Người mở hàng ngày khai trương là người mua món hàng đầu tiên của cửa hàng mới; theo quan niệm dân gian, lượt bán này "mở đường" cho việc buôn bán về sau, nên nhiều gia đình nhờ trước một người thân quý đến mua, số khác để khách tự nhiên bước vào. Cả hai cách đều phổ biến, và không cách nào quyết định chuyện cửa hàng đông hay vắng.
Bài đi vào gốc của tục này, những kiểu người mở hàng hay được nhờ, món hàng mở hàng nên là gì, và nhất là cách ứng xử để người khách đầu tiên thấy được trân trọng chứ không phải bị soi xét. Chọn người mở hàng theo tuổi thuộc về tử vi nên bài không bàn; chuyện kiêng kỵ khi mở hàng mỗi sáng sau này là một tục khác, rộng hơn ngày khai trương.
Tục mở hàng ngày khai trương có từ đâu
Người Việt vốn trọng cái đầu tiên: ngày đầu năm, người xông đất, bát cơm đầu, câu nói đầu. Quan niệm chung là cái khởi đầu mang theo điềm cho cả quãng sau. Trong buôn bán, cái đầu tiên ấy là lượt bán đầu. Câu "đầu xuôi đuôi lọt" mà các bà, các mẹ ở chợ hay nói gói gọn tâm lý này: lượt đầu trót lọt thì cả ngày dễ bề.
Ngày khai trương là "lượt đầu" lớn nhất của một cửa hàng, nên người mở hàng hôm ấy được chú ý hơn mọi buổi sáng sau. Ở những phố buôn bán lâu đời, chủ tiệm mới thường nhờ một người có tiếng làm ăn đàng hoàng, tính tình vui vẻ, hoặc một người họ hàng mà cả nhà quý, ghé mua món đầu. Lời nhờ ấy vừa là tục lệ vừa là cách thắt chặt quan hệ: được nhờ mở hàng là được coi trọng.
Ở góc nhìn tỉnh táo, tục này chủ yếu tác động lên tâm lý người bán. Lượt bán đầu vui vẻ giúp chủ cửa hàng bước vào ngày làm việc với tinh thần tốt, mà tinh thần tốt thì phục vụ khách tốt. Nhìn như vậy, tục mở hàng có giá trị thật, chỉ không phải giá trị "kéo khách" theo kiểu bí ẩn mà nhiều người vẫn tin.
Các cách chọn người mở hàng thường gặp
Bảng dưới so sánh bốn cách mà các cửa hàng nhỏ hay dùng. Không cách nào là chuẩn; bạn chọn theo phong tục gia đình và hoàn cảnh của mình.
| Cách làm | Theo quan niệm | Điểm được | Điều cần lưu ý |
|---|---|---|---|
| Nhờ người thân trong họ | Người nhà mở hàng thì "giữ lộc trong nhà" | Chủ động giờ giấc, không lo mặc cả | Đừng để người thân trả giá quá cao như làm phúc, dễ thành gượng |
| Nhờ bạn hàng, người cùng nghề đã làm ăn lâu | Mượn cái vía làm ăn của người đi trước | Có thêm một mối quan hệ, lời góp ý về hàng hoá | Hỏi ý họ trước vài ngày, họ cũng bận việc riêng |
| Nhờ khách quen từ cửa hàng cũ | Khách cũ theo sang chỗ mới là điềm vui | Khách thật mua món mình thật cần | Không ép mua món đắt để "cho đẹp" |
| Để khách tự nhiên | Ai đến trước là duyên | Đúng tinh thần đón mọi khách như nhau | Cần chuẩn bị tâm lý nếu khách đầu chỉ hỏi rồi đi |
Nhiều chủ tiệm kết hợp: nhờ trước một người thân cho yên lòng, nhưng nếu có khách lạ đến sớm hơn thì vẫn bán bình thường, coi người khách lạ đó cũng là người mở hàng. Cách linh hoạt này giúp tránh cảnh bắt khách lạ chờ để người được nhờ mua trước, một việc dễ làm mất lòng.
Món hàng mở hàng: bán gì, giá thế nào, gói ra sao
Chọn món tiêu biểu, giá vừa phải. Người mở hàng thường mua một món đại diện cho cửa hàng: tiệm bánh thì một hộp bánh, tiệm quần áo thì một chiếc áo, tiệm tạp hoá thì vài món dùng hằng ngày. Không cần là món đắt nhất. Món vừa túi tiền giúp người mua không ngại, và lượt bán diễn ra tự nhiên.
