Tất niên của cửa hàng là bữa cơm hoặc buổi gặp cuối năm mà chủ tiệm mời người làm, thợ bạn và đôi khi cả mối hàng thân, để khép lại một năm buôn bán trước khi nghỉ Tết. Nó khác bữa tất niên trong nhà: bữa trong nhà là chuyện gia đình đoàn tụ, còn bữa của tiệm là chuyện ơn nghĩa giữa những người cùng làm ăn với nhau suốt mười hai tháng.
Bài này kể tục ấy từ đâu ra theo những gì sách vở và người trong nghề còn nhớ, rồi đi vào phần làm: mời ai, làm lúc nào, nói gì, tiêu bao nhiêu cho vừa. Phần mâm cúng tất niên thuộc chuyện lễ, không bàn ở đây. Ở đây chỉ bàn bữa ăn và cách đối đãi giữa người với người, vì đó mới là phần một tiệm nhỏ cần làm cho khéo.
Tất niên của nhà buôn khác gì bữa tất niên trong nhà
Chữ "tất niên" nghĩa là hết năm. Trong gia đình, chiều cuối năm người ta cúng gia tiên và ăn bữa cơm sum họp. Ở các tiệm buôn, xưởng thợ, cửa hàng có người làm, ngoài bữa trong nhà còn có một bữa riêng cho "người của tiệm": thợ phụ, người bán hàng, người giao hàng, người giữ sổ. Theo lời kể quen thuộc của người trong nghề, bữa này thường làm sớm hơn bữa trong nhà vài ngày, vì người làm còn phải về quê ăn Tết.
Ý nghĩa của nó khá thực tế. Một năm buôn bán có lúc căng thẳng, có lúc chủ to tiếng, có lúc người làm phải ở lại muộn. Bữa cuối năm là lúc chủ ngồi ngang hàng với người làm, cảm ơn công sức và nói chuyện năm sau. Ở nhiều tiệm xưa, đây cũng là dịp ngầm cho biết ai năm tới còn ở lại, ai sẽ nghỉ, nên người làm rất để ý đến cách chủ mời và cách chủ nói trong bữa ấy.
Khác thứ hai là có thể mời cả người ngoài tiệm. Mối hàng thân, người chở hàng quen, chủ sạp bên cạnh đã trông giúp hàng mỗi lúc mình chạy việc: những người đó nhiều tiệm cũng mời. Bữa tất niên vì thế giống một cuộc đáp lễ cả năm, chứ không chỉ là tiệc. Hiểu như vậy thì bạn sẽ thấy không cần làm to; cần làm đúng người, đúng lời, đúng lúc.
Ngày nay nhiều công ty tổ chức tất niên thành sự kiện có sân khấu, bốc thăm, ca nhạc. Cửa hàng nhỏ không cần chạy theo kiểu đó. Một mâm cơm tại tiệm, một bữa ở quán quen, hay một phần quà gửi tận tay cho người không ngồi lại được đều giữ đủ ý của tục cũ.
Bữa tất niên trong tiệm buôn xưa: ai ngồi, ai mời, lời nói đầu bữa
Không có một khuôn phép chung được ghi thành văn cho bữa tất niên của tiệm buôn; mỗi nhà, mỗi nghề, mỗi vùng giữ một nếp. Những nét dưới đây là điểm chung hay được nhắc trong hồi ký, phóng sự về phố buôn và lời kể của người lớn tuổi trong nghề, nên bạn hãy đọc như một bức tranh tham khảo, không phải luật lệ.
Người mời là chủ tiệm, thường là người đứng tên buôn bán hoặc người lớn nhất trong nhà. Khách mời là người làm trong tiệm trước tiên, rồi đến thợ hợp tác, sau cùng mới tới bạn hàng. Thứ tự ấy nói lên điều tiệm coi trọng: người đã cùng mình làm ra đồng tiền cả năm được mời trước người mình mua bán cùng.
