Chữ Lộc, chữ Tài và chữ ghép "chiêu tài tiến bảo": đọc nét chữ chúc trên cửa hiệu

Ba chữ hay gặp nhất trên cửa hiệu sau chữ Phúc là Lộc (祿), Tài (財) và Phát (發), cùng một nhóm "chữ ghép" đặc biệt gom bốn chữ thành một khối như "chiêu tài tiến bảo". Chúng xuất hiện trên giấy dán Tết, tranh thư pháp treo quầy, hộp quà, phong bao lì xì. Phần lớn người treo chỉ biết đó là "chữ may mắn", nhưng mỗi chữ có cấu tạo và nghĩa gốc riêng, đọc ra thấy rất có duyên với nghề buôn bán.

Bài này đi qua cấu tạo từng chữ ở mức người không học chữ Hán cũng theo được, giải thích nghĩa gốc khác nghĩa hôm nay ra sao, rồi dành một phần cho các chữ ghép, loại hình chữ mà người Hoa gọi là hợp văn. Phần chữ Phúc đã có bài riêng nên ở đây không nhắc lại.

Chữ Tài và bộ Bối: dấu vết của thời tiền là vỏ sò

Chữ Tài 財 gồm hai phần. Bên trái là bộ Bối 貝, vốn là hình vỏ ốc, vỏ sò. Bên phải là chữ Tài 才, vừa gợi âm đọc vừa góp nghĩa "có giá trị". Thời rất xa xưa ở vùng Hoa Bắc, vỏ sò biển hiếm hoi được dùng làm vật trao đổi, nên hình vỏ sò đi vào chữ viết như ký hiệu của của cải.

Dấu vết này còn rõ trong hàng loạt chữ liên quan tới tiền và buôn bán: Hoá 貨 (hàng hoá), Mậu 貿 (buôn bán, như trong "mậu dịch"), Mãi 買 (mua), Mại 賣 (bán), Quý 貴 (đắt, quý), Tiện 賤 (rẻ), Tư 資 (vốn, như "tư bản"), Phí 費 (chi phí). Tất cả đều mang bộ Bối. Người buôn bán treo chữ Tài trước quầy là đang treo cái chữ chung gốc với chính những việc mình làm hằng ngày.

Khi nhìn một chữ Tài thư pháp, bạn sẽ thấy bộ Bối thường viết gọn, nhỏ hơn bên phải, còn nét móc của chữ Tài 才 kéo dài làm điểm nhấn. Chữ Tài viết bằng nét bút đậm, nghiêng nhẹ thường được chuộng hơn kiểu chữ in thẳng đứng, vì nó có dáng "động", hợp với ý của cải lưu thông.

Chữ Lộc: từ bổng lộc của quan đến lộc của người buôn bán

Chữ Lộc 祿 có bộ Thị 礻 bên trái, bộ chỉ những gì liên quan tới thần linh, lễ tế, giống bộ bên trái của chữ Phúc. Phần bên phải 彔 chủ yếu cho âm. Nghĩa gốc của Lộc là bổng lộc, tức lương của quan lại do triều đình cấp, coi như ơn trên ban xuống. Vì vậy trong bộ ba Phúc – Lộc – Thọ, tranh dân gian Việt thường vẽ ông Lộc mặc áo mũ quan, tay cầm như ý, đứng giữa ông Phúc bế trẻ và ông Thọ cầm gậy.

Khi đi vào đời sống thường ngày, nhất là ở Việt Nam, chữ Lộc mở rộng nghĩa thành mọi điều may mắn mình được nhận: lộc đầu năm, hái lộc, lộc buôn bán. Người buôn bán ở ta hay nói "lộc khách", "mở hàng lấy lộc". Như vậy, khi treo chữ Lộc trước cửa hàng, nghĩa ta đang dùng là nghĩa mở rộng của tiếng Việt, không phải nghĩa bổng lộc làm quan.

Một chuyện cần phân biệt: chữ Lộc 祿 (bổng lộc) khác với chữ Lộc 鹿 (con hươu). Hai chữ đồng âm, nên tranh dân gian hay vẽ con hươu để chúc lộc, theo đúng lối chơi chữ đồng âm của người Hoa. Thấy tranh có hươu ở cửa hàng, đó là "Lộc" bằng hình, không phải bằng chữ. Lối chúc bằng hình này rất nhiều trong tranh Tết: con dơi cho chữ Phúc, con cá cho chữ Dư, con hươu cho chữ Lộc. Biết quy ước đó, bạn đọc được cả một bức tranh trang trí mà không cần một chữ Hán nào.

