Lì xì khai xuân là phong bao đỏ mà chủ tiệm, chủ doanh nghiệp trao cho người làm vào ngày đầu tiên đi làm lại sau Tết. Đó là một món tượng trưng để chúc may mắn và chào đón mọi người quay lại, không phải tiền thưởng hay một phần thu nhập. Nếp này phổ biến trong các gia đình buôn bán người Hoa và đã lan rộng trong cửa hàng, công ty Việt.
Bài này giải thích gốc của tục lì xì, vì sao nó gắn với ngày khai xuân của nhà buôn, nó khác thưởng Tết thế nào, và cách trao sao cho người nhận thấy được trân trọng. Mọi con số trong bài là ví dụ giả định; mức lì xì của mỗi tiệm là chuyện riêng của tiệm đó.
Lì xì từ đâu ra và vì sao gắn với ngày khai xuân
Nhiều tài liệu về phong tục giải thích chữ "lì xì" là cách đọc theo âm tiếng Quảng Đông của hai chữ Hán mà âm Hán Việt là "lợi thị", mang ý may mắn, có lợi. Người miền Bắc quen gọi tục này là "mừng tuổi", người miền Nam quen gọi "lì xì". Phong bao đỏ vì màu đỏ trong văn hoá Á Đông tượng trưng cho may mắn và vui mừng.
Trong gia đình, lì xì chủ yếu là người lớn mừng tuổi trẻ nhỏ và người già những ngày đầu năm. Trong buôn bán, tục này có thêm một nhánh riêng: chủ tiệm lì xì người làm vào ngày tiệm mở cửa lại. Ở các cộng đồng người Hoa, nhiều tài liệu ghi nhận việc ông chủ phát bao đỏ cho nhân viên ngày đầu năm làm việc là nếp quen. Người Việt buôn bán ở các phố hàng, ở Chợ Lớn tiếp xúc lâu đời với nếp này và cũng giữ theo.
Ý nghĩa của nó khá rõ. Ngày khai xuân là ngày cả tiệm bắt đầu lại sau kỳ nghỉ. Một phong bao đỏ là lời chúc năm mới thuận lợi cho người nhận, đồng thời là lời cảm ơn họ đã quay lại làm việc. Với người làm thuê, nhất là người ở quê lên, được nhận lì xì ngày đầu năm là dấu hiệu họ được coi là người của tiệm.
Ngày nay tục này có mặt ở rất nhiều nơi làm việc, từ tiệm tạp hoá đến văn phòng công ty. Hình thức có thay đổi, có nơi chuyển khoản kèm lời chúc, nhưng tinh thần vẫn là một món tượng trưng, trao tận tay và kèm lời chúc.
Lì xì khai xuân khác thưởng Tết và lương tháng 13 thế nào
Ba khoản này hay bị lẫn vào nhau. Hiểu đúng giúp chủ tiệm tránh hiểu lầm với người làm và tránh rắc rối khi tính toán.
| Khoản | Bản chất | Thời điểm thường gặp | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Lì xì khai xuân | Món tượng trưng chúc may mắn | Ngày đầu đi làm sau Tết | Không phải thu nhập theo hợp đồng; giá trị tuỳ chủ |
| Thưởng Tết | Khoản thưởng theo kết quả làm việc và kinh doanh | Trước Tết | Theo pháp luật lao động, thưởng do người sử dụng lao động quyết định theo quy chế của đơn vị |
| Lương tháng 13 | Khoản thoả thuận trong hợp đồng hoặc quy chế | Cuối năm | Nếu đã ghi trong hợp đồng thì là nghĩa vụ phải trả |
| Quà Tết hiện vật | Quà mang về nhà ăn Tết | Trước Tết | Thường là giỏ quà, thực phẩm; không thay cho lương thưởng đã cam kết |
Điểm quan trọng nhất: lì xì khai xuân không thay được thưởng Tết hay lương tháng 13 nếu những khoản đó đã được hứa hay ghi trong hợp đồng. Người làm sẽ cảm thấy bị lừa nếu chủ gộp hai thứ làm một mà không nói rõ. Các khoản tiền thưởng, thu nhập có thể liên quan đến thuế thu nhập cá nhân và bảo hiểm; tiệm có thuê nhiều người nên hỏi người làm kế toán.
Lì xì bao nhiêu thì vừa
Không có mức chuẩn, và cũng không nên có. Lì xì khai xuân là món tượng trưng, giá trị của nó nằm ở việc được trao chứ không nằm ở số tiền. Một phong bao nhỏ trao tận tay kèm lời chúc thật lòng thường được nhớ lâu hơn một khoản lớn chuyển khoản không lời.
