Nghề xe là nghề sống trên đường, nên phần lớn tập tục của nhà xe và tài xế xoay quanh một mong muốn: đi bình an, về bình an. Từ đó có tục rải giấy tiền khi xe qua đèo, qua cầu, qua khúc cua từng xảy ra tai nạn; tục bấm còi hoặc giảm tốc khi đi ngang miếu ven đường; lời kiêng nói chữ "lật", chữ "đâm" trên xe; và những lệ riêng cho chuyến xe đầu năm.
Bài này giải thích nguồn gốc các tục đó, cách nhà xe và tài xế giữ chúng, và chỗ nào tục lệ có thể đụng tới an toàn giao thông, vệ sinh đường sá. Bài không bàn chuyện cúng xe mới hay lời khấn, cũng không chọn ngày xuất hành; những việc đó thuộc các trang chuyên về lễ cúng và xem ngày.
Vì sao nghề xe có nhiều kiêng kỵ
So với nhiều nghề buôn bán, nghề xe chịu một loại rủi ro rất khác: rủi ro tính bằng tính mạng. Một chuyến xe khách chở mấy chục người qua đèo, một chiếc xe tải chạy đêm đường dài, mỗi chuyến đều có những đoạn mà kinh nghiệm cũng không bảo đảm được gì. Trước sự không chắc chắn đó, con người tìm đến những nghi thức nhỏ để cảm thấy yên lòng. Kiêng kỵ của nghề xe vì vậy sinh ra từ nỗi lo rất thật.
Đặc điểm thứ hai là nghề xe gắn với những nơi xa lạ. Tài xế đi qua nhiều vùng đất, nhiều con đèo, nhiều khúc sông, và mang theo cả những tín ngưỡng địa phương: miếu thờ thần núi, am thờ người đã mất vì tai nạn, miếu thổ địa đầu cầu. Đi qua những nơi ấy, người lái xe có thói quen bày tỏ sự tôn trọng như khách đi qua nhà người khác.
Đặc điểm thứ ba là nghề xe có tính truyền miệng rất mạnh. Tài xế học nghề từ tài xế, phụ xe học từ tài xế, và những câu chuyện về khúc cua này, đoạn đèo kia được kể đi kể lại ở các bến xe, quán cơm dọc đường. Nhiều kiêng kỵ thực chất là bản đồ kinh nghiệm được nói bằng ngôn ngữ dân gian: đoạn này nguy hiểm, đi chậm lại.
Tục rải giấy tiền khi qua đèo, qua cầu
Tục làm gì. Khi xe đi qua đèo dốc, đầu cầu hoặc đoạn đường từng xảy ra tai nạn, phụ xe hoặc tài xế thả một nắm giấy tiền vàng mã qua cửa sổ. Theo quan niệm dân gian, đó là cách "xin đường", "mua đường" từ những vong linh và thần linh nơi ấy để chuyến đi được yên ổn.
Gốc của tục. Tục gắn với tín ngưỡng thờ cúng người chết đường và thần linh bản địa có từ lâu trong dân gian, rồi được nghề xe khách, xe tải giữ lại. Nhiều đoạn đèo có am, miếu nhỏ ven đường, và giấy tiền thường được rải ở gần những nơi này.
Mặt trái thấy rõ. Giấy rải xuống đường bay vào kính xe phía sau, vào mặt người đi xe máy, có thể làm người khác giật mình đúng ở đoạn nguy hiểm nhất. Giấy cũng làm bẩn đường, tắc cống, và dư luận nhiều lần phản ánh về chuyện này. Đây là chỗ một tục lệ cầu an lại có thể thành mối nguy cho người khác.
Cách giữ lòng thành mà không gây hại. Nhiều tài xế đã thay việc rải giấy bằng việc bấm một tiếng còi nhẹ, giảm tốc, hoặc dừng ở chỗ an toàn để thắp hương ở miếu ven đường nếu muốn. Cũng có người chỉ lặng lẽ khấn thầm. Cách nào cũng được, miễn không thả gì ra khỏi xe khi đang chạy.
Lời kiêng trên xe và những vật treo trong cabin
Trên xe, có những chữ tài xế và phụ xe tránh nói: "lật", "đâm", "tông", "tai nạn", "chết máy" giữa đường. Khi ăn cá, nhiều người không lật mặt cá mà gỡ xương lấy phần dưới, cũng vì kiêng chữ "lật". Nghề sông nước có lời kiêng tương tự. Đây là lối nói tránh rất cũ của tiếng Việt, giống như người buôn bán kiêng chữ "ế". Lời kiêng vô hại, có khi còn giúp không khí trên xe nhẹ nhàng hơn.
