Khi cửa hàng ế kéo dài, người buôn bán Việt thường giải thích bằng vài lối nghĩ quen: dạo này xui, khách mở hàng nặng vía, mặt bằng không hợp, tuổi chủ kỵ với nơi bán, hoặc có người ghen ghét. Đó là những quan niệm dân gian có gốc rễ lâu đời, phản ánh nỗi lo của một nghề sống theo ngày, không phải lời giải thích đã được kiểm chứng.
Bài này đi qua từng lối nghĩ: nó từ đâu ra, vì sao dễ được tin, chỗ nào giúp người bán giữ tinh thần và chỗ nào bắt đầu làm hại việc làm ăn. Phần cuối gợi ý cách đổi mỗi quan niệm thành một câu hỏi đo đếm được, để người bán vẫn giữ nếp nghĩ của gia đình mà không bỏ quên những nguyên nhân thật. Bài không xem tuổi, không xem ngày và không phán mặt bằng nào tốt hay xấu.
Người buôn bán hay giải thích chuyện ế bằng những gì
"Dạo này xui". Đây là lối nghĩ phổ biến nhất. Chữ "xui" gói gọn mọi thứ không hiểu được: tuần trước đông, tuần này vắng, hàng không đổi, giá không đổi. Người nói câu này thường không tin nhiều vào một cơ chế cụ thể nào, chỉ cần một chữ để gọi tên cảm giác mọi việc đang trật nhịp.
"Khách mở hàng nặng vía". Gắn với tục mở hàng đầu ngày, quan niệm này cho rằng người khách đầu tiên mang theo cái vía của họ, và một người hỏi lâu rồi bỏ đi có thể làm cả ngày chậm theo. Nhiều nhà nghiên cứu văn hoá xếp niềm tin về vía vào lớp tín ngưỡng rất cũ của người Việt.
"Mặt bằng không hợp". Khi một tiệm ế, người ta nhìn quanh và tìm lý do ở hướng cửa, ở con đường đâm thẳng vào, ở chuyện chỗ này đã đổi chủ mấy lần. Lời đồn "mặt bằng kén chủ" truyền rất nhanh trong một con phố.
"Tuổi chủ kỵ với chỗ bán". Một số gia đình tin rằng tuổi của người đứng tên hoặc người đứng quầy có thể hợp hay không hợp với nơi bán, với năm mở tiệm. Lối nghĩ này đến từ các hệ thống xem tuổi phổ biến trong dân gian.
"Có người ghen ăn tức ở". Khi buôn bán đang tốt bỗng chậm lại, nhiều người nghĩ tới chuyện bị ai đó nói xấu, thậm chí bị "yểm". Phần này có một bài riêng vì nó dễ bị kẻ xấu khai thác nhất.
"Khai trương không đúng ngày". Có người quay lại trách ngày mở cửa hàng, cho rằng chọn ngày chưa kỹ nên giờ mới chậm. Đây là kiểu giải thích nhìn ngược về quá khứ, rất khó kiểm và dễ dẫn tới ý muốn làm lại mọi thứ từ đầu.
Vì sao những lối giải thích này dễ được tin
Buôn bán nhỏ có rất nhiều thứ người bán không nhìn thấy: khách quyết định ở đâu trước khi bước qua cửa, tiệm bên kia đường vừa đổi giá, một tuyến xe buýt vừa đổi lộ trình, một nhóm khách quen vừa chuyển nhà. Khi nguyên nhân thật nằm ngoài tầm mắt, đầu óc con người có xu hướng lấp chỗ trống bằng một lời giải thích sẵn có trong văn hoá. Chữ "xui" hay chữ "vía" là những lời giải thích như thế, có sẵn từ bà, từ mẹ, từ người bán sạp bên cạnh.
