Cắt băng khai trương là nghi thức hiện đại, không có trong tập tục cổ của người Việt: một dải băng, thường màu đỏ, căng ngang lối vào và được cắt đứt để tượng trưng cho việc "mở đường" cho cửa hàng; nghi thức này phổ biến cùng với lối tổ chức sự kiện của doanh nghiệp, rồi lan sang cả cửa hàng nhỏ.
Bài nói về nguồn gốc của nghi thức theo những gì đủ chắc để kể, ý nghĩa mà người Việt gửi vào dải băng, ai thường đứng cắt, đồ cần chuẩn bị, trình tự vài phút trên thực tế và chuyện cửa hàng nhỏ có cần cắt băng hay không. Đây là phần trang trọng mang tính sự kiện, khác với lễ cúng khai trương vốn thuộc tín ngưỡng gia đình.
Cắt băng là nghi thức mới hay tục cũ
Nếu tìm trong sách phong tục cổ của người Việt, bạn sẽ không thấy tục cắt băng. Người xưa khai trương bằng lễ cúng, tràng pháo, có khi là múa lân; dải băng và chiếc kéo là thứ đến sau. Nghi thức cắt băng được dùng rộng rãi trên thế giới trong thế kỷ hai mươi để khánh thành cầu đường, công trình, nhà máy, rồi trở thành phần quen thuộc của lễ khai trương doanh nghiệp.
Về nguồn gốc ban đầu, có nhiều giai thoại được kể lại, từ chuyện đường sắt, cầu cống cho đến các lễ cưới. Chưa có giai thoại nào đủ chắc chắn để kể như một sự thật lịch sử, nên tốt nhất hãy coi cắt băng là một nghi thức sự kiện hiện đại, không cần gán cho nó một gốc tích cổ xưa.
Ở Việt Nam, cắt băng xuất hiện nhiều trong lễ khánh thành công trình và khai trương công ty, ngân hàng, siêu thị. Dần dần các cửa hàng nhỏ cũng làm theo, vì nghi thức này dễ tổ chức, ảnh chụp đẹp, và tạo một khoảnh khắc rõ ràng để mọi người vỗ tay. Nó đứng cạnh lễ cúng chứ không thay lễ cúng: một bên là nghi lễ với thần linh, tổ tiên, một bên là nghi thức với khách mời và công chúng.
Ý nghĩa người ta gửi vào dải băng đỏ
Dù là nghi thức nhập khẩu, cắt băng ở Việt Nam đã được khoác thêm những tầng nghĩa quen thuộc. Dải băng căng ngang lối vào được hiểu như một ranh giới: trước khi cắt, cửa hàng còn đang chuẩn bị; sau khi cắt, cửa hàng chính thức mở. Hành động cắt đứt vì thế gắn với ý "khai thông", "mở đường".
Màu đỏ được chọn gần như mặc định, vì trong văn hoá Việt và nhiều nước châu Á, đỏ là màu của may mắn, vui mừng. Nơ hoa lớn ở giữa băng, thường cũng đỏ, là điểm nhấn để chụp ảnh và là chỗ người cắt đứng hai bên.
Có những lời truyền rằng băng cắt một nhát đứt gọn là điềm thuận, cắt không đứt là điềm không hay. Đây chỉ là cách nói vui gắn thêm vào nghi thức, không nên để nó làm người cắt run tay. Cách chắc ăn nhất là chuẩn bị kéo sắc, băng bằng chất liệu dễ cắt, và thử trước một đoạn thừa. Nếu lỡ không đứt, cứ cười và cắt lại, khách mời sẽ nhớ nụ cười hơn là nhát kéo.
Ở một số nơi, người ta còn treo thêm những dải băng nhỏ hay hoa giấy hai bên cửa, coi cả lối vào như một cổng chào. Cách làm này có gốc gần với tục dựng cổng hoa trong đám cưới, ngày hội ở làng quê. Như vậy, dù cắt băng là thứ mới, người Việt vẫn đọc nó bằng con mắt quen thuộc của mình: một cánh cổng được mở ra trong niềm vui có chứng kiến.
Đồ cần chuẩn bị cho phần cắt băng
Phần cắt băng chỉ kéo dài vài phút nhưng cần chuẩn bị đủ để không lúng túng trước đông người. Danh sách cho một cửa hàng nhỏ:
- Dải băng lụa hoặc vải satin đủ dài để căng ngang lối vào, có chừa đầu để người giữ hai bên.
- Một nơ hoa lớn ở giữa, và nơ nhỏ cho từng chỗ cắt nếu có nhiều người cùng cắt.
