Chậu quất trĩu quả, cành đào hồng ở miền Bắc và gốc mai vàng ở miền Nam là những cây Tết hay đặt trước cửa hàng, mang ý chúc một năm đầy đặn, tươi mới theo quan niệm dân gian. Với người buôn bán, cây Tết còn là lời chào khách: cửa hàng có cây là cửa hàng đã sẵn sàng đón năm mới, đã mở, đã có người trông.
Bài này giải thích nguồn gốc ý nghĩa của từng loại cây theo cách người Việt và người Hoa vẫn hiểu, những khác biệt Bắc – Nam, rồi đi vào phần thực tế mà nhiều chủ tiệm lúng túng: đặt cây ở đâu cho không chắn lối khách, không lấn vỉa hè, giữ cây tươi qua những ngày nghỉ, và xử lý cây sau Tết. Cây Tết được nhìn ở đây như một biểu tượng văn hoá đẹp, không phải thứ quyết định chuyện làm ăn cả năm.
Ý nghĩa từng loại cây theo quan niệm dân gian
Cây quất. Quả quất tròn, vàng cam, sai trĩu, được ví với những đồng tiền vàng, nên chậu quất mang ý sung túc, đủ đầy. Người Hoa gốc Quảng Đông còn thích quất vì chữ "quất" trong tiếng Quảng đọc gần âm với chữ "cát" nghĩa là tốt lành. Cây quất đẹp được chọn có quả, có hoa, có lộc non cùng lúc, như "ba đời" cùng sum họp.
Cành đào. Ở miền Bắc, hoa đào hồng là sắc xuân quen thuộc. Tương truyền cây đào gắn với hai vị thần canh cửa trong truyện dân gian Trung Hoa, nên cành đào có thêm ý giữ yên cho nhà. Với người buôn bán miền Bắc, một cành đào nở đúng dịp ở góc tiệm là niềm vui đầu năm.
Gốc mai vàng. Ở miền Nam, mai vàng năm cánh nở rộ ngày Tết là biểu tượng của mùa xuân phương Nam. Màu vàng gợi sự sung túc, cây mai lâu năm được chăm qua nhiều Tết còn là niềm tự hào của gia chủ. Nhiều tiệm ở Nam Bộ đặt chậu mai trước cửa thay cho cây quất.
Những cây khác. Cúc mâm xôi, vạn thọ vàng hay đặt thành đôi hai bên cửa ở miền Nam; hoa lan, thược dược, lay ơn cắm bình trong tiệm. Những loại này chủ yếu mang ý tươi tắn, đủ màu, ít gắn với điển tích riêng.
Đọc cho đúng mực. Mọi ý nghĩa trên là lời chúc gửi gắm qua cây hoa, hình thành từ liên tưởng màu sắc, hình dáng và âm đọc. Cây sai quả không làm tiệm đông khách hơn, cây ít quả cũng không báo trước điều gì.
Quất, đào, mai: so nhanh cho cửa hàng
Chọn cây nào là chuyện vùng miền và không gian. Bảng dưới so ba loại cây phổ biến nhất theo những yếu tố mà chủ tiệm thật sự phải lo.
| Loại cây | Vùng hay dùng | Không gian cần | Chỗ hay gặp rắc rối |
|---|---|---|---|
| Chậu quất | Cả nước, nhiều nhất miền Bắc | Chậu to, tán rộng; đặt hai bên cửa hoặc trước mặt tiền | Quả rụng trơn lối đi, chậu nặng khó dời |
| Cành đào cắm bình | Miền Bắc | Bình cao, góc trong tiệm | Cành dài quệt vào khách, nước bình đổ |
| Gốc đào trồng chậu | Miền Bắc | Chậu lớn, cần ánh sáng | Hoa nở sớm hoặc muộn so với Tết |
| Chậu mai vàng | Miền Nam | Chậu lớn, thoáng gió | Cánh rụng nhiều, cần quét thường |
| Cúc, vạn thọ chậu nhỏ | Miền Nam, cả nước | Xếp hàng hai bên lối vào | Mau tàn, cần thay sau vài ngày |
Không có loại nào "hợp" hay "kỵ" với cửa hàng nào về mặt tập tục. Chọn theo không gian mặt tiền, theo thời gian bạn có để chăm cây, và theo khách: cửa hàng có nhiều trẻ nhỏ thì tránh cây có gai, chậu dễ đổ.
Đặt cây Tết trước cửa hàng: không chắn lối, không lấn vỉa hè
Phần lớn rắc rối với cây Tết đến từ chỗ đặt. Các bước dưới giúp cây đẹp mà không làm khó khách và hàng xóm.
