Tiệm thuốc bắc, nhà thuốc kiêng gì: không chúc đắt hàng, không hẹn gặp lại

Tiệm thuốc là nơi duy nhất trong giới buôn bán mà người ta kiêng chúc "đắt hàng". Khách mua thuốc xong không nói "hẹn gặp lại", người bán cũng không mời "lần sau lại ghé", vì khách quay lại tiệm thuốc nghĩa là trong nhà lại có người ốm. Lệ này có mặt ở cả tiệm thuốc bắc lâu đời lẫn nhà thuốc hiện đại, và gói gọn trong một câu đối quen của nghề thuốc người Hoa: chỉ mong người đời không bệnh, thuốc trên giá phủ bụi cũng chẳng sao.

Bài này giải thích các lệ riêng của tiệm thuốc, từ lời chào, lời chúc đến cách bày tủ thuốc và nếp của những con phố thuốc xưa. Bài nói về tập tục và văn hoá nghề, không bàn công dụng của bất kỳ vị thuốc hay loại thuốc nào. Mọi chuyện về dùng thuốc, bạn cần hỏi bác sĩ và dược sĩ.

Vì sao tiệm thuốc kiêng lời chúc "đắt hàng"

Lời chúc quen thuộc nhất của giới buôn bán là "mua may bán đắt", "đắt hàng nhé". Với tiệm vải, tiệm tạp hoá, lời chúc đó là mong khách đông. Nhưng khách của tiệm thuốc là người đang ốm hoặc người nhà người ốm. Chúc tiệm thuốc đắt hàng, nghe kỹ, là chúc cho thiên hạ nhiều bệnh. Vì vậy người hiểu chuyện không nói câu ấy với người bán thuốc, và người bán thuốc tử tế cũng không mong lời chúc ấy.

Lệ này cho thấy một nét đạo nghề rất rõ. Nghề thuốc xưa ở Việt Nam gắn với hình ảnh thầy lang, người vừa bốc thuốc vừa bắt mạch, và được trọng vọng hơn người buôn bán thường. Câu "lương y như từ mẫu", người thầy thuốc giỏi phải như mẹ hiền, là câu quen thuộc của ngành y. Một người làm nghề thuốc mà tỏ ra mong nhiều người bệnh để bán được nhiều sẽ bị coi là trái với tinh thần ấy. Lời chúc kiêng vì vậy không phải mê tín, mà là một cách giữ thể diện cho nghề.

Ngày nay, nhiều người vẫn giữ lệ này một cách vô thức. Khi bạn bè mở nhà thuốc, người ta chúc "chúc mọi người khoẻ", "chúc nhà thuốc làm ăn bền", tránh chữ "đắt". Đó là ví dụ đẹp về một tục lệ còn nguyên ý nghĩa, không cần ai giải thích vẫn được giữ.

Lời chào khi khách ra về: không "hẹn gặp lại"

Người bán không mời khách quay lại. Ở cửa hàng thường, câu chào cuối "lần sau lại ghé nhé" là phép lịch sự. Ở tiệm thuốc, câu đó nghe như mong khách lại ốm. Nhiều dược sĩ và người bán thuốc lâu năm thay bằng "chúc mau khoẻ", "chúc cả nhà mạnh khoẻ".

Khách cũng tránh nói "hẹn gặp lại". Theo quan niệm dân gian, khách nói hẹn quay lại tiệm thuốc là tự "hẹn" một lần ốm nữa. Đây là lời kiêng thuần tuý về chữ, nhưng nhiều người lớn tuổi vẫn nhắc con cháu giữ.

Không đếm tiền hay mặc cả ồn ào. Nhiều tiệm thuốc bắc xưa giữ nếp tính tiền nhẹ nhàng, ít mặc cả, vì coi người mua thuốc đang ở lúc khó khăn. Nếp này vẫn đáng giữ ở nhà thuốc hiện đại: giá niêm yết rõ, tính tiền gọn.

Ngoại lệ là khi cần tái khám, mua tiếp theo đơn. Khi khách đang dùng thuốc theo đơn dài ngày, người bán cần dặn rõ ngày mua tiếp hoặc ngày tái khám. Lúc đó lời kiêng phải nhường cho sự an toàn: nói thẳng, nói rõ, ghi lại nếu cần.

Câu đối "thuốc trên giá phủ bụi" và tủ thuốc trăm ngăn

Ở nhiều hiệu thuốc người Hoa và hiệu thuốc bắc lâu đời, người ta treo câu đối chữ Hán đọc theo âm Hán Việt là "Đãn nguyện thế gian nhân vô bệnh, hà phương giá thượng dược sinh trần". Nghĩa của câu: chỉ mong người trên đời đều không bệnh tật, thì thuốc trên giá có phủ bụi cũng chẳng hề gì. Câu đối nói đúng cái nghịch lý của nghề bán thuốc, và cũng là lý do sâu xa của mọi lời kiêng ở trên: người bán thuốc tử tế đặt sức khoẻ của người khác lên trên doanh thu của mình.