Thêm một điểm về chữ in: chữ Lộc giản thể viết 禄, phần bên phải đơn giản hơn. Cả hai kiểu đều đúng, chỉ khác hệ chữ; điều nên tránh là trộn hai hệ trong cùng một câu treo.

Chữ Phát và con số tám: chuyện của tiếng Quảng Đông

Chữ Phát 發. Nghĩa gốc là bắn ra, phát ra, nảy nở. Trong "phát tài" nó mang nghĩa của cải nảy nở. Chữ này nét phức tạp, phần trên là bộ Bát 癶 như hai bàn chân bước ra; dạng giản thể 发 gọn hơn nhiều và rất hay gặp trên hàng in sẵn.

Vì sao số tám gắn với "phát". Trong tiếng Quảng Đông, chữ Bát 八 (số tám) đọc gần với chữ Phát 發. Người Hoa gốc Quảng Đông, Hồng Kông và các cộng đồng người Hoa ở Đông Nam Á vì thế chuộng số tám. Người Việt tiếp nhận ý này qua giao thương, nên mới có chuyện thích biển số xe, số điện thoại có số tám.

Đọc tỉnh táo. Đây là liên tưởng đồng âm trong một phương ngữ, không phải quy luật gì về con số. Trong tiếng Việt, "tám" và "phát" chẳng giống nhau; ta mượn lại ý của người Quảng Đông. Biết nguồn gốc giúp bạn khỏi chi tiền mua "số đẹp" chỉ vì nghĩ con số làm nên vận buôn bán.

Chữ Phát trên hàng in. Chữ Phát giản thể dễ bị vẽ sai khi thợ không biết chữ, vì nét lượn nhiều. Nếu đặt in, đưa cho thợ chữ chuẩn và kiểm bản in thử như với mọi chữ Hán khác.

Chữ ghép bốn chữ làm một: những mẫu hay gặp

Hợp văn là lối viết gom nhiều chữ vào một khối, các chữ dùng chung nét với nhau. Trong đời sống buôn bán, lối chữ này gần như một hình vẽ trang trí. Bảng dưới gồm những mẫu phổ biến và cách tách ra để đọc.

Mẫu cuối cùng là một ví dụ thú vị để đặt cạnh ba mẫu đầu: "chỉ ta biết đủ" là lời răn nổi tiếng, được khắc trên một chậu đá ở một ngôi chùa tại Kyoto. Cùng một lối chữ ghép, có người dùng để cầu "vàng muôn lạng", có người dùng để nhắc mình biết đủ. Treo chữ nào trước quầy cũng là một cách nói về nếp nghĩ của chủ tiệm.

Chọn và treo chữ chúc trong cửa hàng

Chữ chúc trong cửa hàng có thể ở ba dạng: giấy đỏ dán Tết, tranh thư pháp đóng khung treo cả năm, và chữ in trên đồ dùng như hộp quà, túi đựng hàng. Dạng nào cũng nên đúng nét. Với tranh thư pháp, bạn có thể chọn chữ Hán hoặc chữ Việt; thư pháp chữ Việt viết "Lộc", "Tài", "Phát" khách đọc được ngay, hợp cửa hàng có khách trẻ.

Về chỗ treo, nguyên tắc chung giống các món trang trí khác: chỗ khách nhìn thấy nhưng không vướng lối, không che bảng giá, không đè lên các thông tin bắt buộc. Một chữ là đủ cho một mảng tường; treo Phúc, Lộc, Tài, Phát, Thọ cạnh nhau như một dãy biển hiệu làm mảng tường rối, mỗi chữ mất đi sức nặng của nó.

Nếu treo chữ ghép, nên kèm một dòng nhỏ ghi âm Hán Việt ở góc tranh hoặc trên khung, vì gần như không khách nào tự đọc được. Một chữ ghép đẹp có kèm lời giải thường trở thành chủ đề trò chuyện ở quầy, giúp khách nhớ đến tiệm. Có thể xem thêm vật phẩm có ghi rõ chất liệu trên Vật Phẩm Phong Thủy nếu bạn muốn chọn tranh chữ khắc gỗ hay đúc đồng thay cho giấy.

Chữ chúc trên hộp quà, túi hàng và bao lì xì của tiệm

Ngoài tranh treo và giấy dán, chữ chúc còn đi theo món hàng ra khỏi cửa tiệm: in trên hộp bánh Tết, túi giấy, băng dán niêm phong, bao lì xì tiệm tặng khách quen đầu năm. Ở đây chữ không còn là trang trí của tiệm mà là lời chúc gửi tới khách, nên cách chọn hơi khác.