Cách tính nhiều tiệm dùng là đặt một mức chung cho tất cả mọi người, có thể thêm chút cho người làm lâu năm hoặc người giữ việc quan trọng. Ví dụ giả định: một tiệm năm người, chủ tiệm chọn một mức tượng trưng như nhau cho mọi người, thêm một ít cho người thợ cả đã làm hơn mười năm. Cách chia này đơn giản, ai cũng hiểu, ít so bì.
Có tiệm giữ lệ lì xì bằng tiền mới, có tiệm tránh một vài con số theo quan niệm riêng của gia đình. Những chuyện này tuỳ nếp nhà. Điều cần tránh là để mức lì xì dao động quá nhiều giữa các năm mà không giải thích; năm trước nhiều, năm sau ít hẳn sẽ khiến người làm đoán già đoán non về tình hình của tiệm.
Nếu năm vừa qua làm ăn khó, giữ mức lì xì nhỏ nhưng vẫn trao đủ cho mọi người tốt hơn bỏ hẳn. Người làm hiểu chuyện buôn bán lên xuống; điều họ để ý là mình vẫn được nhớ tới.
Trao lì xì ngày khai xuân cho chu đáo
Cách trao quan trọng không kém món lì xì. Một trình tự nhiều chủ tiệm dùng:
- Chuẩn bị phong bao từ trước, ghi tên từng người ở mặt sau bằng bút chì hoặc giấy dán nhỏ để không nhầm.
- Chọn lúc đầu buổi, trước khi mở cửa đón khách, khi mọi người đã có mặt.
- Nói vài câu chúc chung: cảm ơn mọi người đã quay lại, chúc năm mới sức khoẻ, làm ăn thuận lợi.
- Trao tận tay từng người, gọi tên, nói một câu chúc riêng nếu có thể.
- Với người chưa về kịp, giữ phong bao trao khi họ quay lại, không bỏ qua.
- Với người làm thời vụ hoặc bán thời gian, cũng nên có phần, dù nhỏ hơn, để không ai thấy mình bị đứng ngoài.
Theo nếp nhiều nơi, người nhận cảm ơn và không mở phong bao ngay trước mặt người trao. Chủ tiệm cũng không nên hỏi lại "đủ không" hay so sánh phong bao của người này với người kia.
Những điều nên tránh khi lì xì người làm
Một tục vui có thể thành chuyện khó xử nếu làm vụng. Vài điều nên tránh:
- Công bố mức lì xì của từng người trước mặt cả tiệm.
- Dùng lì xì như phần thưởng hay hình phạt cá nhân: người làm tốt được nhiều, người bị nhắc nhở được ít, mà không có quy chế rõ ràng.
- Gộp lì xì vào thưởng Tết đã hứa mà không nói trước.
- Đòi người làm phải đi làm từ một ngày nhất định mới được nhận lì xì, biến món chúc may thành điều kiện ràng buộc.
- Trao lì xì kèm những lời doạ dẫm về năm mới, kiểu "năm nay không cố thì nghỉ".
- Bỏ sót người làm việc phía sau như người giao hàng, người dọn dẹp, người giữ xe của tiệm.
- Hứa hẹn tăng lương, lên chức trong lúc trao lì xì khi chưa chắc làm được; lời hứa đầu năm người ta nhớ cả năm.
Phần lớn những điều trên xuất phát từ một nguyên tắc: lì xì là lời chúc, không phải công cụ quản lý. Khi bạn muốn khen thưởng hay nhắc nhở ai, hãy làm việc đó vào lúc khác, bằng quy chế và lời nói rõ ràng. Giữ ngày khai xuân là ngày vui chung của cả tiệm.
Nếu tiệm có người làm thuộc tôn giáo hoặc văn hoá không quen tục lì xì, nên nói trước rằng đây chỉ là món chúc năm mới của tiệm, việc nhận là tuỳ họ, và tôn trọng lựa chọn đó.
Lì xì cho ai ngoài nhân viên
Người làm cùng tiệm nhưng không trong biên chế. Người giao hàng quen, người bốc vác ở chợ, người giữ xe, bảo vệ khu chợ. Nhiều tiểu thương lì xì những người này một phong bao nhỏ ngày đầu năm như lời cảm ơn cả năm giúp đỡ.
Con của người làm. Khi người làm dẫn con đến tiệm ngày đầu năm, nhiều chủ tiệm mừng tuổi các cháu. Đây là cách gắn bó với gia đình người làm.
