Nhiều người buôn bán kiêng cho vay, cho mượn đồ hay bán chịu vào ngày mùng một âm lịch và vào lúc đầu ngày. Theo quan niệm dân gian, khởi đầu bằng việc "xuất" tiền, xuất của ra khỏi nhà thì cả tháng, cả ngày tiền cứ đi ra mà không vào. Ở xóm chợ, câu "mùng một không cho mượn" quen tới mức hàng xóm tự biết mà không hỏi.
Bài này giải thích tục kiêng ấy đến từ đâu, có liên quan gì tới chuyện xin lửa của thời chưa có bật lửa, phần nào thật sự có ích cho việc giữ tiền, và cách từ chối người hỏi mượn sao cho không mất lòng. Bài không xem ngày tốt xấu, chỉ nói về tục lệ và cách ứng xử.
Tục kiêng xuất tiền đầu tháng, đầu ngày nói gì
Cốt lõi của tục này là ý niệm "có vào rồi mới có ra". Người buôn bán mong ngày mới, tháng mới bắt đầu bằng một khoản thu, nên ngại việc đầu tiên lại là đưa tiền, đưa đồ ra khỏi tay mình. Từ ý niệm ấy sinh ra nhiều điều kiêng cụ thể: kiêng cho vay tiền, kiêng cho mượn đồ dùng, kiêng bán chịu cho khách, kiêng trả nợ cho người khác vào buổi sáng mùng một, có nơi kiêng cả việc đưa tiền thối mệnh giá lớn cho khách đầu.
Mức độ giữ tục rất khác nhau. Có người chỉ kiêng đúng ngày mùng một và ngày rằm, có người kiêng ba ngày đầu tháng, có người chỉ kiêng trong khoảng thời gian trước khi mở hàng. Nhà buôn lâu đời ở các phố cổ thường giữ kỹ hơn, còn những tiệm trẻ chỉ còn nhớ loáng thoáng. Tục cũng được giữ mạnh nhất vào tháng Giêng, khi mọi điều đầu năm đều được coi là điềm cho cả năm.
Điều cần nói rõ là tục này nói về cảm giác của người bán, không phải một quy luật tiền bạc. Không có cơ chế nào khiến việc cho mượn một chiếc thang vào sáng mùng một làm doanh thu cả tháng giảm đi. Nhưng tục vẫn tồn tại vì nó chạm tới một nỗi lo có thật của người làm ăn nhỏ: tiền ra dễ, tiền vào khó, và nợ khó đòi là chuyện ai buôn bán cũng từng gặp.
Chuyện xin lửa ngày xưa và vì sao "cho lửa" cũng bị kiêng
Trong các điều kiêng đầu tháng, đầu năm, có một điều nghe lạ với người trẻ: kiêng cho lửa. Để hiểu, cần nhớ rằng thời trước khi diêm và bật lửa phổ biến, giữ lửa trong bếp là việc quan trọng của mỗi nhà. Nhà nào tắt bếp phải sang nhà hàng xóm xin một mồi lửa, một hòn than hồng để nhóm lại. Lửa vì thế gắn với sự ấm no, với "hơi ấm" của gia đình.
Từ đó, việc cho người khác lửa vào ngày đầu năm, đầu tháng bị một số nơi coi như cho đi cái ấm, cái thịnh của nhà mình. Người buôn bán, vốn nhạy cảm với chuyện đầu tháng, giữ điều kiêng này lâu hơn. Ngày nay chuyện xin lửa gần như không còn, nhưng ở một số chợ quê vẫn có người ngại cho hàng xóm mượn bật lửa vào sáng mùng một, như một nếp cũ còn sót lại.
Câu chuyện xin lửa cho thấy nhiều điều kiêng của người buôn bán bắt nguồn từ đời sống vật chất của thời trước. Khi điều kiện sống thay đổi, phần lý do thực tế mất đi, chỉ còn lại phần ý nghĩa tượng trưng. Biết gốc như vậy, người bán có thể quyết định giữ tục ở mức kỷ niệm, không cần cứng nhắc với hàng xóm hay khách khi họ thật sự cần giúp.
Phần có ích thật của tục kiêng bán chịu
Nó tạo một lý do để nói không. Người buôn bán nhỏ thường khó từ chối khách quen xin nợ. Tục kiêng đầu tháng cho họ một lời từ chối mà ai cũng hiểu, không làm mất lòng. Nhìn từ góc này, tục là một công cụ giữ ranh giới khá hiệu quả.
