Một ngày khai trương cửa hàng theo tập tục thường đi qua năm chặng: dọn và sắp hàng từ sớm, làm lễ cúng báo việc mở cửa, đón người mở hàng, phần nghi thức trước cửa (pháo giấy, múa lân, cắt băng tuỳ nhà), rồi buôn bán bình thường đến tối và ghi sổ ngày đầu. Không chặng nào là bắt buộc. Mỗi gia đình, mỗi vùng giữ nhiều hay ít khác nhau, và có những cửa hàng mở cửa lặng lẽ mà vẫn làm ăn đều đặn nhiều năm.
Bài này đi theo đồng hồ của một ngày khai trương, giải thích mỗi việc từ đâu ra theo quan niệm dân gian, rồi đặt cạnh đó phần việc thật mà người bán hàng phải lo: hàng có đủ chưa, lối đi có thoáng không, hương khói có an toàn không, nhân viên đã biết việc của mình chưa. Chọn ngày giờ và tuổi người mở hàng là chuyện riêng của từng nhà nên bài không bàn tới; văn khấn cũng không chép ở đây, bạn nên dùng bản mà gia đình hoặc địa phương mình quen dùng.
Khai trương trong tập tục buôn bán của người Việt
Chữ "khai trương" vốn là từ Hán Việt, nghĩa đen là mở ra và bày ra, dùng cho việc một cửa hàng hay một cơ sở làm ăn bắt đầu hoạt động. Trong đời sống buôn bán, khai trương không chỉ là ngày mở cửa mà là một cái mốc có nghi thức: báo với đất đai, với tổ tiên, với hàng xóm và với khách rằng từ hôm nay ở chỗ này có người làm ăn. Người xưa vốn coi trọng chuyện "khởi đầu", nên ngày đầu tiên được dồn nhiều ý nghĩa hơn những ngày sau.
Theo quan niệm dân gian, mảnh đất nào cũng có thần linh cai quản, nên người đến làm ăn phải có lời trình báo. Cũng theo quan niệm ấy, cái gì mở đầu suôn sẻ thì về sau dễ bề, như câu tục ngữ quen thuộc "đầu xuôi đuôi lọt". Từ hai ý đó mà có lễ cúng, có người mở hàng được chọn kỹ, có tiếng pháo hay tiếng trống cho rộn ràng. Ở Nam Bộ và những phố có đông người Hoa, nghi thức khai trương còn mang dấu ấn của cửa hiệu người Hoa: múa lân, treo lộc, câu chúc làm ăn thịnh vượng.
Cần nói rõ một điều: những tục này là cách người buôn bán tự trấn an và gửi gắm mong muốn. Không có tục nào thay được hàng tốt, giá hợp lý và cách phục vụ tử tế. Giữ tục cho gọn và vui là tốt; để tục làm mình rối, tốn kém hay làm phiền phố xá thì nên cân nhắc lại.
Trước ngày chính: ba việc nhiều nhà làm từ hôm trước
Dọn dẹp và sắp hàng cho xong từ chiều hôm trước. Nhiều tiểu thương có lệ không để đến sáng khai trương mới khuân vác, quét bụi, vì theo quan niệm ngày đầu nên bắt đầu bằng một cửa hàng đã sạch sẽ, ngăn nắp. Về thực tế, đây là việc khôn ngoan: sáng khai trương luôn có những chuyện bất ngờ, từ đoàn lân đến sớm tới người mang hoa mừng gọi điện hỏi đường, nên hàng hoá đã lên kệ, giá đã gắn, máy thu ngân đã chạy thử từ hôm trước thì sáng hôm sau chỉ còn lo phần nghi thức và khách. Phần lau dọn kỹ, quét bụi sau thi công là việc riêng, không cần làm thành nghi lễ.
