Nhiều lúc tiệm ế không phải vì tiệm có vấn đề, mà vì đang ở mùa thấp điểm của ngành. Người buôn bán Việt quen gọi tên vài "tháng ế" như tháng Giêng ăn chơi sau Tết hay tháng Bảy âm lịch mà dân gian gọi là tháng cô hồn. Có tháng chậm vì khách vừa chi tiêu nhiều, có tháng chậm vì chính niềm tin kiêng kỵ của khách làm họ hoãn mua sắm.
Bài này giải thích các tháng chậm quen thuộc dưới góc tập tục và góc thực tế, gợi ý cách nhận biết nhịp mùa của từng ngành, cách phân biệt ế theo mùa với ế thật bằng phép so cùng kỳ, và cách chuẩn bị để đi qua tháng chậm mà không hoảng. Bài không chọn ngày tốt xấu và không khuyên làm lễ gì để "đỡ ế".
Những "tháng ế" trong lời người buôn bán
Tháng Giêng ăn chơi. Câu "tháng Giêng là tháng ăn chơi" vốn nói về nhịp sống nông nghiệp xưa, khi Tết xong là mùa lễ hội, chưa vào vụ chính. Với người buôn bán hôm nay, tháng Giêng thường chậm ở nhiều ngành vì khách vừa chi tiêu lớn dịp Tết, ví tiền mỏng đi, trong khi một số ngành như đồ lễ, hoa, dịch vụ đi lễ đầu năm lại đông.
Tháng Ba, tháng Tư sau mùa lễ hội. Nhiều tiểu thương kể đây là giai đoạn "lặng" khi mùa lễ hội đầu năm qua, mùa hè chưa tới. Đây là quan sát truyền miệng, mỗi ngành mỗi nơi một khác.
Tháng Bảy âm lịch, tháng cô hồn. Tháng mà dân gian gắn với tục cúng cô hồn và nhiều lời kiêng mua sắm lớn. Đây là tháng có cơ chế rất đáng chú ý, được giải thích riêng ở phần sau.
Mùa mưa, mùa bão. Ở nhiều địa phương, những tuần mưa dầm làm khách ngại ra đường, chợ vắng, hàng tươi khó giữ. Đây là nguyên nhân thật, đo được bằng chính số ngày mưa.
Tháng sau kỳ đóng học phí, sau mùa hè. Các gia đình có con đi học thường chi nhiều vào đầu năm học, sau đó cắt bớt những khoản khác trong vài tuần.
Tháng cô hồn: khi niềm tin của khách làm đổi nhịp mua thật
Theo quan niệm dân gian, tháng Bảy âm lịch là tháng "mở cửa ngục", nhiều gia đình cúng cô hồn vào khoảng giữa tháng để bố thí cho những vong không nơi nương tựa. Tục này gắn với nhiều lời kiêng: kiêng mua nhà, mua xe, cưới hỏi, khai trương, động thổ, đi xa. Đó là niềm tin dân gian, mỗi gia đình giữ ở mức khác nhau, và không có căn cứ nào cho thấy làm việc lớn trong tháng này dẫn tới điều xấu.
Điều thú vị là lời kiêng này có tác động kinh tế thật, không qua con đường huyền bí mà qua hành vi của khách. Khi nhiều người hoãn mua nhà, mua xe, đặt tiệc cưới, sửa nhà sang tháng sau, thì những ngành gắn với các việc đó sẽ chậm thật trong tháng Bảy: nội thất, điện máy lớn, xe, áo cưới, vật liệu xây dựng. Người bán trong những ngành này thấy ế và dễ nghĩ mình "xui", trong khi thật ra là khách đang dời lịch.
Nhận ra cơ chế này giúp người bán bình tĩnh và chủ động hơn. Một số tiệm chọn tháng này để nghỉ phép cho nhân viên, sửa sang cửa hàng, kiểm kho, nhận đặt trước cho tháng Tám. Ngược lại, một số ngành như đồ cúng, hoa, bánh kẹo, trái cây lại đông hơn vì nhu cầu cúng rằm tháng Bảy và lễ Vu Lan. Đây là ví dụ rõ nhất cho thấy cùng một tháng, tiệm này ế tiệm kia đông, và lý do nằm ở nhịp mua, không ở vận của chủ tiệm.
Mùa mưa, mùa nắng, mùa học và những nhịp khác
Ngoài các tháng âm lịch, nhịp mua của khách còn theo thời tiết, lịch học, lịch lương và lịch lễ. Dưới đây là những nhịp hay gặp mà người bán nên ghi lại cho tiệm mình.
- Thời tiết. Ngày nắng nóng, quán nước, đồ uống lạnh đông; ngày mưa, khách ngại ra đường nhưng đơn giao tận nhà có thể tăng.
