Ở một số nơi vẫn còn quan niệm rằng khách mở hàng buổi sáng nên là đàn ông, hoặc người "hợp tuổi" với chủ sạp, còn phụ nữ hay người tuổi xung mở hàng thì ngày đó buôn bán chậm. Đây là định kiến dân gian chứ không phải quy luật, và ngày càng nhiều tiểu thương chủ động bỏ.
Bài này không chọn tuổi người mở hàng, cũng không xem tuổi hợp hay xung. Bài chỉ truy xem quan niệm kén khách này có thể đến từ đâu, vì sao nó không đứng vững khi nhìn kỹ, cái giá thật của việc kén khách là gì, và nếu trong nhà vẫn có người tin thì nói chuyện ra sao cho nhẹ nhàng.
Quan niệm kén khách mở hàng nói gì
Quan niệm này có nhiều biến thể tuỳ vùng và tuỳ gia đình. Phổ biến nhất là ngại phụ nữ mở hàng vào buổi sáng, nhất là ngày đầu tháng. Biến thể khác là chỉ muốn người tuổi "hợp" với chủ sạp mua đầu tiên, nên khi thấy khách lạ tới sớm thì ngập ngừng, có khi viện cớ chưa bán. Có nơi còn ngại người mặc đồ tối màu, người trông có vẻ đang buồn, người đi một mình.
Cách biểu hiện cũng rất khác nhau. Phần lớn người tin chỉ thầm lo trong lòng và vẫn bán bình thường. Một số người tìm cách để người quen, thường là một người đàn ông trong nhà hoặc người hàng xóm, mua tượng trưng một món trước khi mở bán cho khách lạ. Số ít hơn thì tỏ ra khó chịu, từ chối khéo hoặc bán miễn cưỡng.
Điều đáng chú ý là chính người tin vào quan niệm này thường không giải thích được vì sao. Khi được hỏi, câu trả lời hay gặp là "người xưa nói vậy" hoặc "thấy nhiều lần như thế". Không có một hệ thống lý thuyết rõ ràng nào đứng sau, khác với nhiều tục lệ khác có thể truy về một câu tục ngữ hay một lễ thức cụ thể.
Quan niệm ấy có thể đến từ đâu
Không có tài liệu nào xác định chính xác gốc của tục kén khách mở hàng, nên những điều dưới đây chỉ là các hướng giải thích hay được nhắc tới. Hướng thứ nhất là quan niệm về vía: người xưa tin mỗi người có vía nặng nhẹ khác nhau, và người bán muốn khách đầu ngày là người nhẹ vía. Khi không biết ai nhẹ ai nặng, người ta dựa vào những dấu hiệu bề ngoài như giới tính, tuổi tác.
Hướng thứ hai là định kiến giới của xã hội cũ. Trong nhiều tục lệ thời trước, phụ nữ bị gắn với những điều kiêng như không được đứng ở vị trí đầu trong một số nghi lễ, không được xông đất đầu năm ở nhiều nhà. Những kiêng kỵ ấy phản ánh vị thế xã hội của phụ nữ thời đó, chứ không phản ánh điều gì về may rủi. Tục kén khách mở hàng có thể là một mảnh còn sót lại của lối nghĩ đó.
Hướng thứ ba là việc ghép tục mở hàng với cách tính tuổi hợp xung. Cách tính này thường được dùng cho những việc lớn như cưới hỏi, làm nhà, khai trương; khi bị kéo vào chuyện bán một bó rau mỗi sáng thì nó trở nên quá sức. Một điều trớ trêu là ở rất nhiều chợ, phần lớn người đi chợ buổi sáng lại chính là phụ nữ, nên kén khách theo giới tức là kén đi phần đông khách của mình.
Vì sao quan niệm này không đứng vững khi nhìn kỹ
Người ta nhớ ngày xấu, quên ngày tốt. Một sáng phụ nữ mở hàng mà cả ngày bán chậm thì người bán nhớ rất lâu. Một sáng khác cũng vậy mà bán chạy thì chẳng ai để ý. Tâm lý học gọi đó là thiên kiến xác nhận: ta để ý những gì khớp với điều mình đã tin.
Mẫu quan sát quá nhỏ và lẫn nhiều yếu tố. Một ngày buôn bán chịu ảnh hưởng của thời tiết, ngày trong tuần, giá chợ đầu mối, lượng khách qua lại. Gán cả ngày cho người khách đầu là bỏ qua tất cả những thứ đó.