Báo cho hàng xóm hai bên một tiếng. Phố buôn bán có lệ "chào hàng xóm" trước khi mở cửa: sang hai nhà bên cạnh và nhà đối diện nói ngày giờ khai trương, xin phép trước nếu có đoàn lân, có tiếng trống hay kệ hoa đứng tạm trước nhà họ. Có nơi mang biếu chút bánh trái. Tục này giữ hoà khí, mà hoà khí với láng giềng thì người buôn bán lâu năm nào cũng biết là thứ cần cho việc làm ăn lâu dài hơn bất kỳ nghi thức nào.
Phân việc cho người nhà và nhân viên. Sáng khai trương thường đông người mà ai cũng lúng túng. Nên ghi ra giấy ai lo lễ cúng, ai đứng quầy, ai đón khách mừng và nhận hoa, ai trông lối đi, ai giữ chìa khoá và tiền lẻ. Gia đình có người lớn tuổi rành phong tục thì nhờ họ chỉ phần lễ, người trẻ lo phần bán hàng. Chia việc rõ ràng giúp nghi lễ diễn ra đúng lúc mà khách bước vào vẫn có người tiếp.
Một ngày khai trương đi theo đồng hồ
Bảng dưới là một lịch trình tham khảo cho cửa hàng nhỏ, giờ giấc chỉ là ví dụ giả định. Cửa hàng của bạn có thể bỏ bớt hay đổi chỗ các bước tuỳ phong tục gia đình và loại hàng.
| Khung giờ | Việc theo tập tục | Quan niệm dân gian | Việc thực tế đi kèm |
|---|---|---|---|
| Sáng sớm | Mở cửa, thắp đèn, bày lễ | Mở cửa sớm là đón ngày mới, cửa hàng "thức dậy" trước khách | Kiểm điện, nước, tiền lẻ, máy thanh toán |
| Trước giờ mở hàng | Làm lễ cúng khai trương | Trình báo thần linh, tổ tiên việc làm ăn mới | Để hương xa hàng dễ cháy, có người trông đến khi tàn |
| Giờ mở hàng | Đón người mở hàng, bán món đầu tiên | Lượt bán đầu mở đường cho cả ngày, cả năm | Ghi hoá đơn đầu tiên cẩn thận, thử quy trình thanh toán |
| Giữa buổi sáng | Pháo giấy, múa lân hoặc cắt băng nếu có | Báo tin vui cho phố, tạo không khí rộn ràng | Giữ lối đi, không chiếm lòng đường khi chưa được phép |
| Cả ngày | Đón khách mừng, nhận hoa | Đông người đến là điềm vui | Xếp hoa không chắn lối thoát hiểm, ghi lại ai tặng |
| Cuối ngày | Thụ lộc, cảm ơn người giúp | Chia lộc cho mọi người cùng hưởng | Chốt sổ ngày đầu, ghi lại việc gì trục trặc |
Nhìn cột cuối bảng, bạn sẽ thấy mỗi bước nghi lễ đều có một việc thực tế song hành. Người buôn bán nhiều năm thường nói khai trương thành công là khi khách mua xong vẫn muốn quay lại, chứ không phải khi pháo nổ to hay lễ bày đẹp.
Lễ cúng khai trương nằm ở đâu trong ngày
Phần lớn gia đình làm lễ cúng trước giờ mở cửa đón khách, sau khi hàng hoá đã bày xong. Lý do theo tập tục khá dễ hiểu: phải "thưa" trước rồi mới bắt đầu làm ăn, giống như đến nhà ai thì chào chủ nhà trước khi ngồi xuống. Nơi thờ Thần Tài – Ông Địa sẵn có thì lễ bày ở đó; một số nhà còn đặt thêm một mâm nhỏ ở ngoài cửa hoặc giữa cửa hàng để kính cáo thần linh nơi đất mới. Ở nhiều gia đình miền Bắc, người chủ cũng thắp hương ở bàn thờ gia tiên tại nhà, báo với ông bà việc mở cửa hàng.
Người đứng ra khấn thường là chủ cửa hàng, ăn mặc chỉnh tề. Lời khấn theo bản gia đình hay dùng hoặc theo sách văn khấn phổ biến, với ý chính là xưng danh, nói địa chỉ, ngày mở cửa, ngành hàng và mong được buôn bán thuận hoà. Bài không chép văn khấn vì các bản lưu hành khác nhau nhiều; đọc bản nào mình hiểu và thấy thành tâm là được.