- Lịch học. Trước khai giảng, đồ dùng học tập, đồng phục, giày dép đông; giữa hè, tiệm gần trường vắng hẳn.
- Ngày nhận lương. Nhiều tiệm gần khu công nghiệp, khu văn phòng đông vào mấy ngày sau kỳ lương và chậm dần về cuối tháng.
- Mùa thu hoạch. Ở vùng nông nghiệp, sức mua tăng sau khi bán vụ, chậm lúc đang chờ thu hoạch.
- Mùa du lịch. Tiệm ở điểm du lịch đông vào mùa cao điểm, có nơi gần như nghỉ hẳn mùa thấp điểm.
- Lễ, Tết, các ngày kỷ niệm. Quà tặng, hoa, bánh đông dịp lễ; sau dịp lễ, nhiều ngành chậm vài tuần.
- Đầu tháng và giữa tháng âm lịch. Đồ cúng, hoa, trái cây đông quanh mùng Một và ngày Rằm.
Những nhịp này không giống nhau ở mọi tiệm. Một quán nước gần trường và một quán nước gần bệnh viện có nhịp khác hẳn. Vì vậy cách tốt nhất là tự ghi lại nhịp của tiệm mình qua ít nhất một năm.
Phân biệt ế theo mùa với ế thật: phép so cùng kỳ
Cách đáng tin nhất để biết tháng này vắng có đáng lo không là so với chính tháng đó ở năm trước, không phải so với tháng liền trước. Các bước làm như sau.
- Gom doanh thu theo tháng từ sổ quỹ, sổ bán hàng hoặc lịch sử chuyển khoản của ít nhất mười hai tháng gần nhất.
- Đặt tháng hiện tại cạnh cùng tháng năm trước, tính chênh lệch theo phần trăm.
- Lưu ý Tết âm lịch rơi vào tháng dương khác nhau giữa các năm; khi so quanh Tết, nên so theo tháng âm hoặc so cả cụm hai tháng.
- Ghi chú những thay đổi đã biết giữa hai năm: giá thuê, số nhân viên, mặt hàng mới, đường sửa.
- Kết luận theo ngưỡng tự đặt. Ví dụ giả định: thấp hơn cùng kỳ dưới mười phần trăm thì theo dõi tiếp, thấp hơn nhiều thì bắt đầu tự kiểm tiệm theo từng nhóm nguyên nhân.
Tiệm mới mở chưa đủ một năm thì chưa có cùng kỳ để so. Khi đó có thể hỏi người cùng ngành, mối hàng hay hội tiểu thương ở chợ xem tháng này họ có chậm không. Nếu ai cũng chậm, đó nhiều khả năng là mùa; nếu chỉ riêng tiệm mình chậm, cần xem lại tiệm.
Nhịp mùa thường gặp ở một số ngành
Bảng dưới tổng hợp những nhịp mà người trong các ngành hay kể. Đây là quan sát chung để tham khảo, không phải số liệu đo đạc; mỗi địa phương, mỗi tiệm có thể khác.
| Ngành | Thường đông | Thường chậm |
|---|---|---|
| Quần áo, giày dép | Trước Tết, trước khai giảng, đầu mùa lạnh ở miền Bắc | Sau Tết, giữa mùa mưa |
| Đồ cúng, hoa, trái cây | Quanh mùng Một, Rằm, Tết, tháng Bảy âm lịch | Những ngày giữa các dịp cúng |
| Nội thất, điện máy lớn, xe | Cuối năm, trước Tết, mùa cưới | Tháng Bảy âm lịch, sau Tết |
| Quán nước, đồ uống | Mùa nắng nóng, mùa thi, giờ tan học | Những đợt mưa dầm, kỳ nghỉ dài ở khu văn phòng |
| Văn phòng phẩm, đồ học sinh | Trước năm học, trước kỳ thi | Giữa hè, sau khai giảng vài tuần |
| Áo cưới, dịch vụ tiệc | Mùa cưới cuối năm | Tháng Bảy âm lịch, những tháng ít cưới |
Người bán có thể lập một bảng tương tự cho riêng tiệm mình, ghi tháng đông, tháng chậm qua hai ba năm. Bảng đó giá trị hơn mọi lời đoán, vì nó được rút ra từ chính khách của tiệm.
Chuẩn bị cho tháng chậm thay vì lo khi nó đến
Khi đã biết tháng nào thường chậm, người bán có thể chuẩn bị từ trước để không bị cuốn vào cảm giác "xui". Những việc nhiều tiểu thương làm như sau.
- Để dành một phần tiền từ tháng đông để trả chi phí cố định của tháng chậm.
- Nhập ít hàng tươi, hàng dễ hỏng trong tháng chậm; tập trung hàng để lâu được.
- Xếp lịch nghỉ phép cho nhân viên và cho chính mình vào tháng chậm.