Nó giữ dòng tiền ở thời điểm nhạy cảm. Đầu tháng là lúc nhiều tiệm phải trả tiền thuê mặt bằng, tiền hàng cho mối, tiền điện nước. Hạn chế cho nợ vào lúc này giúp tiệm có tiền mặt để trả những khoản bắt buộc.
Nó nhắc người bán xem lại sổ nợ. Có người coi ngày đầu tháng là ngày không cho nợ mới, đồng thời là ngày nhìn lại các khoản khách còn nợ. Thói quen này giúp nợ không chồng chất mà người bán không hay biết.
Nhưng không nên đẩy lên thành cứng nhắc. Từ chối cho hàng xóm mượn đồ khi họ có việc gấp, từ chối bán thuốc men, thực phẩm cần thiết vì "đầu tháng" là đi quá phần có ích. Tình làng nghĩa xóm cũng là vốn của người buôn bán ở chợ.
Quản lý bán chịu cho khách quen một cách gọn gàng
Phần lớn tiệm tạp hoá, sạp chợ vẫn phải bán chịu cho khách quen ở mức nào đó. Thay vì chỉ dựa vào tục kiêng, có thể áp dụng vài bước quản lý đơn giản sau.
- Đặt hạn mức nợ cho từng khách quen. Ví dụ giả định: mỗi khách không nợ quá một mức nhất định, vượt thì phải trả bớt mới lấy tiếp.
- Ghi nợ ngay khi bán, có ngày và món hàng. Ghi sổ giấy hay trên điện thoại đều được, miễn là ghi ngay, không để cuối ngày mới nhớ lại.
- Chọn một ngày cố định để nhắc nợ. Nhiều người chọn cuối tháng, khi khách vừa lĩnh lương. Nhắc vào ngày cố định thì khách cũng quen, không thấy bị đòi bất ngờ.
- Không cho nợ mới khi khoản cũ quá hạn. Nói nhẹ nhàng nhưng nhất quán với mọi khách.
- Khi khách trả, gạch sổ trước mặt khách. Việc này tránh tranh cãi về sau và giữ lòng tin hai phía.
Có được sổ nợ rõ ràng, người bán không cần dựa vào ngày kiêng để từ chối. Khi khách hỏi nợ đúng ngày mùng một, người bán vẫn được phép viện tục cho êm, nhưng quyết định thật sự đã dựa trên con số.
Những câu từ chối khéo khi bị hỏi mượn, hỏi nợ
Từ chối người quen luôn khó. Dưới đây là vài cách nói hay được dùng, có thể điều chỉnh theo giọng của mỗi vùng.
- "Hôm nay mùng một, em giữ lệ không bán chịu, mai chị ghé em ghi sổ cho nhé." Câu này dựa vào tục nhưng hẹn lại, không đóng cửa.
- "Sổ của anh đang còn khoản tháng trước, anh trả bớt em mới ghi thêm được." Câu này dựa vào hạn mức, không phụ thuộc ngày.
- "Đồ này em đang dùng, chị cần gấp thì em đưa cái khác tạm." Khi hàng xóm hỏi mượn đồ, đưa một món ít quan trọng hơn là cách giữ được cả tục lẫn tình.
- "Tiệm em đã thống nhất không cho mượn tiền mặt, mong anh thông cảm." Nói theo quy định chung của tiệm giúp người bán không phải chịu cảm giác từ chối cá nhân.
- "Chị lấy món nhỏ này trước, phần còn lại để em giữ, mai chị qua lấy." Chia nhỏ giao dịch giúp khách có thứ cần mà người bán không phải ghi nợ lớn.
Điểm chung của những câu này là không nói về điềm xui, không ám chỉ người hỏi mang lại điều không may. Từ chối dựa trên quy định, trên sổ sách, hay một lời hẹn lại thì người nghe dễ chấp nhận hơn nhiều.
Về thực tế: nợ khó đòi mới là nỗi lo thật
Nếu hỏi những người buôn bán lâu năm điều gì làm họ mất tiền nhiều nhất, câu trả lời hiếm khi là ngày cho mượn sai. Câu trả lời thường là những khoản bán chịu kéo dài, khách quen nợ dần từng ít rồi chuyển nhà, những lần nể nang cho mối hàng mới lấy hàng trước trả tiền sau. Tục kiêng đầu tháng thật ra là cách dân gian đóng gói nỗi lo đó thành một điều dễ nhớ.
Nhìn như vậy, thứ đáng giữ nhất không phải ngày kiêng mà là tinh thần đằng sau: thận trọng khi cho tiền, cho hàng đi khỏi tay mình. Tinh thần ấy áp dụng được mọi ngày trong tháng, không chỉ ngày mùng một. Người bán thận trọng đều đặn thì không cần một ngày đặc biệt để nhắc mình nói không.
