Mở hàng đầu năm là ngày cửa hàng bán lại lần đầu sau kỳ nghỉ Tết, và với nhiều tiểu thương, đó là ngày được chuẩn bị kỹ hơn mọi ngày bán khác trong năm. Theo quan niệm dân gian, cái khởi đầu của năm làm ăn mà suôn sẻ thì cả năm có tinh thần; nên người ta dọn tiệm, mặc đẹp, chọn lời chúc, và đón khách đầu tiên với thái độ khác hẳn ngày thường.
Bài này kể các nếp mở hàng đầu năm thường gặp, khác biệt giữa các vùng, chuyện "khách mở hàng" và cách ứng xử cho văn minh, rồi đi vào phần chuẩn bị thực tế. Chuyện chọn ngày giờ mở hàng và chọn tuổi người mở hàng thuộc lĩnh vực xem ngày, xem tuổi, bài không bàn; ở đây chỉ nói về cách làm và ý nghĩa của tục.
Mở hàng đầu năm khác mở hàng đầu ngày thế nào
Người buôn bán có hai lần "mở hàng". Lần thứ nhất là mỗi sáng, khách đầu tiên trong ngày, mà nhiều tiểu thương vẫn coi là điềm cho cả ngày. Lần thứ hai là ngày bán đầu tiên của năm mới, một lần mỗi năm, và được nghĩ là điềm cho cả năm. Hai lần này cùng một gốc quan niệm nhưng cách làm khác nhau nhiều.
Mở hàng mỗi sáng là chuyện của thói quen: bán nhanh cho khách đầu, không mặc cả lâu, nhận tiền rồi quẹt lên hàng. Mở hàng đầu năm thì giống một buổi lễ nhỏ của gia đình buôn bán. Cả nhà có mặt, tiệm được dọn từ hôm trước, có khi có thắp hương theo nếp nhà, có bày thêm vật trang trí đỏ, và chủ tiệm thường đứng quầy thay cho người làm.
Ngày mở hàng đầu năm cũng là ngày gặp lại. Người làm quay lại sau kỳ nghỉ, bạn hàng gọi điện chúc Tết, khách quen ghé qua vừa mua vừa hỏi thăm. Vì vậy ý nghĩa của nó không chỉ nằm ở chuyện bán được món đầu tiên, mà ở việc cả tiệm khởi động lại nhịp làm ăn sau một khoảng nghỉ dài.
Hiểu đúng như vậy thì bạn sẽ thấy phần quan trọng nhất của ngày mở hàng là sự chuẩn bị: hàng có đủ không, người làm đã về chưa, khách quen đã biết lịch chưa. Phần nghi thức, giữ hay bỏ, nhiều hay ít, là tuỳ nếp nhà.
Những nếp thường gặp trong ngày mở hàng đầu năm
Dọn tiệm từ hôm trước. Lau quầy, quét sàn, sắp lại hàng để sáng hôm mở cửa mọi thứ sẵn sàng. Nhiều nhà kiêng quét rác ra cửa trong buổi sáng mở hàng, nên việc dọn được làm xong từ chiều hôm trước.
Thắp hương theo nếp nhà. Gia đình có bàn thờ trong tiệm thường thắp hương trước khi mở cửa. Nghi thức và lời khấn mỗi nhà một khác, theo nếp gia đình và địa phương; bài không đưa văn khấn.
Mặc đẹp, nói lời hay. Chủ tiệm và người làm thường mặc quần áo mới hoặc gọn gàng hơn ngày thường. Lời chào khách đầu năm hay kèm câu chúc như "năm mới mua may bán đắt", "chúc anh chị năm mới mạnh khoẻ".
Bán món đầu cho nhanh. Nhiều tiểu thương giữ tục bán món đầu tiên của năm với giá dễ chịu, không mặc cả lâu, để khởi đầu vui vẻ. Có người cầm tờ tiền đầu tiên quẹt lên hàng hoặc cất riêng vào một ngăn.
Lì xì người làm. Nhiều chủ tiệm phát phong bao đỏ cho người làm ngay trong buổi sáng mở hàng. Đây là một tục riêng, có bài khác trên trang bàn kỹ.
Tặng khách quen một món nhỏ. Có tiệm biếu khách đầu năm một bao lì xì nhỏ, một gói kẹo, một tấm thiệp. Món quà tượng trưng, cốt để khách thấy mình được nhớ.
Chuyện "khách mở hàng" đầu năm và ứng xử cho văn minh
Quan niệm về khách mở hàng đầu năm có lẽ là phần gây khó xử nhất của tục này. Theo quan niệm dân gian, khách đầu tiên của năm mua vui vẻ, trả tiền sòng phẳng thì cả năm buôn bán thuận; khách mặc cả rồi bỏ đi thì bị coi là không hay. Từ đó sinh ra những chuyện như người bán cố nài khách phải mua, hoặc tỏ ra khó chịu với người chỉ ghé hỏi giá.
