giá ở mức hợp lý; nếu thấy giá quá xa với ý mình, cảm ơn rồi đi thay vì trả một con số quá thấp.
- Đã mặc cả tới khi người bán đồng ý thì nên mua, vì đó là lời đã nói ra.
- Không cầm nắn, bóp thử hàng tươi nhiều lần rồi bỏ lại, nhất là rau, trái cây, cá.
- Nếu đi chợ sớm chỉ để xem, có thể để ý những sạp đã có khách mua và hỏi ở đó trước.
- Gặp người bán tỏ thái độ, giữ bình tĩnh, không đôi co; đi sang sạp khác là đủ.
Những phép này không phải luật, cũng không có ai kiểm tra. Chúng chỉ giúp buổi chợ nhẹ nhàng hơn, và người mua giữ được quan hệ tốt với những sạp mình sẽ còn quay lại nhiều lần.
Với người mua lớn tuổi, những phép này thường đã quen từ nhỏ. Người trẻ đi chợ ít hơn, quen mua ở siêu thị có giá in sẵn, nên đôi khi vô tình mặc cả kiểu "thử xem bớt được bao nhiêu" mà không biết người bán đang chờ khách mở hàng. Biết thêm một chút về tục lệ không bắt người mua phải làm gì khác, chỉ giúp họ hiểu vì sao có sạp vui vẻ, có sạp lại im lặng khi mình quay đi.
Về thực tế: khách hỏi rồi đi nói lên điều gì
Giá có thể đang lệch so với chợ. Nếu nhiều khách liên tiếp hỏi rồi đi, đó là dấu hiệu nên so lại giá với các sạp quanh mình. Một con số lệch nhỏ cũng đủ khiến khách quen bước thêm vài bước sang sạp khác.
Hàng chưa đúng thứ khách cần. Khách hỏi một món rồi đi có thể vì cỡ, loại, độ tươi chưa hợp. Ghi lại khách hỏi gì giúp người bán biết nên nhập thêm loại nào.
Khách đang so sánh, không phải chê. Nhiều người có thói quen đi một vòng chợ hỏi giá rồi mới quay lại mua. Một phần khách hỏi rồi đi sáng nay sẽ quay lại, nếu họ được tiếp tử tế.
Giờ đó vốn ít khách mua thật. Ở một số chợ, khung giờ rất sớm chủ yếu là người đi tập thể dục, người đi làm ghé xem. Lượng mua thật dồn vào khung giờ sau. Một buổi sáng bán chậm có thể chỉ là nhịp bình thường của chợ, không phải điềm gì.
Sạp khó nhìn thấy hàng. Bày hàng thấp, thiếu ánh sáng, giá không rõ khiến khách phải hỏi nhiều mới hiểu. Sửa cách bày là việc nhỏ mà nhiều khi hiệu quả hơn mọi cử chỉ cầu may.
Khi tục kiêng thành chuyện khó chịu cho cả chợ
Phần lớn người bán giữ tục kiêng này ở mức thầm trong lòng. Nhưng cũng có lúc nó thành chuyện không hay: người bán nói nặng, chạy theo níu khách, thậm chí nói những câu xúc phạm khi khách không mua. Những tình huống này thỉnh thoảng được quay lại và lan trên mạng, làm cả khu chợ mang tiếng, ảnh hưởng tới những người bán tử tế xung quanh.
Về nguyên tắc, người mua có quyền tự do lựa chọn, không ai được ép buộc mua hàng hay xúc phạm danh dự người khác. Nhiều chợ có ban quản lý, có nội quy về ứng xử văn minh, và người mua có thể phản ánh với ban quản lý khi bị đối xử quá mức. Chi tiết quy định ở từng nơi khác nhau, nên khi cần thì hỏi trực tiếp ban quản lý chợ hoặc cơ quan bảo vệ người tiêu dùng địa phương.
Phía người bán, nếu thấy mình hay nóng với khách đầu ngày, có thể thử một cách đơn giản: coi khách mở hàng là khách mua đầu tiên chứ không phải khách hỏi đầu tiên. Ai hỏi rồi đi thì chưa tính, chỉ người trả tiền mới là người mở hàng. Nhiều tiểu thương kể rằng chỉ đổi cách đếm như vậy là đã bớt bực bội đi nhiều, mà tục vẫn còn nguyên.
