Người buôn bán hay tránh nói thẳng chữ "ế", chữ "lỗ", chữ "hết vốn" trong lúc đang bán. Họ thay bằng những cách nói nhẹ hơn như "hôm nay chậm", "huề vốn", "để mai bán tiếp". Theo quan niệm dân gian, lời nói ra có thể kéo theo điều mình nói, nên càng ngại thì càng tránh.
Lối nói tránh này là một mảng thú vị của tiếng Việt ở chợ. Bài giải thích vì sao người ta kiêng, những từ hay bị tránh và cách thay thế thường gặp, các lời chúc quen thuộc giữa người buôn bán, và khi nào lối nói tránh giúp ích, khi nào nó che mất những điều người bán cần nhìn thẳng. Các ví dụ dưới đây là cách nói phổ biến, mỗi vùng có thể khác.
Vì sao lời nói lại bị kiêng
Kiêng lời là một nếp rất cũ trong văn hoá Việt. Người xưa tránh gọi thẳng tên những thứ đáng sợ, tránh nói điều xấu vào dịp quan trọng, tránh nhắc tới chuyện không may trong ngày vui. Ở nhiều nền văn hoá khác cũng có nếp tương tự. Đằng sau là niềm tin dân gian rằng lời nói có sức gợi: nói tới điều gì là như gọi điều đó tới gần.
Với người buôn bán, nếp kiêng lời gắn chặt với chuyện làm ăn hằng ngày. Một sạp hàng đang đứng giữa chợ, xung quanh là bạn hàng và khách qua lại. Nói "ế quá" giữa chợ vừa như tự gọi điều không may, vừa như thông báo cho mọi người rằng hàng của mình không ai mua. Khách nghe được có thể ngần ngại, nghĩ hàng có vấn đề. Vì vậy kiêng chữ "ế" vừa là chuyện niềm tin, vừa là chuyện giữ hình ảnh của sạp.
Lối nói tránh cũng là cách người buôn bán giữ tinh thần cho nhau. Khi hai người bán cạnh nhau hỏi thăm, câu trả lời "hôm nay chậm, chắc chiều khá hơn" nhẹ nhàng hơn nhiều so với "ế chỏng chơ". Câu nhẹ ấy cho người nói một chút hy vọng, và cho người nghe biết là bạn mình đang khó mà không phải nói thẳng ra. Đó là một kiểu tế nhị trong giao tiếp, không chỉ là mê tín.
Những từ hay bị tránh và cách nói thay thường gặp
Bảng dưới gom một số cách nói tránh phổ biến ở chợ và cửa hàng. Đây là ví dụ về thói quen ngôn ngữ, không phải danh sách bắt buộc; mỗi nơi có cách nói riêng.
| Từ thường tránh | Cách nói thay | Dùng khi nào |
|---|---|---|
| Ế | Chậm, lai rai, chưa chạy | Khi bạn hàng hỏi thăm việc buôn bán |
| Lỗ | Huề vốn, chưa có lời | Khi nói về một mẻ hàng không được giá |
| Hết vốn | Đang xoay, đang gom hàng | Khi chưa nhập được hàng mới |
| Đóng cửa luôn | Tạm nghỉ, nghỉ ít bữa | Khi tiệm phải nghỉ một thời gian |
| Hàng tồn, hàng ế | Hàng còn, hàng để dành | Khi nói với khách về hàng còn trong kho |
Có thể thấy phần lớn cách nói thay đều mang ý "tạm thời": chậm rồi sẽ nhanh, nghỉ rồi sẽ mở, còn hàng thì mai bán tiếp. Người buôn bán dùng chính ngôn ngữ để giữ cho mình cảm giác mọi khó khăn đều là chuyện của hôm nay, chưa phải chuyện của ngày mai.
Một số nghề còn có từ kiêng riêng, như người làm nghề biển tránh những từ gợi chuyện lật, chìm. Những tục ấy thuộc từng ngành, xin để dành cho dịp khác.
Lời chúc quen thuộc giữa người buôn bán
Đi cùng lối nói tránh là một kho lời chúc. Câu quen nhất là "mua may bán đắt", có khi nói "buôn may bán đắt". Câu này dùng được cho cả người bán lẫn người mua, ai nói với ai cũng hợp. Khách quen chào người bán buổi sáng bằng câu này, người bán chúc khách vừa mua xong cũng bằng câu này, nghe tự nhiên như một lời chào.