Một số nơi còn có quan niệm chọn người mở hàng theo tuổi, theo giới. Những quan niệm phân biệt khách theo giới hay theo tuổi không nên được coi là đúng. Khách là người đến mua hàng, ai cũng có quyền xem, hỏi và quyết định không mua. Một tiệm đối xử khác nhau với khách chỉ vì người đó là ai sẽ mất khách nhanh hơn bất cứ điềm xấu nào.
Cách nhiều tiểu thương có kinh nghiệm làm là tự chủ động tạo một khởi đầu vui vẻ, chứ không đặt áp lực lên khách lạ. Có nhà nhờ người thân hoặc một khách quen lâu năm ghé mua món đầu tiên. Có nhà đặt sẵn một món bán giá dễ chịu cho khách đầu. Cách này giữ được ý nghĩa tinh thần của tục mà không làm ai khó xử.
Nếu khách đầu tiên chỉ hỏi rồi đi, hãy chào và chúc năm mới như bình thường. Một lời chúc tử tế để lại ấn tượng cho người đó cả năm, và có khi họ sẽ quay lại vào ngày khác. Còn tâm trạng của người bán, nếu bị một lần không mua làm hỏng, thì đó là điều đáng nhìn lại hơn là trách khách.
Mở hàng đầu năm ở các vùng: những khác biệt hay được nhắc
Bảng dưới tổng hợp những nét hay được nhắc khi so sánh nhịp mở hàng giữa các vùng. Đây là quan sát chung, mỗi phố, mỗi nghề, mỗi nhà lại một khác.
| Vùng, nhóm | Nhịp mở lại | Nét hay gặp |
|---|---|---|
| Phố buôn miền Bắc | Nhiều tiệm mở lại rải rác sau mùng Bốn, có tiệm chờ qua rằm tháng Giêng | Coi trọng nghi thức, kiêng kỵ đầu năm; nhiều nhà chọn ngày theo lịch |
| Miền Trung | Thường mở lại sau mấy ngày đầu năm, tuỳ chợ | Giữ nếp gia đình, chợ quê có phiên đầu năm riêng ở một số nơi |
| Đô thị miền Nam | Nhiều tiệm mở sớm, có tiệm nghỉ rất ngắn | Đề cao không khí vui vẻ, lời chúc, tặng lì xì nhỏ cho khách |
| Nhà buôn người Hoa | Tuỳ gia đình, nhiều nơi có ngày mở hàng theo lệ riêng của cộng đồng | Chúc "cung hỷ phát tài", phát bao đỏ, có nơi múa lân trước cửa tiệm |
| Tiệm bán online | Thường mở lại sớm, có nơi nhận đơn suốt Tết | Ít nghi thức; thường gửi lời chúc và thông báo lịch giao hàng |
Những ngày cụ thể mà mỗi nhà chọn để mở hàng thường dựa trên lịch xem ngày; phần đó thuộc một chủ đề khác. Điều đáng nhớ là không có một ngày "bắt buộc" chung cho mọi người.
Chuẩn bị cho ngày mở hàng đầu năm
Phần lớn việc cần làm xong trước ngày mở hàng, để buổi sáng hôm đó chỉ còn việc đón khách.
- Thông báo lịch mở hàng cho người làm, khách quen, bạn hàng từ trước Tết hoặc trong mấy ngày đầu năm.
- Kiểm tra tiệm sau kỳ nghỉ: điện, nước, gas, hàng hoá, hạn dùng của hàng ngắn ngày.
- Đặt hàng đầu năm từ trước, vì nhiều mối hàng cũng nghỉ và giao chậm hơn thường lệ.
- Dọn tiệm, sắp hàng từ chiều hôm trước.
- Chuẩn bị tiền lẻ để thối cho khách; ngày đầu năm khách hay trả tiền mới mệnh giá lớn.
- Chuẩn bị phong bao cho người làm nếu tiệm có lệ lì xì đầu năm.
- Phân công đứng quầy: ai đón khách, ai lo hàng, ai trả lời tin nhắn đặt hàng.
- Ghi lại doanh thu ngày đầu làm mốc so sánh với năm trước, thay vì đoán vận cả năm từ một buổi sáng.
Nếu tiệm có bàn thờ và giữ lệ thắp hương sáng mở hàng, nhớ để ý hương, nến đặt xa hàng hoá và không để lửa cháy khi không có người trông quầy.
Chỗ nên giữ, chỗ nên bỏ
Không có tục nào bắt buộc. Dưới đây là cách nhìn thực tế để mỗi tiệm tự chọn:
- Nên giữ: dọn tiệm sạch, mặc gọn gàng, chào khách bằng lời chúc. Những việc này làm khách vui và làm người làm có tinh thần.
- Nên giữ: lì xì người làm, dù tượng trưng. Đó là cách nói lời cảm ơn và chào đón họ quay lại.