Một số tình huống hay gặp và cách xử lý
Bảng dưới gom vài tình huống thường gặp ở sạp chưa mở hàng, kèm gợi ý cho từng phía.
| Tình huống | Người bán nên | Người mua nên |
|---|---|---|
| Khách hỏi giá một món rồi cảm ơn đi | Chào lại, không bình luận | Hỏi gọn, cảm ơn rõ ràng |
| Khách trả giá thấp hơn nhiều | Nói mức thấp nhất của mình, để khách quyết định | Không trả quá thấp; không hợp thì thôi |
| Hai bên đã thống nhất giá | Gói hàng, chốt nhanh | Nên mua theo lời đã nói |
| Khách cầm nắn hàng tươi nhiều lần | Mời khách chỉ món, người bán chọn giúp | Hỏi trước khi chạm vào hàng |
| Người bán tỏ thái độ | Tự nhắc: khách mở hàng là người trả tiền | Giữ bình tĩnh, sang sạp khác |
Đi chợ là chuyện của cả hai phía. Khi người bán bớt kỳ vọng vào người khách đầu tiên, và người mua hiểu vì sao người bán để tâm tới lúc sáng sớm, thì tục kiêng này không còn làm ai khó chịu.
Cũng nên nhớ rằng mỗi chợ có nếp riêng. Chợ đầu mối ban đêm, chợ dân sinh trong khu phố, chợ du lịch có cách mặc cả và cách tiếp khách rất khác nhau. Người mua mới đến một chợ lạ có thể quan sát vài phút xem người địa phương hỏi giá thế nào rồi làm theo, vừa nhanh hiểu nếp chợ vừa tránh được những va chạm không đáng có.
Câu hỏi thường gặp
Hỏi giá rồi không mua ở chợ có bị coi là thất lễ không?
Chỉ hỏi giá một câu rồi cảm ơn thì không bị coi là thất lễ. Theo lệ chợ cũ, điều người bán ngại là mặc cả tới khi đã gần chốt rồi bỏ đi, hoặc trả giá quá thấp. Hỏi gọn và cảm ơn rõ ràng là đủ lịch sự.
Vì sao người bán khó chịu khi khách đầu ngày không mua?
Theo quan niệm dân gian, giao dịch đầu tiên định hướng cho cả ngày buôn bán, nên khách đầu bỏ đi bị coi là điềm không vui. Ngoài ra, người bán thường đã rất mệt sau khi lấy hàng từ sớm. Hiểu hai lý do này giúp người mua thông cảm hơn.
Đã mặc cả xong mà không mua thì sao?
Theo phép lịch sự ở chợ, khi người bán đã đồng ý mức giá bạn đưa ra thì nên mua, vì đó là lời đã nói. Nếu chỉ muốn tham khảo, hãy nói rõ từ đầu là mình đang xem giá, để người bán không chuẩn bị gói hàng.
Người bán nói nặng khi mình không mua thì nên làm gì?
Giữ bình tĩnh, không đôi co và sang sạp khác. Nếu bị xúc phạm quá mức, bạn có thể phản ánh với ban quản lý chợ. Quy định cụ thể ở từng chợ khác nhau, nên hỏi trực tiếp ban quản lý nơi đó để biết cách xử lý.
Người bán có cách nào bớt cảm giác xui khi khách đầu không mua?
Một cách nhiều tiểu thương áp dụng là coi khách mở hàng là người trả tiền đầu tiên, không phải người hỏi đầu tiên. Niêm yết giá rõ, đặt sẵn mức giá thấp nhất và ghi lại lý do khách không mua cũng giúp biến chuyện này thành thông tin hữu ích.
Đi chợ thật sớm có làm phiền người bán không?
Không. Đi chợ sớm là thói quen bình thường, nhiều người bán còn mong khách tới sớm. Nếu bạn chỉ định xem, có thể hỏi ở những sạp đã có người mua trước, và luôn cảm ơn khi rời đi để buổi chợ nhẹ nhàng cho cả hai phía.