Sau khi hương tàn khoảng hai phần ba, nhiều nhà hoá vàng mã và hạ lễ, rồi mới mở cửa đón người mở hàng. Ở chặng này cần một người tỉnh táo trông lửa: lư hương, vàng mã và chậu hoá đều ở gần hàng hoá mới, giấy gói, thùng carton, rất dễ bén. Nếu cửa hàng nằm trong trung tâm thương mại hay toà nhà có quy định riêng về hương khói, hãy hỏi ban quản lý trước, có nơi chỉ cho dùng đèn điện và hương không khói.
Người mở hàng và những lượt bán đầu tiên
Theo tục lệ, người mua món hàng đầu tiên trong ngày khai trương được gọi là người mở hàng. Nhiều gia đình nhờ trước một người thân, bạn bè hay khách quen mà mình quý đến mua giúp, để lượt bán đầu diễn ra vui vẻ, không mặc cả, không trả lại. Món hàng mở hàng thường là món nhỏ, giá vừa phải, được gói cẩn thận, có khi kèm lời cảm ơn và chút quà.
Có nhà để khách tự nhiên bước vào, ai đến trước thì là người mở hàng, coi đó là duyên. Cả hai cách đều có lý của nó. Cách nhờ trước giúp chủ yên tâm, cách để tự nhiên thì đúng với tinh thần buôn bán là đón mọi khách như nhau. Chuyện chọn tuổi người mở hàng là phần tử vi, bài không bàn; điều đáng giữ hơn là thái độ với người khách đầu tiên ấy, ai cũng nên được đón bằng nụ cười và một món hàng tốt.
Về thực tế, những lượt bán đầu là lúc thử cả quy trình: cân đo, tính tiền, gói hàng, xuất hoá đơn, nhận chuyển khoản. Trục trặc ở lượt đầu là chuyện thường. Chủ cửa hàng nên đứng gần quầy suốt buổi sáng, ghi lại những chỗ vướng để buổi chiều sửa. Đó mới là cách để "đầu xuôi" thật sự.
An toàn, lối đi và giấy tờ trong ngày khai trương
Ngày khai trương thường đông người hơn mọi ngày, trong khi cửa hàng vừa mới bày xong, nhân viên còn lạ việc. Dưới đây là những điều nên kiểm trước giờ mở cửa, ở mức nguyên tắc chung. Quy định cụ thể về phòng cháy, sử dụng vỉa hè hay tổ chức sự kiện có thể khác nhau giữa các địa phương, nên hỏi công an phường, Uỷ ban nhân dân phường hoặc ban quản lý toà nhà nơi bạn mở cửa.
- Hương, nến, chậu hoá vàng đặt trên bề mặt không cháy, cách xa hàng hoá, rèm, giấy gói; luôn có người trông cho tới khi tắt hẳn.
- Bình chữa cháy để ở chỗ dễ lấy, ít nhất một người trong nhà biết cách dùng.
- Lối thoát hiểm và cửa sau không bị chắn bởi hàng chưa xếp, kệ hoa hay thùng đồ lễ.
- Kệ hoa, bàn lễ, đoàn lân không chiếm lòng đường; dùng vỉa hè thì hỏi trước nơi có thẩm quyền ở phường.
- Ổ điện cho loa, đèn trang trí không câu nối chằng chịt, dây không vắt qua lối khách đi.
- Trẻ nhỏ trong nhà có người trông riêng khi có lửa, có đoàn lân và có đông người.
- Giấy phép kinh doanh, hợp đồng thuê, giấy tờ về thuế để sẵn một chỗ, phòng khi cần xuất trình.
Những việc này nghe khô khan bên cạnh không khí lễ hội, nhưng một tàn hương rơi vào thùng carton hay một kệ hoa đổ vào khách qua đường đủ làm hỏng cả ngày vui.