- Đo lối vào trước khi mua cây. Lối đi còn lại sau khi đặt cây phải đủ cho một người xách đồ đi qua thoải mái, và đủ cho xe đẩy, xe lăn nếu cửa hàng có khách như vậy.
- Đặt cây sát tường hoặc sát mép cửa, không đặt giữa lối. Một đôi quất đặt hai bên cửa vừa cân đối vừa để trống lối chính.
- Không đặt cây chắn lối thoát hiểm, tủ điện, bình chữa cháy, hộp nước cứu hoả. Đây là những chỗ cần để trống quanh năm, Tết càng đông người càng cần.
- Về vỉa hè: chỉ đặt trong phần được phép sử dụng theo quy định của địa phương. Nhiều nơi có quy định riêng về việc dùng vỉa hè dịp lễ Tết; không chắc thì hỏi phường nơi cửa hàng đặt trụ sở.
- Kê chậu lên đế có bánh xe hoặc tấm lót, vừa dễ dời khi cần dọn, vừa không để nước tưới loang ra nền đá trơn.
- Không treo đèn nháy cắm điện lên cây đặt ngoài trời nếu dây và ổ cắm không chịu mưa. Mưa phùn miền Bắc dịp Tết đủ làm rò điện.
Sạp chợ, kiot, tiệm nhỏ: có cây Tết mà không cần chỗ
Không phải tiểu thương nào cũng có mặt tiền để đặt đôi quất. Một sạp vải trong chợ, một kiot ở trung tâm thương mại, một tiệm tạp hoá chỉ rộng vừa cái quầy thì chậu cây lớn là thứ không có chỗ đặt. Tục cây Tết vẫn giữ được, chỉ cần đổi cỡ.
Chậu quất mini để bàn, cành đào nhỏ cắm bình cao, vài cành mai cắm lọ là những lựa chọn chiếm ít chỗ mà vẫn có không khí. Đặt ở góc quầy phía trong, nơi khách nhìn thấy nhưng tay không chạm tới, để khỏi vướng lúc đưa hàng, trả tiền. Ở chợ, nhiều sạp treo một cành đào giả hoặc dây hoa mai vải trên khung sạp; đó cũng là cách được nhiều người dùng, miễn treo chắc và không che hàng.
Trong trung tâm thương mại, cây thật có khi bị hạn chế vì lo côn trùng, nước tưới, rác lá; nên hỏi ban quản lý trước khi mang chậu vào. Chợ truyền thống thì thường để tiểu thương tự lo, nhưng lối đi chung trong chợ đã hẹp, mọi chậu cây đều phải nằm gọn trong phần sạp của mình.
Một lưu ý với cây giả: cành đào, cành mai nhựa và vải dùng được nhiều năm, tiện cho sạp chợ, nhưng dễ bắt lửa và bám bụi. Treo xa bóng đèn nóng, xa chỗ thắp hương, và lau bụi trước khi treo lại mỗi năm. Cành giả đã bạc màu, xơ cánh thì thay, vì nó làm sạp trông cũ hơn là có Tết.
Điều đáng giữ không phải kích thước cây mà là chút sắc xuân trên quầy, cho người bán và người mua cùng thấy Tết đã về.
Giữ cây tươi qua những ngày cửa hàng đóng cửa
Nhiều tiệm nghỉ vài ngày đầu năm, đúng lúc cây Tết cần nước nhất. Trước khi đóng cửa, tưới đẫm một lần cho chậu quất, chậu mai; với cành đào cắm bình, thay nước sạch và cắt vát gốc cành để cành hút nước tốt hơn. Nếu nghỉ dài, nhờ người nhà hoặc hàng xóm ghé tưới, hoặc kéo chậu vào trong chỗ râm mát hơn.
Chậu quất để trong tiệm kín cửa nhiều ngày dễ rụng lá vì thiếu sáng. Nếu cửa hàng có cửa kính, đặt cây gần cửa kính; nếu cửa cuốn kín mít, cân nhắc để cây ở ngoài trong phần được phép, có che chắn, hoặc gửi cây ở nhà người thân trong mấy ngày nghỉ.
Một lưu ý quan trọng: không nên ăn quả của cây quất cảnh, cũng đừng để trẻ con hái ăn. Quất cảnh trồng để chơi Tết thường được chăm bằng phân bón và thuốc bảo vệ thực vật theo cách của nhà vườn, người mua không biết đã phun gì, phun khi nào. Quất ăn được nên mua từ nguồn rõ ràng.