Thứ hai là trí nhớ chọn lọc. Người bán nhớ rất rõ buổi sáng khách đầu hỏi giá rồi bỏ đi và cả ngày hôm đó vắng, nhưng không nhớ những buổi khách đầu bỏ đi mà chiều vẫn đông. Câu chuyện trùng hợp được kể lại trong chợ, còn những lần không trùng thì không ai kể. Lâu dần, quan niệm có vẻ như được "chứng minh" bằng rất nhiều ví dụ.
Thứ ba là cảm giác dễ chịu hơn. Nghĩ rằng mình xui thì đỡ phải tự trách mình chọn hàng chưa hợp hay phục vụ chưa tốt. Điều này không có gì đáng chê, vì ai đang lo tiền thuê, tiền hàng cũng cần một chỗ dựa tinh thần. Vấn đề chỉ xuất hiện khi chỗ dựa ấy thay thế hẳn việc đi tìm nguyên nhân, hoặc khi có người lợi dụng nó để bán một lời giải giá cao.
Chỗ có ích và chỗ có hại của từng quan niệm
Không phải quan niệm nào cũng có hại. Nhiều lối nghĩ cũ giúp người bán giữ kỷ luật, giữ tinh thần. Bảng dưới tách hai mặt để người bán tự quyết giữ phần nào.
| Quan niệm | Phần có thể giữ | Phần nên bỏ |
|---|---|---|
| Dạo này xui | Cho phép mình nghỉ ngơi, không tự trách quá mức sau vài ngày vắng | Dùng chữ "xui" để không bao giờ xem lại sổ sách |
| Khách mở hàng nặng vía | Chăm chút buổi sáng, dọn sạp sớm, chào khách niềm nở | Tỏ thái độ với khách đầu, kén khách theo tuổi hay giới |
| Mặt bằng không hợp | Chịu khó quan sát con đường, dòng người, giờ cao điểm | Bỏ chỗ đang bán chỉ vì một lời đồn, không đo đếm gì |
| Tuổi chủ kỵ chỗ bán | Trao đổi trong nhà để mọi người yên tâm | Đổi người đứng quầy, phân việc nhân viên theo tuổi |
| Có người ghen ghét | Cẩn thận với an ninh, giữ quan hệ tốt với hàng xóm | Nghi kỵ mọi người xung quanh, thuê người "giải" |
| Khai trương sai ngày | Rút kinh nghiệm chuẩn bị kỹ hơn cho lần mở sau | Tốn tiền làm lại lễ, làm lại biển hiệu mà không sửa gì khác |
Cột giữa cho thấy phần tốt của mỗi quan niệm thường là một hành vi: dậy sớm, quan sát, giữ hoà khí. Cột phải là chỗ quan niệm biến thành chi phí hoặc biến thành sự bất công với khách và người làm. Giữ cột giữa, bỏ cột phải là đủ để tôn trọng nếp nghĩ của gia đình mà không để nó điều khiển việc làm ăn.
Đổi mỗi quan niệm thành một câu hỏi kiểm được
Cách đơn giản nhất để không bị một lối nghĩ dẫn đi quá xa là dịch nó ra thành câu hỏi có thể đếm, có thể so sánh. Những câu hỏi dưới đây không bác bỏ niềm tin của ai, chỉ thêm một lớp nhìn bằng con số.
- "Dạo này xui" thành: doanh thu bốn tuần gần đây so với cùng kỳ năm trước, hoặc so với bốn tuần trước đó, chênh bao nhiêu phần trăm?
- "Khách mở hàng nặng vía" thành: những ngày buổi sáng bán chậm, buổi chiều có thật sự chậm hơn những ngày khác không? Ghi hai tuần là thấy.
- "Mặt bằng không hợp" thành: mỗi giờ có bao nhiêu người đi qua cửa, bao nhiêu người dừng lại nhìn, bao nhiêu người bước vào?
- "Tuổi chủ kỵ chỗ bán" thành: ngày chủ đứng quầy và ngày người khác đứng quầy, số khách mua có khác nhau không, và khác vì cách tư vấn hay vì điều gì?