- Kéo sắc cho mỗi người cắt, đã thử trên đoạn băng thừa; nhiều nơi đặt kéo trên khay có lót khăn.
- Găng tay trắng nếu muốn trang trọng, không bắt buộc.
- Hai người giữ băng hoặc hai cột đỡ chắc chắn, không dùng cột nhẹ dễ đổ khi gió.
- Một người dẫn chương trình hay người nhà nói vài câu ngắn mời người cắt.
- Khay hoặc hộp để nhận lại kéo và nơ sau khi cắt, tránh để kéo vương vãi giữa đám đông trẻ nhỏ.
Nếu có ống bắn pháo giấy đi kèm, hãy giao cho người khác bắn, không để người cắt băng vừa cầm kéo vừa cầm ống.
Về chi phí, phần cắt băng của cửa hàng nhỏ không cần lớn. Băng và nơ có thể mua ở cửa hàng đồ trang trí sự kiện hoặc tự làm từ vải satin; kéo dùng kéo gia đình đã mài sắc. Nhiều nhà giữ lại bộ kéo và khay sau ngày khai trương, dùng tiếp cho lần mừng kỷ niệm cửa hàng.
Ai đứng cắt băng
Chủ cửa hàng. Với cửa hàng gia đình, người chủ tự cắt là đơn giản và ý nghĩa nhất. Có nhà để vợ chồng cùng cắt, hoặc cả gia đình đặt tay lên một chiếc kéo.
Những người góp vốn. Cửa hàng có nhiều người cùng làm thường để mỗi người cắt một đoạn, mỗi đoạn có nơ riêng. Số người cắt nên vừa phải, ba đến năm người, để băng đủ chỗ và ảnh không bị chật.
Người lớn tuổi trong gia đình. Nhiều nhà mời ông bà, cha mẹ cùng cắt, như một cách tri ân người đã hỗ trợ vốn liếng hay truyền nghề. Đây là chi tiết đẹp, người xem thường rất cảm động.
Khách mời đặc biệt. Người thầy dạy nghề, bạn hàng lâu năm, chủ nhà cho thuê mặt bằng cũng có thể được mời. Nên hỏi trước, vì không phải ai cũng thích đứng trước đám đông.
Chuyện tuổi người cắt. Có gia đình muốn chọn người cắt băng theo tuổi giống như chọn người mở hàng. Đó là lựa chọn riêng thuộc phần tử vi, bài không bàn; cắt băng vốn là nghi thức hiện đại, không có lệ cổ nào về tuổi người cắt.
Những lỗi hay gặp khi cắt băng ở cửa hàng nhỏ
Kéo cùn, băng dày. Đây là lỗi phổ biến nhất. Băng vải dày, nhiều lớp hoặc có lõi kim tuyến rất khó cắt bằng kéo văn phòng. Thử trước một đoạn thừa vào sáng hôm đó là cách đơn giản để tránh cảnh người cắt phải cưa đi cưa lại trước ống kính.
Đứng chắn lối người đi đường. Hàng khách mời kéo dài ra vỉa hè, lòng đường khiến xe cộ phải tránh, người đi bộ phải len. Hãy tính trước khu đứng, nếu mặt tiền hẹp thì để khách mời đứng trong hiên và chỉ người cắt ra phía trước.
Quên người chụp ảnh. Khoảnh khắc cắt băng diễn ra rất nhanh. Nếu không giao rõ cho một người chụp, đến lúc xem lại mới thấy không ai có ảnh rõ. Người chụp nên đứng hơi chếch, đủ xa để thấy cả dải băng và mặt tiền.
Kéo bị bỏ lại giữa đám đông. Sau khi cắt, mọi người vỗ tay, chen vào cửa hàng, kéo dễ bị đặt tạm trên bậc thềm hay kệ hoa. Trẻ nhỏ nhặt lên là chuyện có thể xảy ra. Hãy có khay thu kéo và một người phụ trách việc này.
Băng che mất cửa hàng. Nơ quá to, băng căng quá cao có thể che kín mặt tiền trong ảnh. Băng nên căng ở tầm ngang thắt lưng hoặc ngực người cắt, nơ vừa phải để khách vẫn thấy được cửa hàng phía sau.
Trình tự vài phút trên thực tế
Dưới đây là trình tự gọn cho cửa hàng nhỏ, thường làm sau lễ cúng và trước khi đón khách vào mua.
- Khách mời và người nhà đứng thành hàng hai bên lối vào, chừa chỗ cho người chụp ảnh phía trước.
- Người dẫn nói vài câu: giới thiệu cửa hàng, cảm ơn người đến, mời người cắt băng bước ra.