Khách quen nhỏ tuổi. Một số tiệm lì xì trẻ em đi cùng khách quen. Nên tượng trưng, để không thành áp lực cho tiệm và không làm khách ngại.
Bạn hàng. Lì xì giữa bạn hàng với nhau ít phổ biến hơn, thường thay bằng lời chúc và quà nhỏ. Nếu có, nên theo nếp mà hai bên đã quen.
Người làm đã nghỉ việc ghé thăm. Có những người từng làm lâu năm cho tiệm, nay đã nghỉ, vẫn ghé chúc Tết chủ cũ. Một phong bao nhỏ mừng tuổi họ hoặc con cháu họ là cách giữ tình nghĩa, và nhiều khi chính họ giới thiệu người làm mới cho tiệm.
Giữ mức vừa sức. Danh sách lì xì có thể dài ra mỗi năm. Hãy lập danh sách từ trước Tết, đặt một mức tổng cho cả khoản này, rồi chia trong mức đó, để tục vui không thành gánh nặng cho tiệm đầu năm.
Về thực tế: tiền mới, chuyển khoản và sổ chi
Nhiều người thích lì xì bằng tiền mới. Ngân hàng Nhà nước nhiều năm nay khuyến cáo người dân không đổi tiền mới hưởng chênh lệch ở các điểm ngoài hệ thống ngân hàng, và khuyến khích lì xì bằng hình thức khác như chuyển khoản. Nếu tiệm cần tiền mới, hãy đổi qua ngân hàng theo hướng dẫn của ngân hàng.
Lì xì chuyển khoản ngày càng phổ biến, nhất là với tiệm bán online có người làm ở xa. Để món tượng trưng này không thành một giao dịch khô khan, nên kèm một tin nhắn chúc riêng cho từng người, ghi tên họ, hoặc một cuộc gọi ngắn.
Chi phí lì xì nên ghi vào sổ chi của tiệm như một khoản riêng, tách khỏi tiền nhà. Nhìn lại sổ qua vài năm, bạn sẽ biết khoản này chiếm bao nhiêu trong chi phí tiệm và điều chỉnh cho vừa.
Cuối cùng, lì xì khai xuân là cách nói lời chào đầu năm với người làm. Nó không hứa may mắn cho tiệm, cũng không giữ người làm nếu cả năm họ không được đối xử tử tế. Nhưng với một tiệm đã đối đãi tốt, phong bao đỏ ngày đầu năm là một khoảnh khắc nhỏ khiến người làm thấy mình thuộc về nơi đó.
Câu hỏi thường gặp
Lì xì nhân viên đầu năm có bắt buộc không?
Không bắt buộc. Đây là tục lệ và cách thể hiện tình cảm của chủ tiệm, không phải nghĩa vụ theo luật. Thưởng Tết hay lương tháng 13 mới có thể là nghĩa vụ nếu đã ghi trong hợp đồng hoặc quy chế.
Có được tính lì xì khai xuân vào thưởng Tết không?
Nếu thưởng Tết đã được hứa hoặc ghi trong quy chế thì không nên gộp lì xì vào mà không nói rõ. Người làm sẽ thấy bị thiệt. Hai khoản này có bản chất khác nhau, nên tách riêng là cách minh bạch nhất.
Lì xì người làm bao nhiêu là hợp lý?
Không có mức chuẩn. Lì xì là món tượng trưng; nhiều tiệm chọn một mức chung cho mọi người, thêm chút cho người làm lâu năm. Quan trọng là trao tận tay, kèm lời chúc, và không để ai bị bỏ sót.
Người làm chưa về kịp ngày khai xuân thì có lì xì không?
Nên có. Giữ phong bao và trao khi họ quay lại. Bỏ qua người về muộn vì lý do đi lại hay gia đình dễ khiến họ thấy mình bị đối xử khác so với đồng nghiệp.
Lì xì bằng chuyển khoản có được không?
Được, và ngày càng phổ biến. Để giữ ý nghĩa, nên kèm tin nhắn chúc riêng có tên người nhận hoặc gọi điện ngắn. Chuyển khoản cũng giúp tránh việc phải đổi tiền mới ngoài hệ thống ngân hàng.
Vì sao phong bao lì xì có màu đỏ?
Trong văn hoá Á Đông, màu đỏ tượng trưng cho may mắn, vui mừng và sức sống, nên được dùng cho các dịp lễ Tết, cưới hỏi. Phong bao đỏ vì thế mang ý chúc may mắn cho người nhận ngay từ màu sắc.