Câu "thuận mua vừa bán" thường được nói khi mặc cả xong, như một lời xác nhận rằng cả hai bên đều vui với giá. Câu "buôn có bạn, bán có phường" lại hay được nhắc khi nói về chuyện bạn hàng giúp nhau, về tình đồng nghiệp ở chợ. Đầu năm, lời chúc "khai trương hồng phát", "làm ăn phát đạt" xuất hiện nhiều trên thiệp và trong lời chúc Tết của bạn hàng.
Lời chúc có tác dụng thật về quan hệ, không cần tới niềm tin may rủi. Người bán được khách chúc thì vui, người mua được người bán chúc thì nhớ sạp. Giữa các bạn hàng, lời chúc mỗi sáng là cách giữ không khí hoà thuận ở một nơi vốn có cạnh tranh. Ai mới bắt đầu buôn bán ở chợ chỉ cần học vài câu chúc này là dễ hoà nhập với bạn hàng xung quanh.
Cũng nên chúc đúng lúc. Lời chúc buổi sáng hợp khi sạp vừa mở, lời chúc sau khi mua hợp khi khách đã cầm hàng. Chúc dồn dập lúc người bán đang bận thối tiền cho khách khác thì dễ thành làm phiền. Một câu chúc ngắn, đúng lúc, kèm nụ cười là đủ để người nghe nhớ.
Khi lối nói tránh giúp ích
Giữ hình ảnh của sạp trước khách. Khách nghe người bán than ế dễ nghĩ hàng có vấn đề. Nói "hôm nay chậm" vừa thật, vừa không làm khách lo.
Giữ tinh thần cho mình và bạn hàng. Buôn bán nhỏ nhiều ngày khó khăn. Lối nói nhẹ giúp người bán không tự dồn mình vào cảm giác thất bại, và tránh khiến bạn hàng bên cạnh chùng xuống theo.
Tế nhị khi hỏi thăm. Hỏi "dạo này buôn bán sao" và nghe trả lời "lai rai" là cách hỏi thăm không làm ai ngượng. Người hỏi hiểu, người trả lời không phải kể chi tiết.
Nhắc rằng khó khăn là tạm thời. Phần lớn từ thay thế mang ý tạm, như vừa nói. Cách nghĩ này giúp người bán giữ được sự bền bỉ, thứ rất cần cho nghề buôn bán nhỏ.
Tránh gây hoang mang cho cả dãy hàng. Ở chợ, tin đồn lan nhanh. Một người than "chợ này ế lắm" có thể khiến bạn hàng xung quanh lo theo, có người vội hạ giá. Nói chừng mực giúp cả dãy hàng giữ được nhịp bình thường thay vì cùng nhau hoảng.
Khi lối nói tránh che mất điều cần nhìn thẳng
Lối nói tránh tốt cho giao tiếp, nhưng có một nguy cơ: nó có thể theo người bán vào cả cách nghĩ về sổ sách. Một mẻ hàng lỗ mà chỉ gọi là "huề vốn" thì người bán dễ bỏ qua việc tìm hiểu vì sao lỗ. Một tháng ế mà chỉ gọi là "chậm" thì dễ chờ đợi thay vì điều chỉnh. Ngôn ngữ dịu dàng với người ngoài, nhưng với chính mình và với sổ sách thì nên gọi đúng tên.
Một cách tách bạch là dùng hai kiểu nói cho hai nơi. Ở quầy hàng, trước khách và bạn hàng, cứ nói theo lối nói tránh quen thuộc. Còn khi ngồi tính sổ buổi tối, ghi rõ: mẻ này lỗ bao nhiêu, món nào bán không chạy, tồn bao nhiêu ngày. Những con số gọi đúng tên giúp người bán quyết định nhập ít lại, đổi mặt hàng, hay điều chỉnh giá.
Với tiệm có nhân viên, chủ tiệm cũng nên chú ý điều này. Nếu nhân viên ngại nói chữ "ế", chữ "tồn" khi báo cáo, chủ tiệm sẽ không nắm được tình hình thật. Có thể thống nhất rằng trong sổ giao ca, báo cáo cuối ngày thì cứ ghi thẳng, còn ở quầy thì giữ nếp nói nhẹ với khách. Tục kiêng lời vì thế vẫn được giữ đúng chỗ, mà việc quản lý không bị ảnh hưởng.
Lối nói tránh trong cửa hàng và trên mạng ngày nay
Lối nói tránh không chỉ sống ở chợ. Trong các cửa hàng hiện đại, người bán cũng hay dùng những cụm như "hàng còn ít", "đang về thêm", "tạm hết mẫu này" thay vì "hết rồi", "không nhập nữa". Một phần vì thói quen, một phần vì cách nói ấy giữ cửa cho khách quay lại. Khách nghe "đang về thêm" sẽ hỏi lại lần sau, còn nghe "hết rồi" thì thường đi luôn.