Sau Tết: trả cây, giữ cây hay bỏ cây
Nhiều cửa hàng ở thành phố thuê cây Tết từ nhà vườn, hết Tết nhà vườn đến chở về. Khi thuê, nên thoả thuận rõ trước: ngày giao, ngày lấy lại, ai chịu nếu cây chết hoặc gãy cành, có tính thêm khi giữ cây đến rằm tháng Giêng hay không. Ghi lại bằng tin nhắn để khỏi tranh cãi sau Tết.
Nếu mua cây đứt, bạn có thể giữ chậu quất, chậu mai để chăm cho năm sau, nhưng cần biết đó là cả một việc: phải đủ nắng, bón phân đúng kỳ, tỉa cành, và cây chưa chắc ra hoa đúng Tết năm sau. Với cành đào cắm bình, hết Tết thì bỏ, đem cành khô đi theo đúng cách thu gom rác của khu phố, đừng vứt ra lề đường.
Có quan niệm cho rằng cây Tết héo sớm là điềm không tốt cho cửa hàng. Thực ra cây héo vì thiếu nước, thiếu sáng, gió lạnh, hoặc vì nhà vườn đã ép cây ra hoa quả quá sức. Đó là chuyện của nghề trồng cây, không phải lời báo trước về việc buôn bán. Cây héo thì thay hoặc dọn đi cho gọn mặt tiền, thế là đủ.
Về thực tế: cây Tết nói gì với khách
Ngày cuối năm và những ngày đầu năm, khách đi đường nhìn mặt tiền để đoán tiệm nào đã mở, tiệm nào còn nghỉ. Một cửa hàng có cây Tết tươi, cửa sạch, đèn sáng gửi tín hiệu rất rõ: tiệm đang bán. Đó là tác dụng có thật của cây Tết với việc buôn bán, đơn giản và không cần gán thêm.
Cũng vì vậy, cây Tết nên vừa với cửa hàng. Một chậu quất cao quá đầu người trước một tiệm nhỏ có thể che mất biển hiệu và hàng trưng bày, khách đi xe máy lướt qua không nhìn thấy tiệm bán gì. Một đôi chậu vừa phải hai bên cửa, chừa trống phần kính trưng bày, thường hợp hơn cho đa số tiệm phố.
Nếu ngân sách eo hẹp, một bình hoa tươi trên quầy hay vài chậu cúc nhỏ trước cửa đã đủ để báo hiệu Tết. Không có cây nào bắt buộc; điều khách nhớ là tiệm sạch sẽ, người bán vui vẻ, hàng hoá đủ đầy ngay từ ngày mở hàng.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao cửa hàng hay đặt cây quất ngày Tết?
Quả quất tròn, vàng, sai trĩu được ví với đồng tiền vàng, mang ý sung túc. Trong tiếng Quảng Đông, "quất" đọc gần âm với "cát" nghĩa là tốt lành. Với cửa hàng, cây quất còn báo cho khách biết tiệm đã sẵn sàng đón Tết.
Miền Nam có đặt cây quất hay chỉ đặt mai?
Miền Nam chuộng mai vàng, nhưng cây quất, ở nhiều nơi gọi là tắc kiểng, cũng rất phổ biến. Nhiều tiệm đặt cả hai hoặc thêm cúc mâm xôi, vạn thọ hai bên cửa. Chọn loại nào là chuyện sở thích và không gian, không có quy định.
Đặt cây Tết trên vỉa hè có bị phạt không?
Tuỳ quy định của từng địa phương về việc sử dụng vỉa hè, kể cả dịp lễ Tết. Nguyên tắc chung là không lấn phần dành cho người đi bộ và không chắn lối thoát hiểm. Không chắc thì hỏi phường nơi cửa hàng đặt trụ sở trước khi đặt cây.
Có ăn được quả của cây quất cảnh không?
Không nên. Quất cảnh trồng để chơi Tết thường được chăm bằng phân bón và thuốc bảo vệ thực vật theo cách của nhà vườn, người mua không biết đã phun gì và phun khi nào. Đừng để trẻ con hái ăn, quất ăn nên mua từ nguồn rõ ràng.
Cây Tết héo sớm có phải điềm xấu cho cửa hàng không?
Không. Cây héo vì thiếu nước, thiếu sáng, gặp gió lạnh hoặc bị ép ra hoa quả quá sức. Đó là chuyện chăm cây, không phải lời báo trước về chuyện làm ăn. Cây héo thì thay hoặc dọn đi cho mặt tiền gọn gàng.
Thuê cây Tết cần thoả thuận những gì?
Nên thoả thuận rõ ngày giao, ngày lấy lại, ai chịu nếu cây chết hoặc gãy, có tính thêm khi giữ cây lâu hơn hay không, và ai lo tưới trong những ngày cửa hàng nghỉ. Ghi lại bằng tin nhắn để hai bên cùng giữ.