Chỗ ngồi nhiều nhà vẫn giữ tôn ti: người lớn tuổi, thợ cả, người giữ sổ ngồi gần chủ; người mới vào làm ngồi xa hơn. Nhưng điều được nhắc nhiều hơn chỗ ngồi là việc chủ tự tay rót rượu hoặc gắp thức ăn mời từng người một lần. Cử chỉ nhỏ đó nói thay lời cảm ơn trong một xã hội ít quen nói lời cảm ơn thành tiếng.
Lời nói đầu bữa thường ngắn: một câu tổng kết năm buôn bán được hay khó, một câu cảm ơn, một câu hẹn ngày mở hàng năm mới. Người làm không bị đòi phải phát biểu. Chuyện tiền thưởng, tiền lì xì, nếu có, thường đưa riêng từng người chứ không công bố giữa mâm, để không ai phải so bì. Đó là một cái khéo đáng giữ.
Mời mối hàng và bạn hàng: chuyện ơn nghĩa đi cùng chuyện sổ nợ
Mời ai trong số bạn hàng. Không cần mời hết. Thường là những người có ơn cụ thể trong năm: cho gối đầu công nợ khi tiệm kẹt vốn, giao hàng gấp ngày mưa, nhận lại hàng lỗi không kỳ kèo. Danh sách ngắn mà đúng người có giá trị hơn một bàn đông mà khách không hiểu vì sao mình được mời.
Tách bữa ăn khỏi chuyện tiền. Theo lệ cũ, nợ nần giữa tiệm và mối hàng nên tính xong trước bữa tất niên. Mời người ta ăn rồi trên mâm lại nhắc khoản còn thiếu thì mất cả hai: bữa ăn mất vui, chuyện tiền cũng chẳng xong. Nếu còn khoản chưa khớp, hẹn một buổi riêng trước hoặc sau đó.
Mối hàng ở xa. Người cung cấp ở tỉnh khác không thể ngồi chung mâm. Nhiều tiệm thay bằng một cuộc gọi cuối năm, một tin nhắn viết riêng chứ không gửi hàng loạt, kèm phần quà nhỏ gửi theo chuyến hàng cuối. Cái người ta nhớ là mình được nhớ tới bằng tên, không phải giá trị món quà.
Khi mối hàng mời lại tiệm mình. Đại lý lớn hay mời các tiệm bán lẻ đi tất niên. Bạn đi được thì đi, không đi được thì báo sớm và gửi lời cảm ơn. Đừng nhận lời rồi vắng mặt; trong buôn bán, cách giữ lời ở việc nhỏ được người ta nhìn để đoán cách giữ lời ở việc lớn.
Giữ mức vừa phải. Một bữa tất niên quá sang so với quy mô tiệm dễ khiến bạn hàng nghĩ tiệm đang làm ăn rất lời, rồi năm sau khó thương lượng giá. Một bữa đơn sơ mà ấm cúng lại cho thấy tiệm biết điều và biết tiết kiệm.
Lên kế hoạch một buổi tất niên vừa sức cho tiệm nhỏ
Các bước dưới đây hợp với tiệm có từ hai đến khoảng hai mươi người làm. Tiệm lớn hơn thì cùng nguyên tắc, chỉ thêm người phụ trách.
- Chọn ngày theo lịch về quê của người làm, không theo lịch của chủ. Hỏi trước xem ai về quê ngày nào, rồi chọn một buổi mọi người còn ở lại. Tiệm bán hàng Tết thường bận đến sát ngày cuối, nên nhiều nơi làm tất niên sau khi đóng hàng buổi trưa hoặc tối một ngày giữa tuần cuối.
- Chọn giờ không ăn vào giờ bán. Đóng tiệm giữa buổi chiều vào mùa cao điểm là mất khách. Một buổi tối sau giờ đóng cửa hoặc một buổi trưa ngày hàng vắng thì hợp lý hơn.
- Quyết định hình thức: nấu tại tiệm, đặt món về, hay đi quán. Cân nhắc chỗ ngồi, có người nào phải ở lại dọn không, và có ai kiêng thức ăn gì.
- Lập danh sách mời theo thứ tự: người làm, thợ hợp tác, bạn hàng có ơn trong năm. Báo trước ít nhất một tuần.
