Phần lớn cửa hàng nhỏ ở Việt Nam đóng cửa vài ngày dịp Tết Nguyên Đán, và mấy ngày tiệm vắng người là lúc dễ xảy ra mất trộm, chập điện, hư hỏng hàng hoá nhất trong năm. Người buôn bán xưa có nếp riêng cho những ngày này: khoá cửa từ chiều cuối năm, để đèn trong tiệm, nhờ hàng xóm trông chừng.
Bài này kể lại nếp nghỉ Tết của nhà buôn ở các vùng, rồi đi vào danh sách việc thật cần làm trước khi khoá cửa: điện nước, an ninh, hàng tươi, tiền mặt, và lần mở cửa đầu tiên sau Tết. Chuyện chọn ngày mở hàng thuộc lĩnh vực xem ngày, bài không bàn.
Nghỉ Tết bao lâu: mỗi nghề, mỗi vùng một nếp
Không có lệ chung về số ngày cửa hàng nghỉ Tết. Theo quan sát chung, tiệm bán hàng thiết yếu như tạp hoá, thuốc, đồ ăn thường nghỉ ngắn, có tiệm chỉ đóng chiều cuối năm và sáng mùng Một. Tiệm bán hàng không cấp thiết như vải vóc, vật liệu, đồ gia dụng thì nghỉ dài hơn, tuỳ chủ.
Ở nhiều phố buôn miền Bắc, người ta quen nói "tháng Giêng là tháng ăn chơi", nên chợ búa, cửa hàng có nhịp làm lại chậm, nhiều tiệm mở lại rải rác sau mùng Bốn, mùng Sáu, có tiệm sau rằm. Ở các thành phố miền Nam, nhịp mở lại thường nhanh hơn, nhiều tiệm nghỉ ngắn vì khách vẫn có nhu cầu trong những ngày đầu năm. Những khác biệt này là nhận xét chung, không phải quy luật, và mỗi phố, mỗi nghề lại một khác.
Ngành nghề cũng quyết định số ngày nghỉ. Quán ăn, cà phê ở khu du lịch có khi bán đông nhất vào chính dịp Tết nên không nghỉ, chỉ chia ca cho người làm. Xưởng sản xuất, vựa nông sản thì nghỉ theo nhịp của người lao động về quê.
Dù nghỉ dài hay ngắn, nguyên tắc chung giống nhau: tiệm vắng người càng lâu thì khâu chuẩn bị trước khi khoá cửa càng phải kỹ. Và lịch nghỉ nên quyết định sớm để báo cho người làm, khách quen, bạn hàng biết, chứ không để đến chiều cuối năm mới nói.
Tục để đèn, thắp hương khi tiệm nghỉ và chuyện cháy nổ
Nhiều gia đình buôn bán giữ nếp để đèn sáng trong tiệm hoặc trên bàn thờ suốt mấy ngày Tết, theo quan niệm giữ cho nơi làm ăn không tối tăm, lạnh lẽo khi chủ vắng nhà. Có nhà còn thắp hương, để đèn dầu hoặc nến trước khi khoá cửa về quê.
Đây là chỗ cần tách rõ quan niệm và an toàn. Quan niệm để đèn sáng không có gì sai, nhưng lửa trần không người trông là nguy cơ cháy thật. Một nén hương đổ, một ngọn nến cháy hết rơi xuống khay giấy, một bóng đèn sát hàng vải là đủ gây hoả hoạn. Mùa Tết hàng chất nhiều, tiệm đóng kín, không ai phát hiện sớm, và mỗi năm báo chí vẫn đưa tin những vụ cháy cửa hàng trong dịp nghỉ Tết.
Cách dung hoà nhiều gia đình đã chọn: thay đèn dầu, nến bằng đèn điện loại tiêu thụ ít, cắm vào ổ cắm chắc chắn, không qua ổ cắm nối nhiều tầng; không để hương đang cháy khi rời tiệm; đặt đèn xa hàng dễ cháy. Nếu muốn có ánh sáng ở mặt tiền để chống trộm, có thể dùng đèn hẹn giờ.
Quyết định để đèn hay không là việc của gia đình. Nhưng nếu giữ nếp để đèn, hãy làm theo cách mà ai nhìn vào cũng yên tâm rằng tiệm không thể bắt lửa trong lúc không có người. Lời khuyên cụ thể về phòng cháy cho mặt bằng của bạn nên hỏi lực lượng phòng cháy chữa cháy ở địa phương.
Danh sách kiểm điện, nước, gas trước khi khoá cửa
Làm theo danh sách này vào buổi cuối cùng trước khi nghỉ. In ra hoặc chép vào điện thoại, đánh dấu từng mục.
- Rút phích các thiết bị không cần chạy: máy tính, máy in, quạt, ấm điện, bàn là, sạc điện thoại, đèn trang trí nhấp nháy.
