Giỗ tổ nghề là ngày người làm cùng một nghề tụ họp để tưởng nhớ vị tổ đã truyền nghề. Ở làng nghề và phường hội xưa, ngày này gồm phần lễ dâng hương ở nơi thờ tổ, phần họp phường bàn việc nghề, phần cỗ chung và ở nhiều nơi có thêm phần hội với các cuộc thi tài.
Ngày giỗ mỗi nghề, mỗi làng một khác, có nơi theo ngày mất của vị tổ, có nơi theo ngày vị tổ đem nghề về làng, có nơi không ai còn nhớ lý do chọn ngày. Bài này mô tả khung chung của một lễ giỗ tổ, những gì phường hội xưa làm trong ngày này, và cách một xưởng hay tiệm nhỏ hôm nay có thể giữ lệ mà không tốn kém, không phiền ai.
Vì sao mỗi nghề giỗ tổ một ngày khác nhau
Người mới tìm hiểu hay hỏi "giỗ tổ nghề ngày nào", như thể có một ngày chung. Thật ra không có. Mỗi nghề, thậm chí mỗi làng làm cùng nghề, có thể giỗ tổ vào một ngày riêng. Lý do là tổ nghề của từng nơi khác nhau, và cách chọn ngày cũng khác nhau.
Ở nơi mà vị tổ là người có thật, có gia phả, ngày giỗ thường là ngày mất được ghi lại, tính theo âm lịch như mọi ngày giỗ trong gia đình. Ở nơi mà tổ nghề là nhân vật truyền thuyết, làng có thể chọn ngày gắn với một sự tích, chẳng hạn ngày vị tổ về làng dạy nghề, hoặc chọn một ngày thuận cho nghề, như sau mùa vụ chính, lúc thợ rảnh tay. Có làng giỗ tổ trùng với ngày hội làng.
Một số nghề có ngày giỗ tổ chung được biết rộng rãi. Ví dụ quen thuộc nhất là giới sân khấu cả nước giỗ tổ vào ngày 12 tháng 8 âm lịch. Nhưng ngay cả với những nghề như vậy, từng đoàn, từng gánh vẫn có thể giữ thêm ngày riêng. Muốn biết chắc ngày giỗ tổ của một làng, bạn nên hỏi người trong làng hoặc ban quản lý di tích, không nên dựa vào một danh sách chép trên mạng.
Khung chung của một lễ giỗ tổ ở làng nghề
Các làng tổ chức khác nhau, nhưng phần lớn lễ giỗ tổ đều có những phần dưới đây. Thứ tự và quy mô thay đổi theo từng nơi.
| Phần | Diễn ra thế nào | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| Chuẩn bị | Phường hoặc làng cử người lo việc, quét dọn nơi thờ, góp tiền hoặc góp lễ theo lệ | Chia đều trách nhiệm, ai cũng có phần |
| Phần lễ | Người đứng đầu phường hoặc vị cao niên dâng hương, đọc lời tưởng nhớ, các thành viên lần lượt vào lễ | Tỏ lòng biết ơn người truyền nghề |
| Họp phường | Bàn việc nghề trong năm, nhận thành viên mới, nhắc lại lệ phường, xử chuyện xích mích | Giữ kỷ cương và quyền lợi chung |
| Cỗ chung | Thụ lộc sau lễ, chỗ ngồi xếp theo tuổi tác hoặc ngôi thứ trong phường | Gắn kết thầy trò, thợ cũ thợ mới |
| Phần hội | Ở một số làng có thi tay nghề, trưng bày sản phẩm, diễn xướng dân gian | Khoe nghề, giữ chuẩn tay nghề |
Phần lễ thường do người lớn tuổi hoặc người có uy tín trong nghề chủ trì. Văn tế hay lời khấn ở mỗi làng là bản riêng của làng, thường được lưu trong sổ của phường; bài này không chép lại, vì mỗi nơi một khác và chép một bản "chuẩn" là làm sai đi truyền thống của nhiều nơi khác.
Ngày giỗ tổ của phường hội xưa: vừa là lễ vừa là cuộc họp
Ở Thăng Long và các đô thị cổ, phường thợ là một tổ chức khá chặt chẽ. Phường có người đứng đầu, thường gọi là ông trùm phường hay ông cả, có quỹ chung, có lệ phường quy định ai được làm nghề, giá công, cách chia việc. Ngày giỗ tổ là dịp duy nhất trong năm mà gần như cả phường tụ họp đông đủ, nên ngoài lễ còn là dịp bàn việc lớn.
Theo các ghi chép về phường hội, trong ngày giỗ tổ người ta có thể nhận học trò đã đủ thời gian học việc lên làm thợ, ghi tên người mới vào sổ phường, công bố những ai vi phạm lệ, chẳng hạn làm hàng kém hoặc phá giá công của nhau. Người vi phạm có thể bị phạt nộp lễ hoặc bị nhắc nhở trước cả phường. Đó là cách một cộng đồng nghề tự giữ chuẩn mực khi chưa có luật lệ nhà nước chi tiết về nghề.
