Xưởng sản xuất và công trường có ba mốc tục lệ quen thuộc: lễ khởi công trước khi đào móng hay chạy máy, ngày khai xưởng đầu năm sau Tết với bao lì xì cho công nhân, và bữa cơm chủ nhà đãi thợ khi đổ xong mái. Ba mốc này nối người chủ, người thợ và công việc lại với nhau, và phần lớn tinh thần của chúng là cầu cho công việc suôn sẻ, không ai gặp nạn.
Bài này nhìn các tục ấy từ phía người làm: chủ xưởng, nhà thầu nhỏ, đội thợ. Bài giải thích nguồn gốc, cách giữ cho gọn, và chỗ tục lệ cần nhường cho an toàn lao động. Bài không chọn ngày khởi công, không bàn lời khấn hay mâm lễ, và không bàn chuyện kiêng của gia chủ khi làm nhà; những chuyện đó có ở các trang chuyên về lễ cúng và phong thủy nhà ở.
Vì sao xưởng và công trường giữ lễ khởi công
Một công trình hay một dây chuyền sản xuất là việc kéo dài nhiều tháng, nhiều người tham gia, và có những rủi ro không lường trước: đất yếu, mưa bão, máy hỏng, tai nạn. Trong văn hoá Việt, bắt đầu một việc lớn mà không có một nghi thức mở đầu thì người ta thấy thiếu. Lễ khởi công vì vậy giống như lời thông báo với đất đai, với thần linh theo quan niệm dân gian, và với chính những người sắp làm việc, rằng từ hôm nay việc chính thức bắt đầu.
Với nhà thầu, lễ khởi công còn có ý nghĩa nghề nghiệp. Đó là lúc chủ đầu tư, nhà thầu, kỹ sư giám sát và thợ cả lần đầu đứng chung một chỗ ngoài công trường. Nhiều nhà thầu lâu năm tận dụng buổi đó để giới thiệu người phụ trách, chỉ ranh giới công trường, nơi để vật liệu, lối đi và nơi tập kết khi có sự cố. Lễ diễn ra ngắn, phần "họp" sau lễ thường có ích hơn.
Ở các công trình lớn, lễ khởi công thường có thêm nghi thức hiện đại như cắt băng, xúc xẻng đất đầu tiên, phát biểu. Ở công trình nhà dân, lễ gọn hơn nhiều, có khi chỉ là một mâm lễ nhỏ ở góc đất. Dù quy mô thế nào, điều người làm nghề nhớ nhất về ngày khởi công vẫn là: ai chịu trách nhiệm việc gì, và việc đầu tiên phải làm cho an toàn là gì.
Khai xưởng đầu năm: ngày công nhân trở lại
Sau Tết Nguyên Đán, nhiều xưởng và công ty sản xuất có một ngày gọi là khai xuân, khai công hay khai xưởng. Ngày đó, chủ xưởng thường làm một lễ nhỏ cầu một năm làm ăn thuận lợi, rồi trao lì xì cho từng công nhân, có nơi tổ chức bữa ăn chung trước khi máy chạy lại. Ở các khu công nghiệp, cảnh công nhân xếp hàng nhận bao lì xì đầu năm đã thành một hình ảnh quen thuộc mỗi dịp sau Tết.
Tục lì xì đầu năm cho công nhân có gốc từ tục mừng tuổi trong gia đình, chuyển vào nơi làm việc như lời chúc và lời cảm ơn. Nó khác thưởng Tết: thưởng Tết thường gắn với kết quả năm cũ và trả trước Tết, còn lì xì khai xuân mang tính lời chúc, giá trị nhỏ, trao trực tiếp. Mức lì xì là chuyện riêng của từng xưởng; ví dụ giả định, một xưởng nhỏ có thể trao mọi người cùng một mức để không ai so bì.
Về thực tế, ngày khai xưởng cũng là ngày rủi ro. Máy móc nằm im cả tuần cần được kiểm tra trước khi chạy, công nhân vừa nghỉ dài cần thời gian quay lại nhịp. Nhiều xưởng có kinh nghiệm cho ngày đầu chạy chậm, kiểm máy, nhắc lại quy định an toàn, và không giao những việc nặng hay nguy hiểm ngay trong buổi sáng đầu tiên.
Một ngày khai xưởng gọn gàng theo nếp nhiều xưởng nhỏ
Dưới đây là trình tự thường gặp ở các xưởng nhỏ và vừa, gom từ nếp quen của nhiều nơi. Đây là gợi ý tham khảo, mỗi xưởng có thể thêm bớt theo truyền thống riêng.
- Dọn dẹp và kiểm tra từ hôm trước. Quét dọn xưởng, kiểm tra điện, khí nén, nồi hơi, hệ thống chữa cháy; ghi lại máy nào cần bảo dưỡng.
- Làm lễ ngắn nếu xưởng giữ nếp. Lễ đặt ở nơi thoáng, xa vật liệu dễ cháy; hương nến có người trông và tắt hẳn khi xong.