Thử là thấy ngay. Người bán nào ghi sổ doanh thu kèm ghi chú ai mở hàng trong vài tháng sẽ thấy không có khác biệt rõ ràng. Nhiều tiểu thương đã tự thử theo cách này và bỏ tục.
Quan niệm tự mâu thuẫn. Cùng một người khách, có nhà cho là hợp, có nhà cho là xung. Nếu đó là quy luật thật, các cách tính đã không cho ra kết quả trái ngược nhau đến vậy.
Người kén khách thường đang lo chuyện khác. Khi buôn bán khó khăn kéo dài, người ta dễ bám vào những điều mình kiểm soát được, như chọn ai mở hàng, thay vì đối diện những điều khó hơn như giá thuê, đối thủ, hàng tồn. Kén khách vì thế đôi khi là dấu hiệu của nỗi lo, và nỗi lo ấy đáng được nhìn thẳng hơn là đổ sang người mua.
Cái giá thật của việc kén khách
Kén khách mở hàng không chỉ là chuyện niềm tin riêng. Nó có những cái giá đo được mà người bán ít khi tính tới.
- Mất chính người khách đầu tiên, tức là mất giao dịch mà người bán đang mong nhất.
- Mất khách quen về lâu dài: người bị từ chối hay bị bán miễn cưỡng thường không quay lại, và kể cho người khác.
- Mất tiếng cho cả sạp, cả chợ khi chuyện bị chia sẻ lên mạng xã hội.
- Làm tổn thương người mua, nhất là phụ nữ, người lớn tuổi, những người không hiểu mình đã làm gì sai.
- Tạo áp lực vô lý lên nhân viên nữ trong tiệm, khi chính họ là người đứng quầy mỗi sáng.
- Tốn công sắp xếp "người mở hàng hợp tuổi" mỗi sáng, trong khi thời gian ấy có thể dành cho bày hàng, chào khách.
Cộng lại, những cái giá này lớn hơn nhiều so với cảm giác yên tâm mà việc kén khách mang lại. Phần lớn tiểu thương đã bỏ tục này đều nói lý do chính là thấy mất khách, chứ không phải vì ai thuyết phục họ.
Khi người nhà vẫn tin: nói chuyện thế nào cho nhẹ
Con cháu tiếp quản tiệm gia đình hay gặp tình huống cha mẹ, ông bà vẫn giữ tục kén khách. Tranh cãi thẳng thường không hiệu quả. Có thể thử trình tự sau.
- Hỏi người lớn vì sao tin, nghe hết câu chuyện mà không ngắt lời. Nhiều khi đằng sau là một kỷ niệm buôn bán khó khăn nào đó.
- Đề nghị ghi sổ thử trong một thời gian: mỗi ngày ghi ai mở hàng và doanh thu cả ngày.
- Sau vài tháng, cùng nhìn lại sổ, để con số tự nói thay vì mình nói.
- Giữ lại phần tục mà người lớn quý, như chào khách đầu niềm nở, phẩy tờ tiền đầu tiên lên hàng, chỉ bỏ phần kén người.
- Thống nhất một nguyên tắc chung cho cả tiệm: mọi khách đều được bán như nhau, ai trả tiền trước là người mở hàng.
Cách này tôn trọng người lớn, không biến tục lệ thành chuyện đúng sai giữa các thế hệ, mà vẫn đưa tiệm về một cách làm công bằng với khách.
Nếu người lớn vẫn muốn giữ niềm tin riêng, có thể thoả thuận để họ tự lo phần nghi thức của mình, còn quầy bán vẫn mở cho mọi khách. Điều quan trọng là người mua bước tới không phải chịu hậu quả của một niềm tin mà họ không hề biết tới. Sự nhẫn nại trong gia đình thường đi được xa hơn một cuộc tranh luận thắng thua.
Giữ một nghi thức mở hàng không kén ai
Bỏ phần kén khách không có nghĩa là bỏ hết tục mở hàng. Với nhiều người bán, khoảnh khắc đón người khách đầu tiên vẫn có ý nghĩa tinh thần, giống như lời chào của một ngày mới. Phần đó hoàn toàn có thể giữ, chỉ cần tách nó khỏi việc chọn lựa người mua.
Một cách được nhiều tiểu thương trẻ áp dụng là chuyển trọng tâm từ "ai mở hàng" sang "mình mở hàng thế nào". Người bán tự đặt cho mình một vài việc nhỏ làm mỗi sáng: bày món đẹp nhất ra trước, lau quầy, kiểm lại giá niêm yết, chuẩn bị tiền thối đủ. Khi người khách đầu tiên tới, dù là ai, người bán chào bằng câu mình đã quen, bán nhanh gọn, và nếu muốn thì làm cử chỉ nhỏ với tờ tiền đầu tiên. Nghi thức nằm ở phía người bán, không đặt điều kiện gì lên người mua.