Phần nào nên giữ, phần nào có thể bớt
Nên giữ: sự ngăn nắp và lời chào. Dọn sạch, sắp hàng chu đáo, chào hàng xóm, cảm ơn người đến mừng là những tục vừa đẹp vừa có ích, không tốn kém gì nhiều. Chúng tạo ấn tượng đầu tiên mà khách và láng giềng nhớ lâu.
Nên giữ nếu gia đình coi trọng: lễ cúng gọn gàng. Lễ cúng là phần tâm linh của gia đình, giữ hay không là quyền của bạn. Nếu giữ, một mâm lễ vừa phải, hương ít khói, có người trông lửa là đủ lòng; không cần bày nhiều mâm để "cho lớn".
Có thể bớt: những thứ làm phiền phố. Trống lân quá lâu, loa mở quá to, kệ hoa tràn ra lòng đường là những thứ dễ khiến hàng xóm khó chịu ngay ngày đầu. Bớt chúng không làm mất ý nghĩa khai trương.
Nên bỏ: chi tiền theo lời doạ. Nếu có ai nói rằng không làm lễ to, không mời thầy, không mua món này món kia thì cửa hàng sẽ gặp chuyện, bạn có quyền từ chối. Tập tục khai trương là để chúc nhau, không phải để mua sự yên tâm bằng những khoản tiền không rõ ràng.
Nên làm thêm: một trang sổ cho ngày đầu. Ghi lại số khách, món bán chạy, câu khách hỏi nhiều nhất, việc gì trục trặc. Trang sổ này giúp bạn sửa cửa hàng trong tuần đầu tốt hơn bất cứ điềm báo nào.
Câu hỏi thường gặp
Khai trương cửa hàng có bắt buộc phải làm lễ cúng không?
Không bắt buộc. Lễ cúng khai trương là tập tục của nhiều gia đình người Việt để trình báo việc làm ăn mới theo quan niệm dân gian. Gia đình theo tôn giáo khác hoặc không giữ tục này vẫn có thể khai trương bằng một buổi mở cửa đơn giản, chào hàng xóm và đón khách.
Nên làm lễ cúng trước hay sau khi đón người mở hàng?
Phần lớn gia đình làm lễ cúng trước, khi hàng đã bày xong, rồi mới mở cửa đón người mở hàng. Theo quan niệm, phải thưa với thần linh và tổ tiên trước khi bắt đầu buôn bán. Tuy vậy mỗi vùng có cách riêng, bạn có thể hỏi người lớn trong nhà.
Ngày khai trương có cần đóng cửa sớm không?
Không có lệ chung nào bắt đóng cửa sớm. Nhiều cửa hàng bán đến giờ thường lệ để khách biết giờ mở cửa thật. Một số nhà đóng sớm hơn chút để cả nhà thụ lộc và chốt sổ, việc này tuỳ sức người và loại hàng.
Cửa hàng trong trung tâm thương mại có được thắp hương ngày khai trương không?
Tuỳ quy định của từng toà nhà. Nhiều trung tâm thương mại hạn chế lửa trần và khói vì hệ thống báo cháy rất nhạy. Bạn nên hỏi ban quản lý trước; nhiều nơi cho phép dùng đèn điện hoặc hương điện thay hương đốt.
Hàng xóm phàn nàn về tiếng ồn ngày khai trương thì nên xử lý sao?
Nên đến xin lỗi trực tiếp, giảm âm lượng hoặc rút ngắn phần trống lân. Tốt nhất là báo trước cho hàng xóm từ hôm trước, nói rõ khung giờ có tiếng ồn. Hoà khí với láng giềng quan trọng cho việc buôn bán lâu dài hơn một buổi lễ rộn ràng.
Ngày khai trương bán ít khách có phải điềm xấu không?
Đó là quan niệm dân gian, không phải quy luật. Ngày đầu ít khách thường do khách chưa biết cửa hàng, thời tiết, giờ giấc hay vị trí. Hãy ghi lại số liệu ngày đầu, theo dõi vài tuần rồi mới đánh giá, đừng để một ngày quyết định tâm trạng cả năm.