- Nên giữ: ghi chép doanh thu ngày đầu. Nó giúp so sánh và lập kế hoạch, không phải để đoán vận.
- Nên bỏ: ép khách đầu tiên phải mua, tỏ ra khó chịu khi khách chỉ hỏi giá.
- Nên bỏ: phân biệt khách theo tuổi, theo giới khi mở hàng.
- Nên bỏ: chi tiền nhờ người "mở hàng hộ" để lấy may, hoặc mua vật phẩm đắt tiền chỉ vì được hứa sẽ đắt khách.
- Cân nhắc: đóng cửa quá lâu để chờ ngày đẹp khi khách quen đang cần hàng. Đôi khi việc mở cửa đúng lúc khách cần chính là điều giữ khách.
Một cách thử đơn giản để biết tục nào nên giữ: hỏi xem nó làm ai vui và làm ai khó xử. Tục làm người làm phấn khởi, khách thấy được trân trọng thì giữ. Tục khiến khách ngại bước vào, người làm căng thẳng, hay khiến chủ tiệm phải chi tiền vì sợ thì nên bỏ, hoặc ít nhất làm nhẹ đi.
Con cháu tiếp quản tiệm gia đình thường gặp tình huống cha mẹ giữ nhiều nếp cũ mà mình không quen. Cách êm nhất là giữ những gì cha mẹ coi trọng và vô hại, như thắp hương, mặc đẹp, nói lời hay; còn những chỗ ảnh hưởng tới khách thì bàn lại nhẹ nhàng, bằng ví dụ thật của chính tiệm.
Về thực tế: tháng Giêng của người buôn bán
Tháng Giêng ở nhiều ngành là tháng bán chậm. Người tiêu dùng vừa chi nhiều cho Tết, nhiều người còn ở quê, nhiều công ty chưa chạy hết công suất. Một ngày mở hàng đầu năm ít khách không có nghĩa là năm làm ăn kém; nó có thể chỉ phản ánh nhịp chung của thị trường.
Ngược lại, có những ngành bán mạnh đầu năm: vàng bạc dịp vía Thần Tài, đồ lễ cho mùa đi lễ, hàng cho học sinh quay lại trường. Mỗi tiệm nên nhìn lại số liệu những năm trước để biết tháng Giêng của mình thường thế nào, thay vì so với tiệm bên cạnh.
Khách quen là tài sản lớn nhất trong những ngày đầu năm. Một tin nhắn báo tiệm đã mở lại, một lời hỏi thăm, một món quà nhỏ cho khách lâu năm thường mang lại hiệu quả hơn mọi nghi thức.
Cuối cùng, một ngày mở hàng đầu năm suôn sẻ là điều đáng mừng, nhưng nó không quyết định cả năm. Hàng tốt, giá hợp lý, phục vụ tử tế và sổ sách rõ ràng mới là những thứ khiến khách quay lại suốt mười hai tháng.
Câu hỏi thường gặp
Mở hàng đầu năm khác gì mở hàng mỗi sáng?
Mở hàng mỗi sáng là khách đầu tiên trong ngày, một thói quen hằng ngày. Mở hàng đầu năm là ngày bán đầu tiên sau Tết, mỗi năm một lần, thường được chuẩn bị kỹ hơn với dọn tiệm, lời chúc, lì xì người làm theo nếp từng nhà.
Khách đầu tiên năm mới chỉ hỏi giá rồi đi thì có sao không?
Theo quan niệm dân gian, nhiều người bán coi đó là điều không vui. Nhưng khách có quyền hỏi và không mua. Hãy chào và chúc năm mới bình thường; một lời chúc tử tế giữ được thiện cảm lâu hơn mọi điềm báo.
Có nên nhờ người quen mua món đầu tiên năm mới không?
Nhiều tiểu thương làm vậy để khởi đầu vui vẻ mà không đặt áp lực lên khách lạ. Đó là lựa chọn vô hại nếu không phải chi tiền thuê ai mở hàng hay tin rằng việc đó quyết định cả năm buôn bán.
Ngày mở hàng đầu năm có cần thắp hương không?
Đó là nếp riêng của từng gia đình. Nhà có bàn thờ trong tiệm thường thắp hương trước khi mở cửa; nhà không có thì không cần. Nếu thắp, nhớ để hương nến xa hàng hoá và không để cháy khi không có người.
Ngày mở hàng đầu năm bán ít có phải năm đó làm ăn kém không?
Không. Tháng Giêng ở nhiều ngành là tháng bán chậm vì người tiêu dùng vừa chi nhiều cho Tết. So số liệu với những năm trước của chính tiệm sẽ cho bức tranh đúng hơn một buổi sáng đầu năm.
Chọn ngày giờ mở hàng đầu năm thế nào?
Việc chọn ngày giờ thuộc lĩnh vực xem ngày và mỗi nhà làm theo nếp riêng. Về thực tế, nên cân nhắc thêm lịch quay lại của người làm, lịch giao hàng của mối và nhu cầu của khách quen.