- Gặp mặt đầu năm. Chủ xưởng chúc Tết, nói ngắn về kế hoạch năm, giới thiệu người mới nếu có.
- Trao lì xì. Trao tận tay, cùng một mức hoặc theo cách xưởng đã quen; không biến việc trao lì xì thành dịp chấm điểm, phân hạng trước mặt mọi người.
- Nhắc lại an toàn. Năm phút nhắc các quy định về đồ bảo hộ, khu vực máy nguy hiểm, lối thoát hiểm.
- Chạy máy chậm, kiểm sản phẩm đầu tiên. Sản phẩm đầu năm được kiểm kỹ; nhiều xưởng coi đó là "mở hàng" của mình.
- Bữa ăn chung nếu có điều kiện. Một bữa cơm đơn giản giúp mọi người quay lại nhịp làm việc trong không khí vui vẻ.
Trình tự này cho thấy phần tín ngưỡng chỉ chiếm một bước nhỏ. Phần lớn ngày khai xưởng là kiểm tra, nhắc nhở và gắn kết, những việc có ích cho mọi xưởng, dù chủ xưởng có giữ lễ hay không.
Bữa cơm đổ mái và nếp đãi thợ
Với thợ xây nhà dân, ngày đổ mái là ngày quan trọng nhất của cả công trình. Khi mẻ bê tông cuối cùng của mái được đổ xong, nhiều gia chủ làm một bữa cơm đãi thợ, có khi kèm phong bì nhỏ cho từng người. Trong nhà gỗ truyền thống, mốc tương tự là lễ thượng lương, khi cây đòn nóc được đặt lên. Tục này có từ lâu, là cách gia chủ cảm ơn những người đã dựng nên ngôi nhà cho mình.
Từ phía thợ, bữa cơm đổ mái là lúc thợ cả và gia chủ ngồi lại với nhau sau nhiều tuần làm việc. Nhiều đội thợ có lệ riêng: bữa đó không bàn chuyện tiền công còn nợ, không than phiền chuyện cũ, chỉ nói chuyện vui. Thợ cả thường thay mặt đội nói lời cảm ơn và nhắc gia chủ những việc cần chú ý trong giai đoạn tiếp theo như bảo dưỡng bê tông, thời gian tháo cốp pha.
Có một điều người làm nghề hay dặn nhau: bữa cơm đổ mái không phải lý do để uống rượu rồi quay lại giàn giáo. Đổ mái là việc nặng, người thợ đã mệt; nếu có tiệc thì nên làm sau khi xong hẳn việc của ngày, và không ai trèo cao sau khi đã uống. Những chuyện kiêng gì khi đổ mái từ phía gia chủ thuộc về phong thủy nhà ở, bài này không đi vào.
Những lệ nhỏ của thợ và người làm xưởng
Kiêng bước qua đồ nghề. Thợ mộc kiêng bước qua thước, thợ xây kiêng bước qua bay, thước thuỷ. Dân gian coi là bất kính với nghề; về thực tế là tránh giẫm hỏng dụng cụ và tránh vấp ngã ở công trường bừa bộn.
Kiêng nói gở trên giàn giáo. Như người đi biển, người làm trên cao tránh nói chuyện ngã, chuyện tai nạn trong lúc làm việc. Lối nói tránh này còn giúp người đang làm không bị phân tâm.
Thờ tổ nghề ở xưởng. Nhiều xưởng mộc, xưởng gốm, lò rèn giữ bàn thờ tổ nghề. Phần tổ nghề có bài riêng; ở xưởng, điều cần nhớ là bàn thờ phải đặt xa mùn cưa, sơn, dầu và các vật dễ cháy.
Sản phẩm đầu tiên được giữ hoặc tặng. Một số xưởng giữ lại sản phẩm đầu tiên của một dây chuyền mới làm kỷ niệm, hoặc tặng người đã giúp xưởng. Đây là nếp đẹp, không có gì phải kiêng.
Có chuyện không may thì làm lễ. Khi xảy ra tai nạn ở công trường, nhiều nơi có lệ làm lễ để mọi người yên lòng. Lệ ấy là chuyện tâm linh của mỗi nơi; còn việc sơ cứu, đưa người đi viện, báo cáo và điều tra nguyên nhân là trách nhiệm phải làm ngay, theo quy định hiện hành.
Xưởng gia đình, nhà máy và đội thợ nhà dân: nếp khác nhau ra sao
Xưởng gia đình ở các làng nghề giữ tục đậm nhất. Chủ xưởng thường là thợ cả, sống ngay cạnh xưởng, bàn thờ tổ nghề và bàn thờ gia tiên ở chung một nếp nhà. Lễ khai xưởng đầu năm có khi trùng với lễ của cả làng nghề, và người làm công phần nhiều là họ hàng, hàng xóm. Ở đây, tục lệ là một phần của đời sống làng, khó tách khỏi chuyện gia đình.