- "Có người ghen ghét" thành: có đánh giá xấu bất thường nào trên mạng, có dấu hiệu phá hoại nào để lại vết, hay chỉ là cảm giác?
- "Khai trương sai ngày" thành: tháng đầu bán thế nào, sau đó giảm từ lúc nào, và lúc đó có gì thay đổi quanh tiệm?
Khi câu trả lời bằng con số cho thấy mọi thứ vẫn bình thường, người bán yên tâm hơn. Khi con số cho thấy có thay đổi thật, người bán đã có điểm bắt đầu để sửa, thay vì ngồi chờ hết vận.
Khi lối nghĩ "do xui" bắt đầu làm hại việc buôn bán
Có vài dấu hiệu cho thấy một niềm tin đã đi quá phần giúp tinh thần và đang kéo việc làm ăn đi xuống. Gia đình buôn bán nào cũng nên để ý những dấu hiệu này ở chính mình.
- Chi tiền cho người xem, người "giải", người bán vật phẩm với số tiền lớn hơn cả khoản dành để nhập hàng hay sửa tiệm.
- Đổi mặt bằng, đổi tên tiệm, đổi màu biển hiệu liên tục mà không đo xem lần đổi trước có tác dụng gì.
- Đổ lỗi cho nhân viên vì tuổi, vì "vía", rồi cho nghỉ việc người làm tốt.
- Không ghi chép doanh thu, không xem lại chi phí, vì tin rằng con số không quan trọng bằng vận.
- Ngừng lắng nghe khách góp ý, cho rằng khách chê chỉ là do mình đang xui.
- Giấu người trong nhà những khoản chi cho việc cầu may, dẫn tới căng thẳng khi sự việc lộ ra.
- Vay thêm để làm lễ, mua đồ cầu may, trong khi khoản nợ cũ chưa trả xong.
Gặp một hai dấu hiệu là lúc nên dừng lại, ngồi với người trong nhà và nhìn vào sổ sách. Không cần bỏ hẳn niềm tin, chỉ cần đặt nó lại đúng chỗ: một thói quen tinh thần, không phải kế hoạch kinh doanh.
Những câu nói quen về chuyện đắt và ế trong buôn bán
"Buôn may bán đắt". Lời chúc quen thuộc nhất dành cho người buôn bán, nói ra ngày khai trương, ngày đầu năm hay khi khách trả tiền. Chữ "may" đứng đầu cho thấy người xưa coi may rủi là một phần của nghề, nhưng đó là lời chúc, không phải lời giải thích vì sao tiệm này đắt, tiệm kia ế.
"Đầu xuôi đuôi lọt". Câu tục ngữ nói chung về mọi việc, được người buôn bán áp vào món hàng đầu tiên trong ngày và tháng đầu tiên sau khai trương. Mặt tích cực của câu này là nhắc chuẩn bị kỹ cho khởi đầu; mặt dễ sai là khiến người bán nghĩ một buổi sáng chậm quyết định cả ngày.
"Buôn có bạn, bán có phường". Câu này nói về lợi ích của việc buôn bán thành dãy, thành phường, cùng chia sẻ nguồn hàng và kéo khách về một khu. Khi tiệm ế, nhớ tới câu này giúp người bán tìm tới hàng xóm để hỏi chuyện, thay vì nghi kỵ họ.
"Một vốn bốn lời". Câu nói về món hàng lãi cao, thường dùng nửa đùa nửa thật. Người bán đang ế nên dè chừng khi ai đó hứa một cách làm "một vốn bốn lời" để thoát ế, vì những lời hứa ấy hay đi kèm khoản chi trước.