- Quyết định thiết bị nào phải chạy liên tục như tủ lạnh, tủ đông, camera, đèn chống trộm; kiểm tra ổ cắm của chúng không lỏng, không nóng.
- Ngắt cầu dao các khu không dùng, nhất là kho phía sau và gác lửng.
- Khoá van bình gas, tháo dây dẫn nếu tiệm có bếp; để bình ở chỗ thông thoáng.
- Khoá van nước tổng hoặc van từng khu để tránh rò rỉ, vỡ ống làm ướt hàng.
- Kiểm tra mái, cửa sổ, ống thoát nước, nhất là với tiệm ở miền Bắc có mưa phùn, nồm ẩm sau Tết.
- Đổ rác, mang rác đi trước khi về; rác thực phẩm để lại mấy ngày sinh mùi và kéo chuột.
- Bình chữa cháy để chỗ dễ thấy gần cửa, kiểm tra kim đồng hồ áp suất nếu có.
Chụp ảnh cầu dao, ổ cắm, van gas sau khi đã xử lý. Ở quê mà băn khoăn "đã rút điện chưa" thì mở ảnh ra xem, đỡ phải nhờ người quay lại.
An ninh khi tiệm vắng người nhiều ngày
Không để tiền mặt và hàng giá trị trong tiệm. Tiền bán Tết nên nộp vào tài khoản trước khi nghỉ. Hàng giá trị cao, nhỏ gọn như điện thoại, trang sức, rượu quý nên mang về cất hoặc gửi nơi an toàn.
Khoá và cửa cuốn. Kiểm tra khoá cửa cuốn, khoá cửa sau, cửa sổ tầng trên. Khoá cũ, kẹt thì thay trước Tết vì ra Giêng thợ khó gọi.
Camera xem từ xa. Nếu có camera, kiểm tra xem từ điện thoại được không, ổ lưu còn chỗ không, mạng có bị nhà mạng cắt vì chưa đóng cước không. Một camera không lưu được hình chỉ để trấn an.
Nhờ hàng xóm và báo chính quyền. Nhờ một nhà gần đó không đi xa để mắt giúp, để lại số liên lạc. Nhiều khu phố có lệ báo với công an khu vực hoặc tổ dân phố khi nhà vắng người dài ngày; nên hỏi nơi bạn ở.
Không khoe lịch nghỉ trên mạng. Đăng "tiệm nghỉ đến mùng Tám, cả nhà về quê" kèm ảnh tiệm là báo cho kẻ gian biết tiệm vắng bao lâu. Thông báo lịch nghỉ cho khách là cần, nhưng không cần kể nhà đi đâu.
Kiểm tra bảo hiểm nếu có. Nếu tiệm có mua bảo hiểm tài sản, đọc lại điều kiện xem có yêu cầu gì khi bỏ trống mặt bằng nhiều ngày không.
Hàng tươi, hàng hạn ngắn và những thứ sống trong tiệm
Mỗi loại hàng cần một cách xử lý riêng trước kỳ nghỉ. Bảng dưới gợi ý cho những nhóm hay gặp.
| Nhóm | Rủi ro khi nghỉ Tết | Cách xử lý gợi ý |
|---|---|---|
| Rau, hoa, trái cây | Héo, thối, sinh ruồi muỗi | Bán hết hoặc cho người làm, hàng xóm trước khi nghỉ; không để lại trong tiệm |
| Thịt, cá, đồ đông lạnh | Mất điện làm rã đông, hỏng cả tủ | Giảm lượng nhập cuối năm; hàng còn lại gom vào ít tủ nhất, kiểm tra điện ổn định |
| Bánh, sữa, đồ hạn ngắn | Quá hạn trong lúc nghỉ | Xem hạn trước khi nghỉ, ưu tiên bán trước; ghi lại để kiểm khi mở |
| Cây cảnh, hoa chậu bày tiệm | Khô héo sau nhiều ngày không tưới | Tưới đẫm, kê chỗ có ánh sáng, nhờ người tưới hoặc mang về |
| Cá cảnh, vật nuôi | Thiếu ăn, mất điện máy sục khí | Mang về hoặc nhờ người chăm; không để vật nuôi một mình nhiều ngày |
| Hàng dễ hút ẩm | Mốc, bết vì nồm ẩm | Kê cao khỏi sàn, bọc kín, để gói hút ẩm nếu cần |
Với quán ăn, cách an toàn nhất là tính nhập hàng giảm dần từ giữa tháng Chạp để ngày cuối tủ gần như trống. Một tủ đông đầy hàng mà mất điện ba ngày là thiệt hại lớn hơn nhiều so với tiền điện.
Người trực Tết và người làm ở lại
Có tiệm không đóng hẳn mà để một hai người trực, nhất là quán ăn, tiệm thuốc, cửa hàng ở khu du lịch, hoặc tiệm có hàng cần trông. Người trực Tết xa nhà đúng những ngày cả nước sum họp, nên cách đối xử với họ nói nhiều về một chủ tiệm.
