Khi cửa hàng ế nhiều tuần liền, chủ tiệm thường trải qua một chuỗi cảm xúc khá giống nhau: lo, tự trách, rồi đổ lỗi cho hoàn cảnh hoặc cho người khác, và cuối cùng là muốn tìm một lời giải thật nhanh. Đây là phản ứng bình thường của người đang chịu áp lực tiền bạc. Nhận ra mình đang ở bước nào giúp tránh những quyết định vội làm tình hình xấu thêm.
Bài này viết cho chủ tiệm nhỏ và người trong gia đình buôn bán. Bài mô tả những phản ứng hay gặp, giải thích vì sao lúc ế người ta dễ tin vào chuyện vận hạn hơn lúc bình thường, gợi ý những quyết định nên hoãn lại, và cách giữ nhịp sinh hoạt cho cả nhà. Bài không thay lời khuyên của bác sĩ hay chuyên gia tâm lý; phần cuối nói rõ khi nào nên tìm tới họ.
Những phản ứng thường gặp khi tiệm vắng nhiều tuần
Tự trách. Chủ tiệm nghĩ đi nghĩ lại về những lựa chọn đã qua: lẽ ra không nên thuê chỗ này, không nên nhập lô hàng kia. Một chút tự xét là có ích, nhưng tự trách kéo dài làm người ta mất ngủ và ngại đối diện sổ sách.
Đổ lỗi ra ngoài. Ngược lại, có người dồn hết nguyên nhân cho người khác: nhân viên lười, khách khó tính, tiệm bên cạnh chơi xấu, hoặc vận xui. Đổ lỗi giúp nhẹ lòng tức thời nhưng làm người bán không nhìn thấy phần mình có thể sửa.
Né tránh con số. Nhiều chủ tiệm kể rằng lúc ế nhất là lúc họ không muốn mở sổ, không muốn tính tổng chi phí tháng. Né con số làm nỗi lo mơ hồ hơn, và mơ hồ thì càng đáng sợ.
Cắt giảm theo cảm tính. Bớt đèn, bớt hàng, bớt người một cách vội vàng. Có khoản cắt đúng, nhưng cắt sai chỗ, như bớt đèn mặt tiền hay bớt mặt hàng khách quen hay mua, có thể làm tiệm còn vắng hơn.
Làm quá sức. Mở cửa sớm hơn, đóng muộn hơn, tự làm mọi việc để tiết kiệm. Sau vài tuần, người chủ kiệt sức, nói năng với khách kém nhẹ nhàng đi, và đó lại là lý do khách ít quay lại.
Tìm lời giải thật nhanh. Đây là lúc lời mời "cải vận", vật phẩm "hút tài" hay lời khuyên đổi tên tiệm nghe hấp dẫn nhất, vì nó hứa một kết quả nhanh mà không cần đối diện những chuyện khó.
Vì sao lúc ế người ta dễ tin vào chuyện vận hạn
Khi việc làm ăn đang ổn, ít ai tìm tới lời giải thích huyền bí. Nhưng khi doanh thu tụt mà không rõ lý do, cảm giác mất kiểm soát rất khó chịu. Một lời giải thích bằng vận hạn, dù không kiểm chứng được, lại cho người ta cảm giác đã hiểu chuyện gì đang xảy ra, và quan trọng hơn, có một việc cụ thể để làm: cúng, giải, mua một món đồ. Hành động, dù không đúng chỗ, vẫn dễ chịu hơn là ngồi chờ.
Áp lực tiền bạc cũng làm người ta nghĩ ngắn hạn hơn. Tiền thuê đến hạn cuối tháng, tiền hàng phải trả cho mối, tiền học của con. Trong trạng thái đó, một cách làm hứa hiệu quả trong vài ngày dễ được chọn hơn một kế hoạch sửa tiệm mất vài tháng. Những người bán dịch vụ cầu may hiểu rất rõ điều này, nên thường xuất hiện đúng lúc người buôn bán đang khó khăn nhất.
Nhận ra cơ chế này không có nghĩa là coi thường niềm tin. Nhiều gia đình vẫn giữ nếp thắp hương, khấn vái theo truyền thống, và đó là chuyện riêng của họ. Điểm cần tỉnh là khi niềm tin đi kèm một khoản chi lớn, một quyết định không thể quay lại, hoặc một lời doạ. Lúc ấy nên dừng lại, hỏi thêm một người trong nhà, và cho mình ít nhất một đêm để suy nghĩ.
Những quyết định nên hoãn lại khi đang rối
Có những quyết định khó quay lại nếu sai. Khi đang lo nhiều, mất ngủ, nên tự đặt quy tắc chờ ít nhất vài ngày và bàn với người trong nhà trước khi làm những việc dưới đây.