- Dùng tháng chậm để sửa tiệm, dọn kho, kiểm hàng, cập nhật thông tin trên mạng.
- Nhận đặt trước cho tháng sau, ví dụ trong tháng Bảy âm lịch nhận đặt cho đồ dùng sau tháng Bảy.
- Thử thêm một nhóm hàng hợp mùa, ở quy mô nhỏ, để bù phần doanh thu chậm.
- Giữ liên lạc với khách quen, báo lịch hàng mới, không nhắn quá dày.
Chuẩn bị trước biến tháng chậm thành một phần bình thường của năm buôn bán. Khi biết trước nó sẽ đến và sẽ qua, người bán ít bị dao động bởi những lời mời "giải vận" hay những quyết định vội vàng như đổi mặt bằng.
Đừng để tháng chậm thành cớ cho lời mời "giải vận"
Tháng chậm là lúc người buôn bán dễ bị tác động nhất. Đúng vào những tuần vắng khách, tin nhắn mời "xem phong thủy cửa hàng", "giải hạn tháng Bảy cho tiệm", "vật phẩm giữ lộc mùa thấp điểm" hay xuất hiện nhiều hơn, cả trên mạng lẫn qua người quen. Lời mời thường bám đúng nỗi lo của người đang thấy sổ quỹ mỏng đi, và hứa một kết quả nhanh.
Nếu đã biết tháng này thường chậm qua nhiều năm, người bán có sẵn câu trả lời cho chính mình: tiệm vắng vì khách đang dời lịch mua sắm, vì mưa, vì sau Tết, không phải vì có điều gì bất thường cần "giải". Tháng sau, khi khách trở lại, những người đã chi tiền "giải vận" dễ tin rằng khoản chi ấy có tác dụng, và lại chi tiếp vào mùa chậm năm sau. Vòng lặp này chỉ dừng khi người bán nhìn vào bảng doanh thu nhiều năm của chính mình.
Việc tín ngưỡng của gia đình như cúng rằm, cúng mùng Một theo nếp nhà là chuyện riêng và không tốn kém. Điều nên tránh là những khoản chi kèm lời doạ hay lời hứa về doanh thu. Chuyên mục này có các bài riêng về dấu hiệu nhận ra lời mời cải vận và cách xử lý khi người nhà đã lỡ chuyển tiền.
Câu hỏi thường gặp
Tháng cô hồn buôn bán có ế thật không?
Một số ngành chậm thật vì nhiều khách kiêng mua nhà, mua xe, cưới hỏi, khai trương trong tháng Bảy âm lịch và dời sang tháng sau. Ngược lại, đồ cúng, hoa, trái cây lại đông hơn. Đây là tác động của hành vi khách, không phải vận của tiệm.
Vì sao tháng Giêng nhiều tiệm vắng khách?
Sau Tết, nhiều gia đình vừa chi tiêu lớn nên hạn chế mua sắm vài tuần. Một số ngành như đồ lễ, hoa, dịch vụ đi lễ đầu năm lại đông. Câu "tháng Giêng là tháng ăn chơi" vốn nói về nhịp nông nghiệp xưa, nay được dùng để chỉ nhịp chậm sau Tết.
Làm sao biết tiệm ế vì mùa hay vì có vấn đề?
So doanh thu tháng này với cùng tháng năm trước, không so với tháng liền trước. Nếu gần bằng nhau, nhiều khả năng là mùa. Nếu thấp hơn hẳn, nên tự kiểm tiệm theo từng nhóm nguyên nhân như dòng khách, giá, hàng, phục vụ và đối thủ.
Tiệm mới mở chưa có số năm trước thì so với gì?
Có thể hỏi người cùng ngành, mối hàng hoặc hội tiểu thương ở chợ xem tháng này họ có chậm không. Nếu ai cũng chậm, đó thường là mùa. Đồng thời nên bắt đầu ghi chép doanh thu từng tháng ngay từ bây giờ để năm sau có số so sánh.
Có nên khai trương hoặc làm chương trình lớn trong tháng Bảy âm lịch?
Đây là lựa chọn của từng gia đình. Về thực tế, cần tính tới việc một phần khách kiêng mua sắm lớn trong tháng này nên hiệu quả có thể thấp hơn. Nhiều tiệm chọn nhận đặt trước trong tháng Bảy và chạy chương trình chính vào tháng sau.
Tháng chậm nên làm gì để giữ dòng tiền?
Để dành một phần tiền từ tháng đông, nhập ít hàng tươi, xếp lịch nghỉ phép cho nhân viên, dùng thời gian sửa tiệm và kiểm kho. Thử thêm một nhóm hàng hợp mùa ở quy mô nhỏ cũng giúp bù một phần doanh thu mà không mạo hiểm.