Giá bán đúng như niêm yết. Ở nhiều nơi có lệ bớt chút ít cho người mở hàng, hoặc ngược lại, người mở hàng trả tròn số cho chẵn. Cả hai đều là thiện ý. Điều nên tránh là định một giá riêng quá chênh, vì người mở hàng thường kể lại cho người khác, và một mức giá "đặc biệt" có thể khiến khách sau thắc mắc.
Gói cẩn thận, đưa bằng hai tay. Đây là phần lễ nghĩa mà khách nhớ. Một món hàng được gói gọn, có lời cảm ơn, có thể kèm một món quà nhỏ như bánh kẹo của ngày khai trương, cho thấy chủ tiệm trân trọng người đến đầu tiên.
Ghi hoá đơn đầu tiên. Nhiều chủ cửa hàng giữ lại tờ hoá đơn hay dòng sổ đầu tiên làm kỷ niệm. Về thực tế, đây cũng là dịp kiểm tra máy in hoá đơn, mã thanh toán chuyển khoản, cách ghi sổ đã chạy đúng hay chưa.
Tiền mở hàng. Theo tục, tờ tiền đầu tiên nhận được hay được để riêng, có người kẹp vào sổ, có người cất ở bàn thờ Thần Tài. Giữ tục này hay không tuỳ bạn; nếu giữ, nhớ ghi vào sổ để khỏi lệch khi chốt tiền cuối ngày.
Chuyện tuổi, giới và những lời đồn nên nhìn lại
Trong dân gian có nhiều lời truyền về người mở hàng: người tuổi này hợp, tuổi kia kỵ; có nơi còn kiêng phụ nữ mở hàng buổi sáng. Phần tuổi thuộc về tử vi, mỗi trường phái nói một khác, nên bài không đưa ra lời khuyên nào. Riêng lời kiêng phụ nữ mở hàng, cần nói thẳng: đây là định kiến cũ, không có cơ sở, và đi ngược thực tế rằng phần lớn người đi chợ, đi mua sắm ở Việt Nam là phụ nữ. Một cửa hàng ngại bán cho khách nữ buổi sáng là tự làm khó mình.
Những lời đồn kiểu "khách đầu mua ít thì cả ngày ế", "khách đầu trả lại hàng là xui cả tháng" cũng nên nhìn lại. Lượng khách của một ngày phụ thuộc thời tiết, ngày trong tuần, vị trí, lượng người biết đến cửa hàng. Đem tất cả gán vào một người khách đầu tiên vừa không công bằng với khách, vừa khiến chủ cửa hàng bỏ qua nguyên nhân thật.
Giữ tục mở hàng một cách văn minh nghĩa là: trân trọng người đến đầu tiên, nhưng không chọn lọc, không soi xét, không trách khách. Đó cũng là lời dặn mà nhiều người buôn bán lâu năm vẫn truyền cho con cháu khi tiếp quản tiệm.
Khi sáng khai trương chưa có ai đến
Không phải cửa hàng nào cũng có người mở hàng đến đúng giờ. Người được nhờ có thể kẹt xe, khách lạ có thể chưa biết cửa hàng đã mở. Thay vì lo lắng, bạn có thể làm theo các bước sau:
- Giữ cửa mở, đèn sáng, hàng bày gọn để người qua đường thấy cửa hàng đang hoạt động.
- Cho nhân viên đứng ở vị trí dễ thấy, sẵn sàng chào khách, không túm tụm bấm điện thoại.
- Nếu đã hẹn người mở hàng, nhắn hỏi nhẹ nhàng xem họ đến lúc nào, đừng tạo áp lực.
- Tranh thủ kiểm lại giá, máy thanh toán, kệ hàng, chụp ảnh cửa hàng để đăng giới thiệu.
- Khi có khách đầu tiên, dù chỉ mua một món nhỏ, vẫn đón và cảm ơn như người mở hàng chính thức.
- Cuối ngày ghi lại giờ có khách đầu, giờ đông nhất, để biết nhịp của con phố mình chọn.
Một buổi sáng vắng không nói gì nhiều về tương lai của cửa hàng. Những tuần đầu tiên mới cho thấy khách quen có hình thành hay không.
Khi bạn là người được nhờ mở hàng
Nhận lời thì đến đúng hẹn. Được nhờ mở hàng là được tin cậy. Nếu nhận lời, hãy hỏi rõ giờ cửa hàng mở và đến sớm vài phút. Không đến được thì báo sớm để chủ tiệm còn xoay xở, đừng im lặng để họ chờ cả buổi sáng.
Mua món mình thật sự dùng. Người được nhờ hay ngại, mua một món đắt cho "đẹp mặt" rồi để xó. Chủ tiệm tinh ý sẽ vui hơn khi thấy bạn chọn món mình cần, dùng thật, rồi quay lại mua tiếp. Một khách quen thật có giá trị hơn một hoá đơn lớn.