- Chấm dứt hợp đồng thuê hoặc chuyển mặt bằng. Mất tiền cọc, mất khách quen, tốn tiền sửa chỗ mới. Nên đo đếm dòng khách vài tuần trước khi quyết.
- Vay nóng để trả chi phí hoặc nhập hàng. Lãi cao có thể biến khó khăn tạm thời thành gánh nợ dài. Nên tính kỹ dòng tiền và hỏi người có chuyên môn.
- Giảm giá sâu hàng loạt. Có thể kéo khách vài ngày nhưng làm khách quen nghĩ hàng trước đây bị bán đắt, và khó tăng giá lại.
- Cho nhiều nhân viên nghỉ cùng lúc. Mất người giỏi, mất người hiểu khách, và khi mùa đông khách quay lại thì thiếu tay.
- Chi tiền cho thầy, cho lễ giải, cho vật phẩm giá cao. Đây là khoản chi không đo được hiệu quả, lại thường không dừng ở một lần.
- Đổi tên tiệm, làm lại biển hiệu. Khách quen có thể không nhận ra tiệm, và chi phí làm lại không nhỏ.
- Nhập lô hàng lớn "để gỡ". Mong một mặt hàng mới cứu cả tiệm, nhưng nếu chưa thử ở quy mô nhỏ thì rủi ro tồn kho rất cao.
Hoãn không có nghĩa là không làm gì. Trong thời gian chờ, người bán có thể làm những việc ít rủi ro như ghi chép số khách, hỏi ý kiến khách quen, dọn lại tiệm. Những việc nhỏ đó vừa giúp có thông tin để quyết định, vừa giúp đầu óc bớt rối.
Tách ba câu hỏi: tiền, việc và lòng
Khi mọi thứ rối vào nhau, người bán dễ thấy mọi vấn đề là một khối. Tách ra thành ba câu hỏi riêng giúp biết nên giải quyết cái gì trước. Bảng dưới là một cách chia.
| Câu hỏi | Nhìn vào đâu | Việc nhỏ làm được ngay |
|---|---|---|
| Tiền: còn chịu được bao lâu? | Tiền mặt hiện có, chi phí cố định mỗi tháng, khoản phải trả sắp tới | Viết ra một trang: còn bao nhiêu, tháng nào đến hạn khoản gì |
| Việc: tiệm đang yếu ở đâu? | Số khách qua cửa, số khách mua, giá, hàng, cách phục vụ | Ghi số khách mỗi ngày trong một tuần |
| Lòng: mình và người nhà đang thế nào? | Giấc ngủ, ăn uống, căng thẳng trong nhà, cách nói với khách | Nghỉ trọn một buổi, nói chuyện thẳng với người thân |
| Người: ai có thể giúp? | Người trong nghề, mối hàng, khách quen, người thân | Hẹn một người trong nghề uống nước và hỏi chuyện |
| Thời gian: quyết định nào cần làm ngay? | Hạn hợp đồng, hạn nợ, mùa vụ sắp tới | Đánh dấu những việc thật sự gấp, hoãn những việc còn lại |
Chia như vậy giúp thấy rằng không phải mọi việc đều gấp như nhau. Thường chỉ có một hai khoản tiền thật sự đến hạn, còn lại có thể sắp xếp. Biết điều đó đã đủ làm nhẹ đi khá nhiều áp lực.
Nói chuyện với người nhà và người làm
Nhiều chủ tiệm chọn giấu chuyện ế với người nhà vì không muốn ai lo, hoặc vì sợ bị trách. Nhưng giấu thường làm mọi việc nặng hơn: người chủ một mình gánh, người nhà thấy có gì đó không ổn mà không biết là gì, và đến khi lộ ra thì căng thẳng gấp đôi. Một buổi nói chuyện thẳng, có con số trên giấy, thường làm cả nhà cùng tìm cách thay vì cùng lo mơ hồ.
Với nhân viên, không cần kể hết chuyện tiền bạc, nhưng nên nói rõ tình hình chung và điều tiệm cần mọi người làm. Người đứng quầy hằng ngày thường biết nhiều điều chủ không biết: khách hỏi gì mà tiệm không có, khách chê gì, giờ nào vắng nhất. Hỏi họ một cách tôn trọng là có thêm thông tin quý, lại giữ được tinh thần chung.
Một điều nên tránh là trút bực bội lên người gần nhất. Lúc ế, câu nói nặng với vợ chồng, với con cái hay nhân viên dễ bật ra hơn. Nhận ra điều này và xin lỗi khi lỡ lời giúp gia đình buôn bán đi qua giai đoạn khó mà không rạn nứt.