Trên mạng, lối nói tránh còn đổi hình thức. Người bán hàng qua mạng hiếm khi đăng "hôm nay ế", mà đăng "xả kho", "ưu đãi cuối tuần", "giá tốt cho khách quen". Đây là cùng một nếp nghĩ: không nói về sự khó khăn trước mặt khách, mà biến nó thành một lời mời. Điều cần giữ là sự trung thực: gọi là xả kho thì hàng phải là hàng tồn thật, giá giảm phải là giảm thật, không dựng chuyện để khách vội mua.
Một điểm khác của buôn bán trên mạng là lời nói được lưu lại. Câu than ế ở chợ chỉ vài người nghe, còn một bài đăng than vãn có thể bị nhiều người đọc và nhớ lâu. Nhiều người bán vì thế giữ nếp nói nhẹ trên trang bán hàng, và chỉ chia sẻ chuyện khó khăn thật trong những nhóm bạn hàng thân thiết, nơi mọi người hiểu nhau và có thể góp ý cho nhau.
Dùng lối nói tránh cho tự nhiên, không gượng
Người mới vào nghề buôn bán đôi khi dùng lối nói tránh gượng gạo hoặc quá mức. Vài gợi ý để nói cho tự nhiên:
- Học từ bạn hàng ở chính chợ mình. Mỗi chợ, mỗi vùng có cách nói riêng; dùng đúng cách địa phương nghe tự nhiên hơn dùng câu học trên mạng.
- Không cần tránh mọi từ. Nói chuyện bình thường với khách về giá, về hàng; chỉ những từ như ế, lỗ thì nói nhẹ đi.
- Không trách khách khi khách lỡ nói chữ kiêng. Khách không có nghĩa vụ biết tục của người bán; một câu cười xoà là đủ.
- Không dùng lối nói tránh để che thông tin khách cần biết, như hàng sắp hết hạn, hàng có lỗi. Nói rõ những điều đó là trách nhiệm, không phải chuyện kiêng.
- Dạy con cháu lối nói tránh cùng lý do của nó, để thế hệ sau hiểu đây là nếp giao tiếp, không phải điều cấm kỵ đáng sợ.
Giữ như vậy, kiêng lời trở thành một phần duyên của người buôn bán Việt: nói năng mềm mỏng, biết giữ không khí, mà vẫn tỉnh táo với chuyện làm ăn của mình.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao người bán hàng kiêng nói chữ "ế"?
Theo quan niệm dân gian, lời nói có sức gợi, nói điều gì là như gọi điều đó tới. Ngoài ra, than ế giữa chợ khiến khách nghĩ hàng có vấn đề. Vì vậy người bán thường nói "hôm nay chậm" hoặc "lai rai" thay cho chữ ế.
Câu "mua may bán đắt" dùng khi nào?
Đây là lời chúc quen thuộc giữa người mua và người bán, dùng được cả khi chào buổi sáng lẫn khi vừa mua bán xong. Ai chúc ai cũng hợp. Bạn hàng ở chợ cũng hay chúc nhau câu này như một lời chào thân mật mỗi ngày.
Khách lỡ nói chữ kiêng thì người bán nên phản ứng thế nào?
Nên cười xoà và bỏ qua. Khách không có nghĩa vụ biết tục kiêng của người bán. Tỏ thái độ hay trách khách chỉ làm mất khách và mất không khí vui vẻ ở sạp, trong khi một câu nói vô tình không ảnh hưởng gì tới việc buôn bán.
Nói tránh có làm người bán bỏ qua chuyện lỗ thật không?
Có thể, nếu lối nói tránh theo vào cả sổ sách. Cách tốt là nói nhẹ ở quầy, nhưng khi tính sổ thì ghi đúng tên: lỗ bao nhiêu, món nào tồn bao lâu. Con số gọi đúng tên mới giúp người bán điều chỉnh việc nhập hàng.
Câu "buôn có bạn, bán có phường" nghĩa là gì?
Câu tục ngữ này nói rằng người buôn bán cần có bạn hàng, có phường hội để nương tựa, chia sẻ thông tin và giúp nhau. Nó phản ánh nếp làm ăn theo phường, theo chợ của người Việt xưa, khi bạn hàng vừa cạnh tranh vừa hỗ trợ nhau.
Người mới buôn bán có cần học lối nói tránh không?
Không bắt buộc, nhưng biết vài cách nói quen và vài câu chúc giúp hoà nhập với bạn hàng dễ hơn. Nên học từ chính người bán ở chợ mình, vì mỗi vùng có cách nói riêng, dùng đúng giọng địa phương nghe tự nhiên hơn.