Món đồ đặc trưng thứ hai của tiệm thuốc bắc là chiếc tủ gỗ nhiều ngăn kéo nhỏ, mỗi ngăn đựng một vị thuốc, thường gọi nôm na là tủ thuốc trăm ngăn. Người bốc thuốc thuộc lòng vị trí từng ngăn, bốc theo đơn, cân bằng cân tiểu ly treo tay rồi gói từng thang bằng giấy. Nếp sắp tủ thuốc có quy tắc của nó: vị dùng nhiều đặt tầm tay, vị nặng đặt dưới, vị cần tránh ẩm đặt cao. Đó là kinh nghiệm bảo quản và thao tác, được truyền như một phần của nghề.

Ở các phố thuốc xưa như phố Lãn Ông ở Hà Nội, mang tên danh y Hải Thượng Lãn Ông, hay khu thuốc bắc ở Chợ Lớn, mùi thuốc, tiếng dao cầu thái thuốc và dãy tủ gỗ là ký ức của nhiều thế hệ. Nhiều hiệu thuốc giữ bàn thờ tổ nghề thuốc; mỗi nơi thờ một vị khác nhau và phần này thuộc về mục tổ nghề. Ở đây chỉ nhắc rằng nét văn hoá của tiệm thuốc bắc nằm ở đồ nghề và đạo nghề, không ở các lời hứa chữa bệnh.

Nếp tiệm thuốc xưa và nhà thuốc nay

Nhiều lệ của tiệm thuốc bắc vẫn sống trong nhà thuốc hiện đại, chỉ đổi hình thức. Bảng dưới đặt hai bên cạnh nhau.

Cột cuối cho thấy phần lớn "tục lệ" của nghề thuốc thật ra là đạo đức nghề nghiệp được nói bằng ngôn ngữ dân gian. Giữ được tinh thần ấy thì không cần giữ đủ từng lời kiêng.

Những tục quanh việc dùng thuốc mà tiệm hay gặp

Người bán thuốc thường nghe khách kể nhiều tục quanh chuyện uống thuốc trong nhà. Quen nhất là tục đổ bã thuốc sắc ra đường, ra ngã ba với ý "để người qua đường giẫm lên mang bệnh đi". Tục này có trong văn hoá dân gian của cả người Hoa và người Việt. Ngày nay nhiều người đã bỏ vì nó làm bẩn đường, và vì cái ý chuyển bệnh cho người khác không còn hợp với cách nghĩ của người đi đường. Bã thuốc gom vào rác hữu cơ là đủ.

Một tục khác là kiêng mua thuốc vào ngày đầu năm, vì sợ cả năm phải dùng thuốc. Với người đang điều trị bệnh mãn tính, lệ này có thể làm gián đoạn việc dùng thuốc, nên nhiều nhà thuốc chủ động nhắc khách mua đủ thuốc trước Tết. Đây là ví dụ rõ về việc người bán có thể giúp khách vừa giữ được nếp, vừa không ảnh hưởng tới sức khoẻ.

Người bán thuốc cũng hay gặp chuyện khách tin lời quảng cáo các sản phẩm "gia truyền", "bí truyền" bán qua mạng. Nhà thuốc tử tế không chê bai ai, nhưng cũng không xác nhận những lời hứa chữa khỏi. Câu trả lời đúng mực nhất là khuyên khách hỏi bác sĩ điều trị trước khi dùng thêm bất kỳ thứ gì.

Khai trương nhà thuốc: vì sao nhiều người chọn làm lặng lẽ

Với phần lớn cửa hàng, khai trương là dịp làm rộn ràng: múa lân, kệ hoa, nhạc mở to, mời bạn bè tới mua mở hàng. Với nhà thuốc, không ít người trong nghề ngại làm khai trương rầm rộ. Lý do quay về đúng lời kiêng ở trên: một nhà thuốc ăn mừng đông khách thì nghe như ăn mừng người ốm. Nhiều nhà thuốc chọn mở cửa nhẹ nhàng, làm lễ gọn trong gia đình nếu có, rồi bán như ngày thường.

Kệ hoa mừng nhà thuốc cũng hay được chọn tông nhã, câu chúc trên băng rôn hướng về sức khoẻ của mọi người thay vì chuyện làm ăn phát đạt. Bạn bè tới mừng thường mua vài món dùng hằng ngày như khẩu trang, bông băng, thay vì mua nhiều thuốc chỉ để "mở hàng", vì thuốc không phải món nên mua dư trong nhà.