Thứ nhất, chữ phải đúng nét vì nó được in hàng trăm, hàng nghìn bản; một lỗi nhỏ nhân lên thành lỗi lớn. Thứ hai, chữ nên kèm âm Hán Việt hoặc dùng luôn chữ Việt, vì khách cầm hộp quà trên tay sẽ muốn biết mình đang được chúc điều gì. Thứ ba, tránh nhồi quá nhiều chữ chúc trên một bao bì: "Phúc Lộc Thọ Tài Phát" xếp chồng trên một mặt hộp làm thiết kế rối và mất sang.

Một chi tiết nhiều tiệm bỏ qua là màu. Chữ vàng trên nền đỏ là cặp quen, nhưng in nhũ vàng trên giấy đỏ sẫm, dưới ánh đèn yếu, chữ gần như biến mất. Trước khi in số lượng lớn, in thử một bản, mang ra chỗ ánh sáng thường của tiệm xem có đọc được không. Lời chúc mà khách không đọc được thì cũng như chưa nói.

Về thực tế: chữ chúc và cách làm ăn

Chữ Tài, chữ Lộc không đem tiền vào ngăn kéo. Chúng là lời chúc, và giá trị của lời chúc nằm ở người treo và người đọc. Một chủ tiệm biết chữ Tài có bộ Bối, biết chữ Lộc vốn là bổng lộc, biết số tám chỉ là chuyện đồng âm của tiếng Quảng Đông, sẽ ít bị lôi kéo vào những lời rao như "tranh chữ Tài khai quang", "chữ Lộc phải treo đúng giờ".

Những người bán tranh chữ tử tế không hứa hẹn. Họ giới thiệu nét bút, loại giấy, loại mực, khung gỗ gì, bao lâu thì giấy ngả màu, treo chỗ ẩm có bị mốc không. Nếu người bán chỉ nói về chuyện "chữ này kéo tài", "chữ kia giữ của" mà không nói được giấy mực gì, đó là dấu hiệu bạn đang mua một lời hứa chứ không mua một bức thư pháp.

Còn việc buôn bán, như ông bà xưa đã treo ngay trên cửa: hoà khí sinh tài, hàng thật giá đúng, không lừa trẻ dối già. Những câu đó cũng là chữ, và đó là những chữ đáng treo nhất.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao chữ Tài có bộ Bối?

Bộ Bối vốn là hình vỏ sò, thứ từng được dùng làm vật trao đổi thời rất xa xưa. Vì vậy nhiều chữ liên quan tới tiền và buôn bán đều mang bộ Bối, như Hoá, Mậu, Mãi, Mại, Quý, Tư, Phí. Chữ Tài là một trong số đó.

Chữ Lộc nghĩa gốc là gì?

Nghĩa gốc của chữ Lộc 祿 là bổng lộc, tức lương của quan lại do triều đình cấp. Trong tiếng Việt, nghĩa được mở rộng thành mọi điều may mắn mình nhận được, như lộc đầu năm, lộc buôn bán.

Vì sao tranh chúc lộc hay vẽ con hươu?

Vì chữ Lộc là bổng lộc và chữ Lộc là con hươu đồng âm. Người Hoa có lối chúc bằng hình đồng âm, nên vẽ con hươu là chúc lộc. Đây là chơi chữ, không có nghĩa con hươu là con vật mang tài lộc.

Số tám có thật sự mang lại may mắn trong buôn bán không?

Số tám được chuộng vì trong tiếng Quảng Đông nó đọc gần với chữ Phát. Đây là liên tưởng đồng âm trong một phương ngữ, không phải quy luật nào về con số. Biết vậy để chọn số cho vui, không cần chi tiền nhiều vì con số.

Chữ ghép "chiêu tài tiến bảo" đọc thế nào?

Chữ ghép này gom bốn chữ Chiêu, Tài, Tiến, Bảo vào một khối, các chữ dùng chung nét. Đọc theo thứ tự là "chiêu tài tiến bảo", nghĩa là vời gọi của cải, đón vật quý vào. Nên treo kèm dòng âm Hán Việt để khách đọc được.

Nên treo chữ Hán hay chữ Việt trong cửa hàng?

Tuỳ khách và tuỳ sở thích. Chữ Hán hợp cửa hàng có không gian cổ hoặc khách người Hoa, nhưng phải đúng nét. Thư pháp chữ Việt khách đọc được ngay, ít rủi ro sai chữ, hợp cửa hàng có nhiều khách trẻ.