- Chuẩn bị lời cảm ơn vài câu, có nhắc đến việc cụ thể của từng nhóm người. Ghi ra giấy nếu bạn không quen nói trước đông người.
- Chuẩn bị phần quà hoặc phong bì riêng cho từng người nếu tiệm có lệ ấy, đưa tận tay trước hoặc sau bữa, không đặt lên mâm.
- Tính chuyện về nhà an toàn: nếu có rượu bia, bố trí xe ôm, xe công nghệ, hoặc người không uống đưa về.
- Ghi lại vài dòng sau bữa: ai vắng, ai cần hỏi thăm thêm, ai đã nói chuyện muốn nghỉ năm sau. Sổ tay ấy dùng được khi lên kế hoạch tuyển người ra Giêng.
Một bữa tất niên làm theo các bước này thường chỉ mất một buổi chuẩn bị. Phần tốn công nhất không phải nấu nướng mà là nghĩ xem nên cảm ơn ai, vì việc gì.
Ba kiểu tất niên thường gặp ở cửa hàng nhỏ
Không có kiểu nào đúng hơn kiểu nào. Bảng dưới so ba kiểu theo những gì chủ tiệm hay phải cân nhắc.
| Kiểu | Hợp với | Điểm được | Điểm cần lưu ý |
|---|---|---|---|
| Ăn tại tiệm | Tiệm có mặt bằng đủ rộng, người làm thân như người nhà | Ấm cúng, giữ nếp cũ, chi phí dễ kiểm soát | Phải có người nấu và dọn; nếu có bếp gas, nến, hương thì giữ lối đi thông thoáng, không để lửa gần hàng hoá |
| Ra quán quen | Tiệm chật, chủ bận đến sát giờ | Không ai phải lo nấu dọn, mọi người đều được ngồi | Đặt chỗ sớm vì cuối năm quán đông; hỏi trước các khoản phụ thu dịp Tết |
| Gửi phần cho từng người | Người làm về quê sớm, làm ca lệch nhau, hoặc tiệm bán online không có chỗ ngồi chung | Không ai bị bỏ sót, không phụ thuộc lịch chung | Dễ thành thủ tục khô khan; nên kèm vài dòng viết tay hoặc một cuộc gọi |
| Kết hợp | Tiệm có cả người làm cố định và thời vụ | Người cố định ăn chung, người thời vụ nhận phần riêng | Nói rõ để người thời vụ không thấy mình bị đứng ngoài |
Với tiệm bán online, nơi người đóng hàng, người trả lời tin nhắn và người giao hàng ít khi gặp nhau, một buổi tất niên gặp mặt thật đôi khi là lần đầu cả nhóm ngồi cùng bàn trong năm. Đó là lý do nhiều chủ tiệm mạng vẫn giữ tục này dù không có cửa hàng.
Lời cảm ơn cuối năm: nói gì cho thật
Người làm thuê nghe lời cảm ơn chung chung nhiều rồi. Câu nào cụ thể mới đọng lại. Vài gợi ý để bạn tự viết theo cách của mình:
- Nhắc một việc khó cả tiệm đã cùng vượt qua trong năm: đợt hàng về trễ, tháng mưa ngập, lần mất điện giữa mùa bán.
- Gọi tên từng nhóm và việc họ làm: người đứng quầy giữ được khách quen, người giao hàng không làm vỡ món nào, người giữ sổ không để lệch đồng nào.
- Nói thẳng năm nay buôn bán được hay khó, ở mức chung. Người làm biết hết; giả vờ năm nào cũng tốt làm lời cảm ơn mất giá.
- Hẹn ngày mở hàng năm mới và ngày người làm quay lại, để ai cũng chủ động đặt vé.
- Xin lỗi nếu trong năm bạn từng nặng lời với ai. Một câu xin lỗi chung, nói thật lòng, nhiều khi giữ người tốt hơn tiền thưởng.
- Tránh hứa hẹn tăng lương, mở thêm chi nhánh khi chưa chắc. Lời hứa trong bữa tất niên người ta nhớ rất lâu.
Câu chúc cuối bữa có thể là những câu quen như "năm mới buôn may bán đắt", "cả nhà mạnh khoẻ". Câu chúc không cần mới, chỉ cần người nói nhìn vào mắt người nghe.