Ở góc thực tế, khai trương nhà thuốc lặng lẽ còn có lợi: tiệm có thời gian kiểm lại kho, sắp xếp kệ theo đúng nhóm, chạy thử phần mềm bán hàng và quy trình tư vấn trước khi đông khách. Khách đến nhà thuốc mới thường không vì lân hay pháo, mà vì nhà thuốc gần nhà, mở cửa đúng giờ, người bán tư vấn kỹ. Đó là những thứ đáng đầu tư hơn một buổi khai trương ồn ào. Những thủ tục cần có trước ngày mở cửa thì nên hỏi cơ quan quản lý y tế ở địa phương.

Về thực tế: điều nhà thuốc cần đặt trước mọi tục lệ

Tục lệ của nghề thuốc phần lớn đã hướng về người bệnh. Dù vậy, có những điểm thực tế một tiệm thuốc cần đặt lên trước mọi lời kiêng.

• Kinh doanh thuốc là ngành có điều kiện về chuyên môn, bằng cấp người phụ trách và cách bảo quản; chủ tiệm cần theo quy định hiện hành và hỏi cơ quan quản lý y tế địa phương.
• Lời kiêng "không hẹn gặp lại" không được làm mất đi lời dặn tái khám hay mua tiếp theo đơn.
• Không dùng các biểu tượng may mắn, lời chúc hay đồ thờ để gợi ý sản phẩm có tác dụng thần kỳ.
• Góc hương, nếu có, đặt xa kệ thuốc và đồ dễ cháy, không để khói ám vào thuốc.
• Tư vấn trung thực, không ép mua kèm, khuyên khách đi khám khi triệu chứng kéo dài hoặc nặng.
• Người bán không phải bác sĩ: mọi câu hỏi về chẩn đoán và điều trị nên chuyển tới bác sĩ.

Một nhà thuốc giữ được những điểm trên thì dù không treo câu đối nào, vẫn sống đúng với tinh thần "mong thuốc trên giá phủ bụi" của nghề thuốc xưa.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao không nên chúc nhà thuốc khai trương "đắt hàng"?

Vì khách của nhà thuốc là người ốm, chúc đắt hàng nghe như chúc nhiều người bệnh. Người hiểu chuyện thường chúc "chúc mọi người khoẻ mạnh" hoặc "chúc nhà thuốc làm ăn bền lâu". Đây là lời kiêng còn giữ nguyên ý nghĩa và được nhiều người trong nghề trân trọng.

Mua thuốc xong có nên nói "hẹn gặp lại" không?

Theo quan niệm dân gian thì nên tránh vì nghe như hẹn một lần ốm nữa. Người bán thuốc thường chào "chúc mau khoẻ". Tuy vậy, nếu bạn cần quay lại mua tiếp theo đơn, cứ hỏi rõ ngày giờ, lời kiêng không quan trọng bằng việc dùng thuốc đúng.

Câu đối "Đãn nguyện thế gian nhân vô bệnh" có nghĩa là gì?

Câu đối đầy đủ là "Đãn nguyện thế gian nhân vô bệnh, hà phương giá thượng dược sinh trần", nghĩa là chỉ mong người đời không ai bệnh tật, thì thuốc trên giá có phủ bụi cũng chẳng sao. Câu thường thấy ở hiệu thuốc người Hoa, nói lên đạo nghề của người bán thuốc.

Có nên kiêng mua thuốc vào ngày đầu năm không?

Đó là một kiêng kỵ dân gian, nhưng người đang dùng thuốc điều trị không nên ngắt quãng vì lý do này. Cách hợp lý là mua đủ thuốc trước Tết theo hướng dẫn của bác sĩ. Nếu cần thuốc gấp trong những ngày đầu năm thì sức khoẻ vẫn là ưu tiên.

Đổ bã thuốc ra đường có còn nên làm không?

Tục này có trong văn hoá dân gian với ý mong bệnh được mang đi. Ngày nay nhiều gia đình đã bỏ vì làm bẩn đường và không hay với người đi đường. Bã thuốc sắc có thể gom vào rác hữu cơ, không cần nghi thức gì thêm.

Tiệm thuốc bắc thờ tổ nghề là ai?

Mỗi nơi và mỗi gia đình làm nghề thuốc thờ một vị khác nhau, có nơi thờ danh y Việt Nam, có nơi theo nếp của người Hoa. Việc thờ tổ là tín ngưỡng của người làm nghề, không bắt buộc, và nên được giữ ở nơi gọn gàng, an toàn hương khói.