Bữa cỗ sau lễ cũng mang ý nghĩa tổ chức. Chỗ ngồi được xếp theo tuổi, theo thâm niên nghề, theo vai trò trong phường. Phần lộc được chia theo lệ. Với người trong phường, được ngồi ở mâm nào, được chia phần nào là dấu hiệu vị trí của mình trong nghề. Nhìn từ hôm nay, có chỗ cứng nhắc, nhưng nó cho thấy giỗ tổ không chỉ là chuyện tín ngưỡng mà là xương sống tổ chức của nghề.
Phần hội ở một số làng nghề
Không phải làng nào cũng có phần hội lớn, nhưng ở những làng còn giữ, đây là phần đông vui nhất và cũng là phần cho thấy rõ tay nghề của làng:
- Thi tay nghề: thợ trẻ trổ tài trước dân làng, sản phẩm đẹp được khen thưởng. Ở làng gốm có thể là thi vuốt gốm, ở làng thêu là thi thêu, ở làng mộc là thi đục chạm.
- Trưng bày sản phẩm: mỗi nhà đem món hàng khéo nhất bày ở sân đình hoặc nhà văn hoá, vừa để khoe vừa để học lẫn nhau.
- Rước và diễn xướng: một số làng rước kiệu, rước bài vị tổ quanh làng, có làng diễn lại tích vị tổ về dạy nghề bằng hình thức dân gian.
- Gặp gỡ người làng đi làm xa: nhiều người làng nghề đã ra thành phố hay sang tỉnh khác mở xưởng, ngày giỗ tổ là dịp họ về quê, gặp lại thầy cũ, bạn nghề.
- Gặp bạn hàng: ở làng có nghề buôn đi kèm, người buôn từ nơi khác cũng đến dự, ngày hội thành dịp mở mối làm ăn cho năm sau.
Những năm gần đây, nhiều địa phương kết hợp giỗ tổ với hoạt động du lịch làng nghề. Việc này giúp làng có thêm khách và thêm thu nhập, nhưng cũng đặt ra chuyện giữ phần lễ trang nghiêm giữa không khí hội đông người. Nhiều làng chọn tách giờ lễ riêng cho người trong nghề và giờ hội mở cho khách.
Giữ lệ giỗ tổ gọn gàng ở một xưởng, một tiệm nhỏ
Nếu xưởng hay tiệm của bạn muốn giữ ngày giỗ tổ, có thể làm theo cách đơn giản dưới đây. Đây là gợi ý tổ chức, không phải nghi thức bắt buộc.
- Hỏi lại ngày giỗ tổ của nghề hoặc làng gốc. Nếu thầy của bạn học nghề từ một làng cụ thể, hãy hỏi ngày làng đó giỗ tổ. Không biết chắc thì chọn một ngày cố định trong năm và giữ đều.
- Báo trước cho thợ và nhân viên. Nói rõ đây là dịp nhớ người truyền nghề, ai theo tín ngưỡng khác hoặc không muốn thắp hương thì vẫn có thể dự phần gặp mặt.
- Chuẩn bị lễ đơn giản. Hương, hoa, quả, chén nước là đủ với một xưởng nhỏ. Việc sắm lễ chi tiết đã có nhiều hướng dẫn riêng, ở đây chỉ nhắc là không cần cầu kỳ.
- Dành vài phút kể chuyện nghề. Người lâu năm nhất kể cho thợ trẻ nghe thầy mình học nghề ở đâu, xưởng khởi đầu thế nào. Đây là phần có giá trị nhất của ngày giỗ tổ.
- Ăn một bữa chung. Không cần cỗ lớn, một bữa cơm cùng nhau hoặc nghỉ sớm nửa ngày là đủ để mọi người thấy đây là ngày của cả xưởng.
- Dọn dẹp và tắt lửa cẩn thận. Hương phải tắt hẳn trước khi khoá cửa, nhất là ở xưởng có gỗ, vải, sơn hay hoá chất.
Với xưởng có nhiều thợ trẻ, ngày giỗ tổ còn là dịp tốt để khen người tiến bộ trong năm, nhắc những lỗi hay gặp, giống như phần họp phường ngày xưa nhưng ở mức nhẹ nhàng và thân tình.
Đi xem giỗ tổ ở làng nghề với tư cách khách
Ngày giỗ tổ ở nhiều làng nghề nay mở cửa đón khách, và đây là dịp rất đáng đi nếu bạn muốn hiểu một nghề từ bên trong. Có điều phần lễ trước hết là việc của người trong nghề, nên khách nên biết mình đứng ở đâu. Cách đơn giản nhất là đến sớm, hỏi người trong ban tổ chức giờ nào là giờ lễ, giờ nào là giờ hội, rồi đứng ở rìa sân trong lúc các cụ dâng hương.