Nhà máy trong khu công nghiệp thì khác. Lễ khai xuân thường gọn, do phòng hành chính sắp xếp, phần chính là gặp mặt, lì xì và chạy máy lại. Nhiều nhà máy có vốn nước ngoài cũng giữ nếp lì xì đầu năm vì đó là điều công nhân Việt mong đợi, dù không có lễ tâm linh nào. Tục ở đây đã chuyển thành một phần văn hoá doanh nghiệp.
Đội thợ xây nhà dân là trường hợp thứ ba: không có xưởng cố định, mỗi công trình một gia chủ. Tục lệ ở đây phần lớn đi theo gia chủ, như lễ động thổ, bữa cơm đổ mái, còn đội thợ giữ những lệ của riêng mình như kiêng bước qua đồ nghề, kiêng nói gở trên cao. Biết mình thuộc kiểu nào giúp chủ xưởng hay thợ cả giữ đúng phần tục của mình, không ôm đồm.
Về thực tế: tục lệ ở xưởng và công trường phải nhường cho an toàn
Xưởng và công trường là nơi có máy móc, điện, vật liệu dễ cháy và việc trên cao. Mọi tục lệ ở đây chỉ nên giữ khi không làm tăng rủi ro. Một vài nguyên tắc chung.
- Hương nến, tiền vàng khi làm lễ đặt xa mùn cưa, sơn, xăng dầu, bình gas; có người trông và dập tắt hẳn khi xong.
- Không để lễ khởi công hay khai xưởng làm chậm việc kiểm tra máy móc, điện, giàn giáo.
- Không uống rượu rồi làm việc trên cao, vận hành máy hay lái xe.
- Lì xì, bữa ăn chung là lời chúc, không biến thành dịp so sánh, phân hạng người lao động trước mặt nhau.
- Không dựa vào ngày tốt để bỏ qua dự báo thời tiết khi đổ bê tông, làm việc trên cao.
- Quy định về an toàn lao động, đồ bảo hộ, báo cáo tai nạn theo văn bản hiện hành; khi chưa rõ, hỏi cơ quan quản lý lao động hoặc người phụ trách an toàn có chuyên môn.
Một xưởng hay một đội thợ giữ được những nguyên tắc trên thì lễ khởi công, ngày khai xưởng hay bữa cơm đổ mái sẽ đúng là những mốc vui của nghề, không trở thành lúc dễ xảy ra chuyện.
Câu hỏi thường gặp
Lì xì khai xưởng đầu năm khác thưởng Tết thế nào?
Thưởng Tết thường gắn với kết quả năm cũ, trả trước Tết và có giá trị lớn hơn. Lì xì khai xuân là lời chúc đầu năm, giá trị nhỏ, trao trực tiếp ngày công nhân quay lại làm việc. Hai khoản có thể cùng tồn tại, và xưởng nên nói rõ để người lao động không hiểu nhầm.
Xưởng nhỏ có cần làm lễ khai xưởng không?
Không bắt buộc. Đây là nếp của nhiều xưởng, giữ hay không tuỳ chủ xưởng. Phần nên làm dù có lễ hay không là kiểm tra máy móc, điện, phòng cháy sau kỳ nghỉ, nhắc lại an toàn và cho ngày đầu chạy chậm để mọi người quay lại nhịp.
Bữa cơm đổ mái do ai lo?
Theo tục quen, gia chủ là người làm bữa cơm đãi thợ khi đổ xong mái như lời cảm ơn. Mức độ tuỳ điều kiện từng nhà, có khi chỉ là bữa cơm đơn giản. Thợ nên làm xong hẳn việc trong ngày rồi mới ăn uống, không quay lại làm việc trên cao sau khi đã uống rượu.
Lễ khởi công công trình có ý nghĩa gì với nhà thầu?
Ngoài ý nghĩa tín ngưỡng theo quan niệm dân gian, lễ khởi công là dịp để chủ đầu tư, nhà thầu, giám sát và thợ cả gặp nhau tại công trường. Nhiều nhà thầu dùng buổi đó để thống nhất người phụ trách, ranh giới, nơi để vật liệu và cách xử lý khi có sự cố.
Có tai nạn ở công trường thì làm gì trước?
Việc đầu tiên là sơ cứu, gọi cấp cứu, đưa người bị nạn đi viện và giữ hiện trường an toàn. Sau đó là báo cáo, điều tra nguyên nhân theo quy định hiện hành. Việc làm lễ, nếu có, là chuyện tâm linh để mọi người yên lòng, không thay được những việc trên.
Đặt bàn thờ tổ nghề trong xưởng mộc cần lưu ý gì?
Nên đặt ở nơi khô, cao, xa mùn cưa, sơn, dầu và các vật dễ cháy; dùng đèn thờ điện trong giờ làm việc, chỉ thắp hương khi có người trông. Việc thờ tổ là tín ngưỡng của người làm nghề, không bắt buộc với mọi xưởng.