Giữ niềm tin ở mức một thói quen tinh thần
Nhiều gia đình buôn bán vẫn giữ nếp thắp nén nhang buổi sáng, lau bàn thờ Thần Tài, quét dọn trước giờ mở cửa. Những việc đó tạo ra nhịp: bắt đầu ngày mới đúng giờ, nhìn quanh tiệm một lượt, chuẩn bị tinh thần đón khách. Giữ những nếp ấy là chuyện riêng của từng nhà, và chúng không tốn kém. Điều nên lưu ý chỉ là an toàn: hương khói đặt xa hàng dễ cháy, không để lửa khi tiệm vắng người, không chắn lối thoát hiểm.
Ranh giới nên đặt ở tiền và ở cách đối xử với người khác. Một nếp tín ngưỡng không đòi hỏi chi phí lớn, không cần người ngoài đến "xem giúp", không bắt ai phải chịu thiệt. Khi có người đến nói rằng tiệm ế vì một lý do huyền bí và chỉ họ mới giải được, đó là lúc cần tỉnh táo nhất. Các bài tiếp theo trong chuyên mục này nói kỹ về những lời mời như vậy.
Nếu gia đình muốn bày một món trang trí mang ý cầu may cho tiệm, hãy chọn món có ghi rõ chất liệu, kích thước, giá công khai, bày ở chỗ không vướng khách. Bạn có thể xem thêm vật phẩm có ghi rõ chất liệu trên Vật Phẩm Phong Thủy. Còn việc làm cho tiệm đông trở lại thì vẫn nằm ở những thứ đo được: dòng khách, giá, hàng, cách phục vụ, và nhịp mùa của từng ngành.
Câu hỏi thường gặp
Cửa hàng ế có phải do xui không?
Theo quan niệm dân gian, nhiều người gọi những giai đoạn buôn bán chậm là xui. Đó là cách gọi tên cảm giác, không phải nguyên nhân đã được kiểm chứng. Khi ế kéo dài vài tuần, nên xem lại dòng khách, giá, hàng hoá và mùa vụ trước khi kết luận.
Có nên đổi mặt bằng khi buôn bán ế?
Đổi mặt bằng tốn tiền cọc, tiền sửa sang và mất khách quen, nên chỉ cân nhắc khi đã đếm được dòng người qua lại thật sự thấp hoặc đã thay đổi hẳn. Nếu chỉ vì lời đồn mặt bằng kén chủ thì nên đo đếm vài tuần trước khi quyết định.
Tuổi của chủ tiệm có ảnh hưởng tới việc buôn bán không?
Một số gia đình tin vào chuyện hợp tuổi theo các hệ thống xem tuổi dân gian, và đó là niềm tin riêng. Về thực tế, điều khách cảm nhận được là cách tư vấn, thái độ và chất lượng hàng. Không nên đổi người đứng quầy hay cho nhân viên nghỉ việc vì tuổi.
Làm sao để không quá tin vào chuyện vận hạn khi kinh doanh?
Cách gọn nhất là ghi chép đều đặn doanh thu, số khách và chi phí, rồi so theo tuần, theo tháng. Khi có con số trong tay, người bán dễ thấy chuyện ế đến từ đâu. Niềm tin vẫn có thể giữ như một nếp tinh thần, miễn không thay cho việc xem sổ sách.
Thắp nhang, lau bàn thờ mỗi sáng có giúp gì cho tiệm không?
Đây là nếp tín ngưỡng của nhiều gia đình buôn bán, có giá trị tinh thần và tạo nhịp bắt đầu ngày mới. Không có căn cứ nào cho thấy nó làm tăng doanh thu. Nếu giữ nếp này, hãy đặt hương khói xa hàng dễ cháy và không để lửa khi tiệm vắng người.
Khi nào nên lo thật sự về tình trạng ế của cửa hàng?
Khi doanh thu thấp hơn chi phí cố định nhiều tháng liền, khi số khách giảm rõ so với cùng kỳ năm trước, hoặc khi khách quen không quay lại. Lúc đó cần ngồi xem sổ sách cùng người trong nhà, hỏi ý kiến người có kinh nghiệm trong ngành trước khi chi thêm tiền.