Trả tiền gọn, không mặc cả. Theo tục, lượt mở hàng nên trôi chảy. Bạn có thể trả đúng giá hoặc trả tròn số, tuỳ lệ địa phương. Nếu chủ tiệm muốn bớt hay tặng kèm thì nhận với lời cảm ơn, không cần từ chối nhiều lần cho khách sáo.
Nói một câu chúc ngắn. Câu chúc "mua may bán đắt", "làm ăn thuận lợi" là lời quen thuộc. Không cần văn hoa. Kèm một nhận xét thật lòng về cửa hàng, chẳng hạn hàng bày dễ nhìn, nhân viên nhanh nhẹn, sẽ khiến chủ tiệm nhớ lâu hơn.
Đừng mang chuyện kiêng kỵ đến. Nếu bạn biết vài lời kiêng, cứ giữ cho riêng mình. Ngày khai trương chủ tiệm đã đủ hồi hộp; một câu kiểu "hôm nay ngày này không hợp đâu" có thể làm họ lo suốt cả tuần.
Về thực tế: lượt bán đầu cho bạn biết gì
Nếu bỏ qua phần quan niệm, lượt bán đầu tiên vẫn là một dữ liệu đáng quý. Người mở hàng, nhất là khi là người thân hay bạn hàng, có thể cho bạn nhận xét thẳng thắn hơn khách lạ: hàng có dễ tìm không, giá có rõ không, nhân viên có lúng túng không, gói hàng có đẹp không. Hãy hỏi họ, và ghi lại.
Với khách lạ đến đầu tiên, bạn có thể hỏi họ biết cửa hàng qua đâu: đi ngang thấy, nghe người quen nói, hay thấy trên mạng. Câu trả lời này giúp bạn biết cách giới thiệu nào đang có tác dụng. Đừng hỏi dồn dập; một câu nhẹ nhàng khi gói hàng là đủ.
Cuối cùng, hãy nhớ người mở hàng là người đã dành thời gian đến với bạn trong ngày quan trọng. Một tin nhắn cảm ơn buổi tối, một lời mời quay lại, hay chỉ là nhớ tên họ lần sau ghé, là cách giữ mối quan hệ bền lâu. Mối quan hệ ấy, chứ không phải lá số của người mở hàng, mới là thứ thật sự giúp cửa hàng có khách quen.
Câu hỏi thường gặp
Người mở hàng ngày khai trương có cần mua nhiều không?
Không cần. Theo tục, điều quan trọng là lượt mua diễn ra vui vẻ, không mặc cả, không trả lại. Một món nhỏ tiêu biểu cho cửa hàng là đủ; ép người mở hàng mua nhiều dễ khiến họ ngại và mất đi ý nghĩa thân tình của tục này.
Có nên kiêng phụ nữ mở hàng ngày khai trương không?
Không nên. Lời kiêng này là định kiến cũ, không có cơ sở, và đi ngược thực tế rằng phần lớn khách mua sắm hằng ngày là phụ nữ. Một cửa hàng văn minh đón mọi khách như nhau, kể cả người khách đầu tiên.
Khách đầu tiên chỉ hỏi giá rồi đi thì có sao không?
Theo quan niệm dân gian, nhiều người thấy chưa trọn, nhưng đó là chuyện bình thường của buôn bán. Hãy chào khách tử tế, vì người hỏi hôm nay có thể quay lại mua hôm sau. Khách mua đầu tiên sau đó vẫn được coi là người mở hàng.
Có nên giảm giá cho người mở hàng không?
Tuỳ bạn. Nhiều nơi có lệ bớt chút ít hoặc tặng kèm món nhỏ để cảm ơn. Nên giữ mức bớt vừa phải và bán đúng giá niêm yết cho các khách sau, tránh để người mở hàng kể lại một mức giá quá chênh.
Tiền mở hàng ngày khai trương có cần cất riêng không?
Đây là tục của nhiều tiểu thương, giữ hay không tuỳ gia đình. Nếu cất riêng tờ tiền đầu tiên, hãy ghi vào sổ để khi chốt tiền cuối ngày không bị lệch, và cất ở chỗ an toàn chứ không để lẫn trên bàn thờ có lửa hương.
Người được nhờ mở hàng đến muộn thì có bán cho khách khác trước không?
Nên bán. Bắt khách lạ chờ để người được nhờ mua trước dễ làm mất lòng khách. Nhiều chủ tiệm coi người khách lạ đến trước cũng là người mở hàng, rồi vẫn đón người thân đến sau bằng lời cảm ơn như đã định.