Trong cabin, nhiều xe đặt tượng nhỏ trên taplo, treo chuỗi hạt, túi vải, bùa hay dải vải đỏ ở gương chiếu hậu. Dải vải đỏ thắt nơ trên xe mới là tục phổ biến, ý chúc may mắn khi xe lăn bánh. Những vật này là niềm tin cá nhân, ai muốn giữ thì giữ.
Điều cần tỉnh táo là vị trí. Vật treo đung đưa trước kính chắn gió che tầm nhìn, nhất là khi vào cua; tượng hay đồ vật đặt rời trên taplo có thể bay ra khi phanh gấp và gây thương tích. Vật cứng đặt trước chỗ ngồi phụ còn có thể vướng vào vùng bung túi khí. Nếu giữ những vật này, tài xế nên gắn chặt, đặt thấp, không che tầm nhìn; quy định cụ thể về vật che khuất tầm nhìn nên tìm hiểu theo luật giao thông hiện hành.
Chuyến xe đầu năm theo nếp của nhiều nhà xe
Với nhà xe khách và xe hàng, chuyến đầu tiên sau Tết là chuyến được chú ý nhất trong năm. Mỗi nhà xe một nếp, nhưng trình tự thường gặp như sau. Đây là mô tả tập quán, không phải quy định.
- Chọn ngày chạy lại. Nhiều chủ xe xem ngày theo lịch hoặc hỏi người quen; việc này thuộc chuyện xem ngày, bài không bàn. Phần thực tế là báo lịch chạy lại sớm cho khách và cho tài xế.
- Kiểm tra xe kỹ hơn thường lệ. Sau nhiều ngày nằm bãi, xe cần kiểm tra phanh, lốp, dầu, ắc quy. Đây là phần quan trọng nhất của chuyến đầu năm, dù không ai gọi nó là tục.
- Làm lễ đầu năm ở bến hoặc ở bãi. Nhiều nhà xe làm một lễ nhỏ cầu bình an; cách sắm lễ và lời khấn theo nếp của từng nhà.
- Lì xì tài xế, phụ xe. Chủ xe trao bao lì xì đầu năm như lời chúc một năm chạy xe yên ổn. Mức lì xì là chuyện riêng của mỗi nhà xe.
- Đón khách đầu tiên. Giống tục mở hàng, nhà xe mong chuyến đầu đủ khách, khách vui vẻ. Không nên vì thế mà nhồi quá số người cho phép.
- Chạy chậm, chạy chắc. Tài xế lâu năm thường nói chuyến đầu năm phải đi chậm. Đường sau Tết đông xe đi lễ, đi thăm họ hàng, người lái còn mệt sau những ngày nghỉ.
Nhìn lại trình tự trên, phần tín ngưỡng chỉ chiếm hai bước, còn lại là kiểm tra xe, chăm người lái và giữ an toàn. Đó là lý do nhiều nhà xe lâu năm vẫn giữ nếp chuyến đầu năm: nó buộc mọi người kiểm tra mọi thứ trước khi lăn bánh.
Những lệ ở bến xe và với khách
Ở bến xe, nhiều nhà xe giữ lệ cúng đầu tháng hoặc ngày rằm ở văn phòng hay ở bãi, đặt một bàn thờ nhỏ thần buôn bán và thổ địa. Phần bày biện và lời khấn thuộc các trang chuyên về đồ thờ; ở góc nhà xe, điều cần nhắc là bàn thờ ở bãi xe phải đặt xa nơi đổ nhiên liệu, xa bình gas, và hương phải tắt khi không có người.
Với khách, nhà xe có những lệ ngầm. Một số nhà xe ngại chở tro cốt, di hài vì kiêng; đây là chuyện tế nhị, và gia đình có nhu cầu nên hỏi trước, hoặc tìm dịch vụ vận chuyển chuyên biệt, thay vì để tới lúc lên xe mới nói. Nhà xe cũng có lệ chào khách lên xe đầu tiên của ngày một cách vui vẻ, và kiêng cãi nhau với khách khi xe sắp xuất bến.
Một lệ đẹp hay bị quên là lời chào khi khách xuống xe. "Thượng lộ bình an", "đi đường cẩn thận" là những lời chúc giữa người đi đường với nhau, và nhiều phụ xe vẫn giữ. Lời chúc ấy không tốn gì nhưng làm khách nhớ nhà xe, và chính khách quen mới là thứ giữ nhà xe sống qua những mùa vắng.
Xe tải, chành xe và lệ riêng của vận tải hàng
Vận tải hàng có nhịp khác xe khách. Xe tải chạy đêm, chạy đường dài, tài xế thường đi một mình hoặc có một phụ xe, và gặp nhau ở những quán cơm, trạm dừng quen trên tuyến. Ở đó, lời kể về đoạn đường nguy hiểm, về chốt dừng nghỉ, về chỗ có miếu ven đường được truyền nhanh hơn bất cứ bản đồ nào. Nhiều kiêng kỵ của nghề xe tải sinh ra và được giữ ở chính những nơi này.