Trang phục kín đáo, nói khẽ, không chen lên trước để chụp ảnh là phép lịch sự tối thiểu. Nếu muốn chụp cận cảnh người làm lễ, nên hỏi trước; nhiều cụ không thích bị chĩa ống kính vào mặt khi đang khấn. Khu vực thờ bên trong có thể chỉ dành cho người trong làng hoặc người trong phường, gặp dây ngăn hay lời nhắc thì dừng lại.
Phần hội là lúc khách có thể đến gần nhất: xem thợ thi tài, hỏi chuyện các nhà trưng bày, mua một món hàng làm kỷ niệm. Đây cũng là lúc người làng sẵn lòng kể chuyện tổ nghề nhất, và bạn sẽ nghe được những dị bản truyền thuyết mà sách vở không ghi. Ghi chép lại kèm tên làng, tên người kể là cách giữ tư liệu tốt cho ai viết về văn hoá nghề. Nếu bạn đi cùng trẻ nhỏ, đây là buổi học lịch sử sống động hơn mọi trang sách.
Những chỗ nên giữ và nên bỏ
Nên giữ: tinh thần nhớ ơn. Ý nghĩa cốt lõi của giỗ tổ là biết ơn người đi trước. Phần này không tốn tiền, chỉ cần người chủ xưởng coi trọng và nói ra cho thợ hiểu.
Nên giữ: dịp gặp mặt cả nghề. Ngày giỗ tổ là cái cớ hiếm hoi để thợ cũ thợ mới, chủ và bạn hàng ngồi lại. Giữ được phần này là giữ được mạng lưới nghề.
Nên bỏ: lệ góp tiền nặng nề. Một số nơi biến giỗ tổ thành dịp đóng góp lớn, ai góp ít bị coi thường. Lệ như vậy làm thợ nghèo ngại đến, đi ngược lại ý gắn kết.
Nên bỏ: ăn uống quá đà. Cỗ to, rượu nhiều dễ dẫn tới say xỉn, tai nạn khi về. Một bữa vừa phải giữ được không khí mà an toàn hơn.
Nên bỏ: ép người khác tín ngưỡng phải lễ. Trong xưởng có thể có người theo tôn giáo khác. Để họ dự phần gặp mặt mà không bắt thắp hương là cách giữ hoà khí.
Nên bỏ: lời hù doạ quên giỗ tổ. Thỉnh thoảng có người nói xưởng làm ăn chậm vì quên ngày giỗ tổ. Đó là cách nói dân gian, không có căn cứ; việc chậm đơn hàng nên tìm nguyên nhân ở khách, giá, chất lượng hàng.
Câu hỏi thường gặp
Giỗ tổ nghề có phải nghỉ làm cả ngày không?
Không có quy định chung. Ngày xưa nhiều phường nghỉ hẳn ngày giỗ tổ, nay phần lớn xưởng chỉ dành một buổi cho lễ và gặp mặt. Bạn có thể chọn theo nhịp làm việc của xưởng, miễn là mọi người biết trước và sắp xếp được đơn hàng.
Giỗ tổ tính theo âm lịch hay dương lịch?
Phần lớn các làng nghề tính theo âm lịch, giống như ngày giỗ trong gia đình. Mỗi năm ngày dương lịch tương ứng sẽ khác nhau, nên cần đổi lịch trước để báo cho thợ và khách. Một số xưởng mới chọn ngày dương lịch cho dễ nhớ, đó cũng là lựa chọn hợp lý.
Ở xa làng nghề gốc thì giỗ tổ thế nào?
Nhiều người đã ra thành phố lập nghiệp vẫn về làng dự giỗ tổ khi có thể. Nếu không về được, họ thắp hương ở xưởng của mình vào đúng ngày đó, hoặc gửi phần đóng góp về làng. Quan trọng là giữ liên lạc với cộng đồng nghề gốc.
Lễ giỗ tổ có cần mời thầy cúng không?
Ở làng nghề, phần lễ thường do người cao tuổi hoặc người đứng đầu phường đảm nhiệm, không cần người ngoài. Với một xưởng nhỏ, chủ xưởng hoặc người thợ lâu năm nhất thắp hương là đủ. Không có lý do phải chi tiền thuê người làm lễ thay.
Giỗ tổ và hội làng có phải là một không?
Ở một số làng nghề, hai dịp trùng nhau vì tổ nghề cũng là Thành hoàng làng. Ở nơi khác, hội làng tổ chức vào thời điểm riêng, còn giỗ tổ là việc của những người làm nghề. Hỏi người trong làng sẽ rõ.
Có thể tổ chức giỗ tổ cho cả một chuỗi cửa hàng không?
Có thể, nếu các cửa hàng cùng chung nghề và cùng nguồn gốc. Nhiều chuỗi chọn tổ chức ở cửa hàng đầu tiên rồi mời nhân viên các nơi về dự. Nên giữ phần lễ giản dị, dành thời gian cho việc kể lịch sử thương hiệu và ghi nhận người làm lâu năm.