Về thực tế: chi phí, giờ giấc, rượu bia và đường về
Chi phí tất niên nên tính như một khoản của tiệm, ghi vào sổ chi, chứ không lấy từ tiền nhà một cách lẫn lộn. Cách đơn giản là đặt một mức trên đầu người tuỳ quy mô, rồi cộng phần quà. Ví dụ giả định: tiệm năm người làm, mỗi suất ăn một mức vừa phải, cộng năm phần quà nhỏ; tổng ấy so với doanh thu tháng cuối năm là một tỉ lệ nhỏ, đủ để bạn yên tâm không làm quá sức.
Về giờ giấc, bữa tất niên không nên kéo dài đến khuya khi hôm sau tiệm vẫn mở. Kết thúc sớm cũng là cách tôn trọng người làm còn phải về lo việc nhà.
Rượu bia là chỗ dễ sinh chuyện nhất. Luật giao thông hiện hành cấm điều khiển phương tiện khi trong người có nồng độ cồn, nên chủ tiệm có trách nhiệm tối thiểu là không ép uống và bố trí đường về cho người đã uống. Nhiều tiệm chọn chỉ dùng nước ngọt, trà, hoặc chỉ một ly rượu mừng đầu bữa.
Nếu tất niên ngay tại tiệm, hãy nhìn lại an toàn cháy nổ: bếp nấu đặt xa hàng hoá dễ cháy, không để nến hay hương cháy khi mọi người đã về, lối thoát không bị bàn ghế chắn. Cuối năm hàng chất nhiều hơn mọi tháng, nên một tia lửa nhỏ cũng đáng lo hơn ngày thường.
Cuối cùng, bữa tất niên không thay được việc trả đủ lương và các khoản đã thoả thuận trước Tết. Người làm sẽ nhớ bữa ăn ngon, nhưng họ nhớ lâu hơn việc tiền công về tay đúng hẹn.
Câu hỏi thường gặp
Cửa hàng chỉ có một hai người làm thì có cần tổ chức tất niên không?
Không bắt buộc. Với tiệm rất nhỏ, một bữa cơm chung tại nhà, hoặc một phần quà kèm lời cảm ơn trực tiếp là đủ giữ ý của tục cũ. Điều quan trọng là người làm cảm thấy công sức cả năm được ghi nhận.
Nên làm tất niên trước hay sau khi phát lương tháng cuối?
Nhiều chủ tiệm chọn phát lương và các khoản thoả thuận trước, rồi mới làm tất niên. Như vậy bữa ăn không bị lẫn chuyện tiền và người làm ngồi vào mâm với tâm thế thoải mái hơn.
Có nên mời gia đình người làm đến dự tất niên của tiệm không?
Tuỳ quy mô và tính chất tiệm. Tiệm gia đình nhỏ hay mời cả vợ chồng, con cái người làm cho ấm cúng. Tiệm đông người thì thường chỉ mời người làm để giữ chi phí và chỗ ngồi vừa phải.
Mối hàng mời tất niên mà mình không đi được thì nên làm gì?
Báo sớm, nói rõ lý do ngắn gọn và gửi lời cảm ơn. Nếu quan hệ thân, có thể gọi điện chúc Tết sau đó hoặc ghé chào vào những ngày đầu năm khi mở hàng lại để giữ tình bạn hàng.
Tất niên cửa hàng có cần làm lễ cúng không?
Lễ cúng tất niên là chuyện riêng của từng gia đình và thuộc phần lễ nghi, mỗi nhà làm theo nếp của mình. Bữa tất niên với người làm và bạn hàng có thể tách riêng, không phụ thuộc vào việc tiệm có cúng hay không.
Tiệm bán online không có chỗ ngồi chung thì làm tất niên thế nào?
Có thể hẹn cả nhóm ra một quán quen, hoặc nếu mọi người ở xa nhau thì gửi phần quà kèm lời nhắn viết riêng cho từng người. Một cuộc gọi chung cuối năm để cảm ơn cũng giúp cả nhóm thấy mình là một tập thể.