- Người cắt nhận kéo, đứng vào đúng chỗ nơ của mình, chờ tín hiệu đếm.
- Đếm đồng thanh, cùng cắt; người giữ băng giữ chắc cho băng căng.
- Vỗ tay, bắn pháo giấy nếu có; người cắt trao lại kéo vào khay.
- Chủ cửa hàng mời khách vào, có thể kèm lượt mở hàng ngay sau đó.
Toàn bộ phần này nên gói trong mười phút. Kéo dài bằng phát biểu dài dòng dễ làm khách mời đứng mỏi chân, còn người qua đường thì bỏ đi.
Một mẹo nhỏ của những người hay tổ chức sự kiện: tập dượt một lần vào chiều hôm trước, chỉ cần người nhà đứng vào vị trí, giả vờ cắt, đếm nhịp. Lần tập ấy giúp mọi người biết đứng đâu, quay mặt về hướng nào cho ảnh, và phát hiện sớm những chuyện như cột đỡ quá thấp hay băng quá ngắn.
Cửa hàng nhỏ có cần cắt băng không
Không phải cửa hàng nào cũng hợp với cắt băng. Bảng so sánh ba cách mở cửa phổ biến:
| Cách mở cửa | Hợp với | Điểm được | Điểm cần cân nhắc |
|---|---|---|---|
| Cắt băng có khách mời | Cửa hàng có nhiều người góp vốn, đối tác, khách mời | Khoảnh khắc trang trọng, ảnh đẹp để giới thiệu | Cần chuẩn bị, cần chỗ đứng trước cửa |
| Mở cửa đơn giản sau lễ cúng | Tiệm gia đình, sạp chợ, ki-ốt nhỏ | Gọn, không tốn kém, không chiếm lối đi | Ít không khí sự kiện |
| Mở cửa kèm ưu đãi khách đầu | Quán ăn, đồ uống, cửa hàng bán lẻ | Thu hút khách thật, biết phản ứng của khách | Cần chuẩn bị đủ hàng và người phục vụ |
Nếu bạn chọn cắt băng, có thể xem thêm vật phẩm có ghi rõ chất liệu trên Vật Phẩm Phong Thủy cho phần trang trí đi kèm. Còn nếu chọn mở cửa đơn giản, cũng đừng nghĩ cửa hàng mình "kém lễ"; dải băng đỏ chỉ là một cách đánh dấu khoảnh khắc, không quyết định việc làm ăn về sau.
Câu hỏi thường gặp
Cắt băng khai trương có phải tục cổ của người Việt không?
Không. Cắt băng là nghi thức sự kiện hiện đại, phổ biến trên thế giới trong thế kỷ hai mươi rồi vào Việt Nam qua lễ khánh thành, khai trương doanh nghiệp. Tập tục cổ của người Việt khi khai trương là lễ cúng, tràng pháo và về sau là múa lân.
Băng cắt không đứt có phải điềm xấu không?
Đó chỉ là cách nói vui gắn thêm vào nghi thức, không có cơ sở. Để tránh lúng túng, hãy dùng kéo sắc, chọn băng dễ cắt và thử trước một đoạn thừa. Nếu lỡ không đứt, cứ cắt lại; khách mời không ai để tâm.
Nên mời bao nhiêu người cùng cắt băng?
Với cửa hàng nhỏ, ba đến năm người là vừa. Nhiều hơn thì băng phải rất dài, lối vào chật và ảnh chụp khó đẹp. Mỗi người nên có một nơ nhỏ để biết vị trí cắt của mình.
Cắt băng nên làm trước hay sau lễ cúng khai trương?
Phần lớn cửa hàng làm lễ cúng trước, khi chỉ có người nhà, rồi mới cắt băng với khách mời và mở cửa đón khách. Thứ tự này giữ cho lễ cúng yên tĩnh và phần cắt băng diễn ra đúng lúc khách đến đông.
Cửa hàng trong trung tâm thương mại có cắt băng được không?
Thường được, nhưng cần hỏi ban quản lý về chỗ đứng, giờ giấc, có được dùng pháo giấy hay loa không. Nhiều trung tâm có quy định riêng để không chắn lối đi chung và không làm ảnh hưởng gian hàng bên cạnh.
Dải băng sau khi cắt nên làm gì?
Nhiều gia đình giữ lại một đoạn băng hoặc chiếc nơ làm kỷ niệm ngày khai trương, có nhà cất cùng tờ hoá đơn đầu tiên. Phần còn lại gom gọn và dọn ngay để lối vào thông thoáng cho khách.