Theo pháp luật lao động hiện hành, người lao động làm việc vào ngày nghỉ Tết được trả lương cao hơn ngày thường theo mức luật định, cộng với việc được bố trí nghỉ bù nếu thoả thuận. Mức cụ thể nên hỏi người làm kế toán hoặc cơ quan lao động địa phương; ở đây chỉ nhắc nguyên tắc rằng làm ngày Tết không phải là "giúp chủ" mà là một ca làm có quyền lợi rõ ràng.
Ngoài tiền công, những việc nhỏ rất có ý nghĩa: chuẩn bị sẵn một mâm cơm Tết cho người trực, một phong lì xì riêng, một cuộc gọi chúc Tết đúng giao thừa. Nếu người trực ở một mình trong tiệm, nhớ để lại số liên lạc khẩn cấp, chỉ chỗ bình chữa cháy, cầu dao, van gas, và dặn rằng gặp chuyện bất thường thì cứ gọi, không phải ngại làm phiền chủ ngày Tết.
Ca trực nên chia ngắn, luân phiên, để không ai phải ở lại trọn kỳ nghỉ. Người ở lại năm nay có thể được ưu tiên về quê năm sau; ghi lại điều đó vào sổ để năm sau không quên lời hứa.
Ngày mở cửa đầu tiên sau Tết: kiểm lại trước khi bán
Phần chọn ngày giờ mở hàng là việc riêng của mỗi nhà. Còn phần kiểm tiệm thì nên làm giống nhau, trước khi đón khách đầu tiên.
- Mở cửa, đứng ngoài ngửi trước. Mùi gas, mùi khét, mùi hôi thối là dấu hiệu phải xử lý ngay; có mùi gas thì không bật công tắc điện, mở cửa thông gió và gọi người có chuyên môn.
- Nhìn sàn, trần, góc kho xem có dấu nước rò, mối mọt, chuột cắn.
- Bật cầu dao từng khu một, không bật tất cả cùng lúc, để nếu có chập thì biết ở khu nào.
- Kiểm tra tủ lạnh, tủ đông: hàng có dấu hiệu rã đông rồi đông lại thì không bán.
- Kiểm tra hạn dùng các mặt hàng ngắn ngày đã ghi lại trước khi nghỉ.
- Xem lại camera những ngày vắng người nếu thấy có gì bất thường.
- Dọn sơ, lau quầy rồi mới mở hàng đón khách.
Một buổi kiểm tra như vậy mất khoảng nửa giờ. Bắt đầu năm mới bằng một cửa hàng an toàn, sạch sẽ và hàng còn tốt là cách mở hàng đáng tin nhất cho cả bạn và khách.
Câu hỏi thường gặp
Có nên để đèn sáng trong cửa hàng suốt mấy ngày Tết không?
Đó là lựa chọn của từng gia đình. Nếu để, hãy dùng đèn điện tiêu thụ ít, cắm ổ cắm chắc chắn, đặt xa hàng dễ cháy, không dùng nến hay đèn dầu khi không có người trông. Đèn hẹn giờ ở mặt tiền cũng giúp chống trộm.
Có nên thắp hương trong tiệm trước khi khoá cửa về quê không?
Không nên để hương đang cháy khi rời tiệm. Lửa trần không người trông là nguy cơ cháy thật, nhất là khi tiệm chất nhiều hàng dịp Tết. Có thể thắp hương khi còn ở tiệm và chờ tàn hẳn trước khi khoá cửa.
Tủ đông còn hàng thì xử lý thế nào khi nghỉ Tết?
Giảm lượng nhập từ giữa tháng Chạp, gom hàng còn lại vào ít tủ nhất, kiểm tra ổ cắm và nguồn điện ổn định. Khi mở lại, hàng có dấu hiệu rã đông rồi đông lại thì không bán cho khách.
Cửa hàng nhỏ thường nghỉ Tết mấy ngày?
Không có lệ chung. Tiệm hàng thiết yếu thường nghỉ ngắn, tiệm hàng không cấp thiết nghỉ dài hơn. Nhịp mở lại cũng khác giữa các vùng và các nghề, nên hãy quyết định theo khách hàng và người làm của chính tiệm mình.
Có cần báo chính quyền khi cửa hàng vắng người nhiều ngày không?
Nhiều khu phố có lệ báo với tổ dân phố hoặc công an khu vực khi nhà, tiệm vắng người dài ngày. Không phải nơi nào cũng yêu cầu, nên hãy hỏi tổ dân phố nơi tiệm đặt để làm đúng nếp ở đó.
Mở cửa hàng sau Tết mà ngửi thấy mùi gas thì làm gì?
Không bật công tắc điện, không bật lửa, mở cửa cho thông gió, khoá van bình gas nếu tiếp cận được an toàn, rồi gọi người có chuyên môn hoặc đơn vị cung cấp gas kiểm tra trước khi dùng lại.