Giữ nhịp sinh hoạt khi việc buôn bán chậm
Khi tiệm vắng, ngày trở nên dài và rời rạc. Giữ một nhịp đều đặn giúp đầu óc sáng hơn và người bán vẫn có sức khi khách quay lại. Vài thói quen dưới đây được nhiều tiểu thương áp dụng.
- Mở và đóng cửa đúng giờ như lúc đông khách, không kéo dài thêm vì sốt ruột.
- Dùng giờ vắng để làm việc tiệm đã hoãn lâu: dọn kho, lau kệ, kiểm hàng hết hạn, sửa đèn.
- Ghi chép ngắn mỗi tối: số khách, số đơn, một điều quan sát được trong ngày.
- Ăn đủ bữa và ngủ đủ giấc, dù chỉ ngắn hơn bình thường một chút.
- Đi ra ngoài một vòng khu phố mỗi ngày để xem các tiệm khác đang làm gì.
- Giữ một buổi trong tuần không bàn chuyện buôn bán với người nhà.
- Hẹn gặp một người bạn cùng nghề ít nhất mỗi tháng một lần để trò chuyện.
Những việc này không làm tiệm đông ngay, nhưng giúp người bán giữ sức và giữ được sự tỉnh táo cần thiết để ra quyết định đúng ở những tuần sau.
Khi nào cần tìm người hỗ trợ
Lo lắng khi buôn bán chậm là bình thường. Nhưng nếu tình trạng mất ngủ kéo dài nhiều tuần, chán ăn, mệt mỏi đến mức không muốn mở cửa tiệm, không còn thấy vui với những việc trước đây thích, hoặc có những suy nghĩ tiêu cực về bản thân, đó là lúc nên gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý. Đây là chuyện sức khoẻ, cũng như đau lưng hay đau dạ dày, không có gì phải ngại.
Nếu bạn hoặc người thân có ý nghĩ làm hại bản thân, hãy liên hệ ngay cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu, và báo cho một người tin cậy ở bên cạnh. Không ai phải tự mình gánh những lúc như vậy.
Về chuyện làm ăn, người hỗ trợ có thể là người trong nghề lâu năm, mối hàng quen, hội tiểu thương ở chợ, hoặc người có chuyên môn về kế toán, tài chính khi cần tính lại dòng tiền. Hỏi họ thường không tốn kém gì, và một góc nhìn từ người ngoài nhiều khi chỉ ra ngay điều mà người trong cuộc không thấy.
Câu hỏi thường gặp
Buôn bán ế lâu ngày nên làm gì đầu tiên?
Trước tiên nên viết ra tình hình tiền bạc: tiền mặt còn bao nhiêu, chi phí cố định mỗi tháng, khoản nào sắp đến hạn. Sau đó ghi số khách mỗi ngày trong một tuần. Có con số trong tay, người bán dễ bình tĩnh hơn và biết nên sửa chỗ nào trước.
Có nên giấu người nhà chuyện cửa hàng ế không?
Không nên giấu lâu. Giấu khiến người chủ một mình gánh áp lực, và khi sự việc lộ ra thì căng thẳng trong nhà tăng gấp đôi. Một buổi nói chuyện thẳng, có con số trên giấy, thường giúp cả nhà cùng tìm cách thay vì cùng lo lắng mơ hồ.
Vì sao lúc ế lại dễ tin lời thầy cải vận?
Khi doanh thu tụt mà không rõ lý do, cảm giác mất kiểm soát rất khó chịu. Lời giải thích bằng vận hạn cho người ta cảm giác đã hiểu chuyện và có việc cụ thể để làm. Người bán dịch vụ cầu may hiểu điều này nên hay xuất hiện đúng lúc khó khăn nhất.
Có nên giảm giá mạnh để kéo khách khi tiệm ế?
Giảm giá sâu hàng loạt có thể kéo khách vài ngày nhưng dễ làm khách quen nghĩ trước đây bị bán đắt và khó tăng giá lại. Nên thử ưu đãi nhỏ, có thời hạn, cho một vài mặt hàng, rồi đo xem số khách có thay đổi không trước khi mở rộng.
Khi nào chủ tiệm nên gặp bác sĩ vì căng thẳng?
Khi mất ngủ kéo dài nhiều tuần, chán ăn, mệt đến mức không muốn mở tiệm, không còn thấy vui với việc từng thích hoặc có suy nghĩ tiêu cực về bản thân. Đó là chuyện sức khoẻ, nên gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý như khi gặp bất kỳ bệnh nào khác.
Làm gì với thời gian rảnh khi tiệm vắng khách?
Dùng giờ vắng để làm những việc đã hoãn lâu như dọn kho, lau kệ, kiểm hàng hết hạn, sửa đèn hỏng, ghi chép số khách. Đi một vòng khu phố xem các tiệm khác đang làm gì cũng giúp có thêm ý tưởng mà không tốn tiền.