Ở các chành xe, bãi xe chuyên gom hàng đi tỉnh, chủ chành thường giữ lệ mở cửa sớm, nhận hàng đầu ngày với thái độ vui vẻ, kiêng cãi nhau với chủ hàng lúc xe sắp xuất. Hàng đầu tiên của chuyến được xếp cẩn thận, như lệ mở hàng của người buôn. Về thực tế, đây cũng là lúc cần kiểm hàng, ghi phiếu gửi rõ ràng để tránh tranh chấp.
Tài xế xe hàng lâu năm hay nói câu "chạy chậm mà về tới nơi". Câu này không phải kiêng kỵ, nhưng là lời răn được truyền như một tục của nghề. Nghỉ đủ giấc trước khi chạy đêm, không chở quá tải, chằng buộc hàng chắc chắn, là những việc mà mọi lời cầu an đều không thay được.
Về thực tế: tục lệ không được đánh đổi bằng an toàn
Với nghề xe, giới hạn của tục lệ rất rõ: mọi tục chỉ được giữ khi nó không làm giảm an toàn của người trên xe và người đi đường. Một vài nguyên tắc nên nhớ.
- Không thả, rải hay ném bất cứ thứ gì ra khỏi xe khi đang chạy, kể cả giấy tiền.
- Không treo vật che tầm nhìn trước kính chắn gió, không để vật rời trên taplo.
- Không dừng xe ở khúc cua, đỉnh dốc hay chỗ khuất tầm nhìn chỉ để thắp hương ở miếu ven đường.
- Không nhồi quá số khách cho phép vì muốn chuyến đầu năm đông khách.
- Hương nến ở văn phòng, ở bãi xe phải xa nhiên liệu và tắt hẳn khi không có người.
- Kiểm tra kỹ thuật xe và sức khoẻ tài xế là "lệ" bắt buộc trước mọi chuyến, nhất là sau kỳ nghỉ dài.
- Quy định về vận tải hành khách, giờ lái xe, số người trên xe theo văn bản hiện hành; khi chưa rõ, hỏi cơ quan quản lý vận tải.
Nếu giữ được những nguyên tắc trên, các tục cầu an của nghề xe trở về đúng chỗ của nó: một chút yên lòng cho người cầm lái, không thêm rủi ro cho ai.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao tài xế rải giấy tiền khi qua đèo?
Theo quan niệm dân gian, đó là cách "xin đường" từ thần linh và vong linh nơi có nhiều tai nạn để chuyến đi bình an. Tuy vậy, giấy bay trên đường có thể làm người đi sau giật mình và gây bẩn đường, nên nhiều tài xế đã thay bằng bấm còi nhẹ hoặc giảm tốc.
Có nên treo đồ trang trí hay vật cầu an trước kính xe không?
Đó là niềm tin cá nhân, nhưng vật treo đung đưa có thể che tầm nhìn khi vào cua, và vật rời trên taplo có thể bay ra khi phanh gấp. Nếu giữ, hãy gắn chặt, đặt thấp và không che khuất tầm nhìn. Quy định cụ thể nên tra theo luật giao thông hiện hành.
Vì sao người lái xe kiêng lật cá khi ăn?
Vì kiêng chữ "lật", một chữ gợi tai nạn với nghề xe và nghề sông nước. Thay vì lật mặt cá, người ta gỡ xương rồi ăn phần dưới. Đây là lối nói tránh, làm tránh của tiếng Việt, vô hại và được giữ như một nét văn hoá nghề.
Chuyến xe đầu năm cần chuẩn bị gì?
Ngoài phần lễ theo nếp nhà xe, việc quan trọng nhất là kiểm tra phanh, lốp, dầu, ắc quy sau những ngày xe nằm bãi, bảo đảm tài xế được nghỉ đủ, báo lịch chạy sớm cho khách và không nhồi quá số người cho phép.
Nhà xe có được từ chối chở tro cốt không?
Đây là chuyện tế nhị, mỗi nhà xe có quy định và quan niệm riêng. Gia đình có nhu cầu nên hỏi trước khi đặt vé hoặc tìm dịch vụ vận chuyển chuyên biệt. Các quy định về vận chuyển di hài, tro cốt nên tra theo văn bản hiện hành hoặc hỏi cơ quan có thẩm quyền.
Đi qua miếu ven đường có cần dừng lại thắp hương không?
Không bắt buộc. Nhiều tài xế chỉ bấm còi nhẹ hoặc giảm tốc để tỏ lòng tôn trọng. Nếu muốn dừng, hãy chọn chỗ đỗ an toàn, không dừng ở khúc cua hay đỉnh dốc, và tắt hẳn hương trước khi đi tiếp.