Với các khoản lớn như cho bạn hàng vay vốn, nhận hàng ký gửi, cho thuê lại một phần mặt bằng, nên có giấy tờ ghi rõ số tiền, thời hạn, chữ ký hai bên. Đây là nguyên tắc chung, còn cách làm giấy tờ sao cho đúng quy định thì nên hỏi người có chuyên môn pháp lý. Một tờ giấy viết tay rõ ràng giữ quan hệ tốt hơn nhiều so với lời hứa miệng rồi về sau mỗi bên nhớ một kiểu.
Giữ hay bỏ: nhìn lại từng điều kiêng
Bảng dưới đặt từng điều kiêng đầu tháng cạnh lý do dân gian và gợi ý cách giữ cho hợp lý trong buôn bán hiện nay.
| Điều kiêng | Lý do theo dân gian | Gợi ý ngày nay |
|---|---|---|
| Cho vay tiền mùng một | Tiền đi ra đầu tháng thì cả tháng ra | Giữ được, nhưng dựa vào quy định chung của tiệm |
| Bán chịu đầu ngày | Giao dịch đầu tiên phải là tiền vào | Coi người trả tiền đầu tiên là mở hàng, sau đó bán chịu theo hạn mức |
| Cho mượn đồ đầu tháng | Cho đi đồ dùng là cho đi cái thịnh | Linh hoạt khi hàng xóm cần gấp |
| Cho lửa đầu năm | Lửa là hơi ấm của nhà | Gần như chỉ còn ý nghĩa kỷ niệm |
| Trả nợ người khác sáng mùng một | Mở đầu tháng bằng việc chi | Hẹn ngày trả rõ ràng, đừng để trễ vì ngại ngày |
Nhìn qua bảng có thể thấy phần lớn điều kiêng xoay quanh một mong muốn giản dị: giữ tiền vào nhiều hơn tiền ra. Mong muốn ấy hoàn toàn chính đáng, và cách tốt nhất để thực hiện nó là sổ sách rõ ràng, hạn mức nợ hợp lý. Riêng chuyện trả nợ cho người khác, nhất là trả tiền hàng cho mối, thì nên giữ đúng hẹn bất kể ngày nào, vì chữ tín với bạn hàng quý hơn mọi điều kiêng.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao người buôn bán kiêng cho vay vào ngày mùng một?
Theo quan niệm dân gian, ngày đầu tháng mở đầu bằng việc đưa tiền ra thì cả tháng tiền cứ đi ra. Người buôn bán nhạy cảm với chuyện dòng tiền nên giữ tục này kỹ. Đây là niềm tin về khởi đầu, không phải quy luật tài chính nào.
Tục kiêng cho lửa đầu năm có nguồn gốc từ đâu?
Thời chưa có diêm và bật lửa phổ biến, nhà nào tắt bếp phải sang hàng xóm xin mồi lửa. Lửa gắn với hơi ấm, sự no đủ của gia đình, nên cho lửa đầu năm bị một số nơi coi như cho đi cái thịnh của nhà mình.
Có nên từ chối bán chịu cho khách quen vào đầu tháng không?
Tuỳ cách quản lý của tiệm. Đầu tháng thường là lúc phải trả nhiều khoản cố định, nên hạn chế cho nợ mới là hợp lý. Tuy vậy, nên dựa vào hạn mức nợ và sổ sách rõ ràng hơn là chỉ dựa vào ngày, để đối xử công bằng với mọi khách.
Từ chối cho hàng xóm mượn đồ ngày mùng một có mất lòng không?
Có thể mất lòng nếu người hỏi đang cần gấp. Cách khéo là đưa tạm một món khác ít quan trọng hơn, hoặc hẹn lại. Tình làng nghĩa xóm ở chợ cũng là vốn quý của người buôn bán, không nên đánh đổi vì một điều kiêng.
Có nên hoãn trả tiền hàng cho mối vì kiêng mùng một không?
Không nên. Trả tiền hàng đúng hẹn giữ chữ tín với bạn hàng, quan trọng hơn mọi điều kiêng. Nếu muốn giữ tục, có thể thoả thuận ngày trả rõ ràng từ trước, tránh để đến hạn rồi mới lùi lại khiến bạn hàng mất lòng tin.
Ghi sổ nợ khách quen thế nào cho gọn?
Ghi ngay khi bán, có ngày, món hàng và số tiền. Đặt hạn mức nợ cho từng khách, chọn một ngày cố định để nhắc nợ, và gạch sổ trước mặt khách khi họ trả. Sổ giấy hay ứng dụng trên điện thoại đều được, miễn là ghi đều đặn.