Một cách khác là biến khách mở hàng thành người được ưu đãi thay vì người bị xét nét. Ví dụ giả định: người bán tặng kèm một nắm rau thơm, một túi nhỏ hàng khuyến mãi cho người mua đầu tiên trong ngày, bất kể họ là ai. Khách quen biết lệ này sẽ thích ghé sớm, và người bán thì có được điều mình mong: một giao dịch đầu ngày vui vẻ. Như vậy tục mở hàng trở lại đúng tinh thần ban đầu của nó, là mong một khởi đầu thuận lợi cho cả hai bên.
Câu nói quen, thực chất và cách nói thay
Một số câu nói hay nghe ở chợ có thể làm khách khó chịu dù người nói không có ý xấu. Bảng dưới gợi ý cách nói thay.
| Câu nói quen | Thực chất | Cách nói thay |
|---|---|---|
| "Chưa mở hàng, chị ghé sau nhé" | Từ chối khách vì giới tính hoặc vì chưa có người "hợp" mua trước | "Mời chị, sáng nay hàng mới về" |
| "Để anh nhà mở hàng đã" | Bắt khách chờ vô lý | Bán ngay, ai trả tiền trước là mở hàng |
| "Tuổi này mở hàng không hợp" | Gán may rủi cho người lạ | Không nhắc tuổi khách |
| Lẩm bẩm khi khách rời đi | Khiến khách xung quanh e ngại | Chào một câu, rồi tiếp người kế tiếp |
| "Mở hàng mà mặc cả thế à" | Đổ trách nhiệm cả ngày lên khách | "Giá thấp nhất của em là thế này" |
Đổi cách nói không mất gì của người bán, mà giữ được người khách. Khách thấy mình được đối xử như mọi người khác thì quay lại, và đó mới là điều quyết định sạp có đông khách hay không, chứ không phải người đầu tiên bước tới là ai.
Câu hỏi thường gặp
Phụ nữ mở hàng buổi sáng có thật sự làm buôn bán chậm không?
Không có căn cứ nào cho thấy điều đó. Quan niệm này là định kiến dân gian, có thể bắt nguồn từ cách nhìn phụ nữ trong xã hội cũ. Doanh thu một ngày phụ thuộc vào lượng khách, giá, hàng hoá, thời tiết, không phụ thuộc vào giới tính của người mua đầu tiên.
Có nên chọn người hợp tuổi để mở hàng mỗi sáng không?
Việc chọn tuổi người mở hàng thường được bàn cho ngày khai trương, không phải cho từng buổi bán. Kén khách mỗi sáng theo tuổi vừa tốn công vừa dễ làm mất khách. Cách gọn nhất là coi người trả tiền đầu tiên là người mở hàng, dù họ là ai.
Vì sao vẫn còn người tin vào tục kén khách mở hàng?
Vì con người dễ nhớ những ngày khớp với điều mình đã tin và quên những ngày không khớp. Một vài lần trùng hợp được kể lại nhiều lần thành niềm tin. Ngoài ra, tục lệ truyền trong gia đình thường được giữ vì tình cảm với người đi trước.
Bị người bán từ chối vì là phụ nữ thì nên làm gì?
Bạn không làm gì sai cả. Có thể nhẹ nhàng sang sạp khác. Nếu bị đối xử quá mức, xúc phạm, bạn có thể phản ánh với ban quản lý chợ. Nhiều người bán đã bỏ tục này, nên phần lớn các sạp vẫn đón bạn bình thường.
Làm sao thuyết phục cha mẹ bỏ tục kén khách mở hàng?
Thay vì tranh cãi, có thể đề nghị cha mẹ ghi sổ thử: mỗi ngày ghi ai mở hàng và doanh thu. Sau vài tháng cùng nhìn lại con số. Giữ những phần tục cha mẹ quý như chào khách đầu niềm nở, chỉ bỏ phần kén người.
Nhân viên nữ đứng quầy buổi sáng có bị ảnh hưởng gì không?
Về buôn bán thì không có ảnh hưởng nào. Điều đáng lo là áp lực tâm lý nếu chủ tiệm hay người xung quanh vẫn tin vào tục kén khách. Chủ tiệm nên nói rõ với cả tiệm rằng mọi khách và mọi nhân viên đều được đối xử như nhau.