Nhiều người Việt kiêng cắt tóc trong mấy ngày đầu năm, nhất là mùng Một Tết, vì theo quan niệm dân gian cắt tóc lúc này là "cắt" mất may mắn của cả năm. Hệ quả thấy rõ nhất nằm ở tiệm tóc: tháng Chạp khách xếp hàng đến khuya để cắt tóc đón Tết, còn những ngày đầu xuân thì tiệm vắng hẳn, nhiều tiệm nghỉ luôn tới qua rằm. Người Hoa cũng có lời kiêng cắt tóc tháng Giêng với một cách giải thích riêng.
Bài này đi qua các lệ quanh chuyện cắt tóc mà tiệm tóc gặp quanh năm: từ Tết, ngày cưới, tục cắt tóc máu cho trẻ, tới lệ riêng trong tiệm. Mỗi lệ được giải thích nguồn gốc, kèm góc nhìn của người làm nghề. Bài không chọn ngày tốt để cắt tóc; nếu bạn muốn xem ngày theo lịch, đó là chuyện của trang xem ngày.
Vì sao kiêng cắt tóc đầu năm
Trong tục Tết của người Việt, những ngày đầu năm được coi như hạt giống của cả năm. Người ta kiêng quét nhà, kiêng đổ rác, kiêng cho lửa, kiêng làm vỡ đồ, vì tin rằng những việc làm "mất đi" trong mấy ngày này sẽ kéo theo sự mất mát cả năm. Cắt tóc nằm trong nhóm đó: cắt bỏ một phần trên người mình vào đầu năm bị hiểu là cắt bớt may mắn, cắt bớt lộc.
Một lý do khác, thực tế hơn, là nếp chuẩn bị Tết. Người Việt coi trọng việc đón năm mới trong trạng thái sạch sẽ, gọn gàng: nhà cửa dọn xong, áo quần mới, đầu tóc mới cắt. Vì thế việc cắt tóc được dồn hết về những ngày cuối năm, và đến khi Tết tới thì không còn ai cần cắt nữa. Lời kiêng và thói quen chuẩn bị bổ sung cho nhau, tạo nên nhịp rất riêng của nghề cắt tóc.
Trong văn hoá Trung Hoa có câu nói dân gian rằng tháng Giêng cắt tóc thì không hay cho người cậu. Một cách giải thích được nhắc nhiều là câu này vốn là lối nói chệch âm của chữ "tư cựu", tức nhớ chuyện cũ, gắn với thời người dân phải cạo đầu theo lệnh của triều Thanh; tuy vậy, cách giải thích này chưa có căn cứ thật chắc chắn. Cũng trong văn hoá ấy, ngày mùng Hai tháng Hai âm lịch được gọi là ngày "rồng ngẩng đầu", nhiều người chờ tới ngày này mới cắt tóc lần đầu trong năm. Một số gia đình người Hoa ở Việt Nam vẫn giữ nếp này.
Nhịp năm của tiệm tóc theo tập tục
Lời kiêng đầu năm kéo theo cả một nhịp làm ăn riêng của tiệm tóc. Bảng dưới tóm các mốc quen thuộc, kèm việc thật mà tiệm thường làm.
| Thời điểm | Tập tục quen | Việc thật ở tiệm |
|---|---|---|
| Nửa sau tháng Chạp | Cắt tóc, nhuộm, uốn đón Tết | Nhận hẹn trước, kéo dài giờ mở cửa, thêm thợ phụ gội |
| Những ngày sát Tết | Khách dồn đông nhất, nhất là đàn ông và trẻ con | Giới hạn dịch vụ lâu như uốn, ép vào giờ vắng; ưu tiên cắt nhanh |
| Mùng Một tới mùng Ba | Nhiều người kiêng cắt tóc | Phần lớn tiệm nghỉ, thợ về quê |
| Sau Tết tới qua rằm tháng Giêng | Khách lác đác, nhiều người còn chờ | Tiệm mở lại dần, tập trung chăm khách quen, bảo dưỡng dụng cụ |
| Mùa cưới cuối năm | Làm tóc cô dâu, người nhà đi rước dâu | Nhận lịch sớm, làm từ tờ mờ sáng |
Người làm nghề tóc lâu năm thường tính trước nhịp này để chia thu nhập cho cả năm: tháng Chạp làm nhiều, tháng Giêng làm ít. Thợ mới vào nghề nên biết để không bất ngờ khi thấy tiệm đang đông bỗng vắng hẳn sau Tết.
Những tục cắt tóc khác tiệm hay gặp
Cắt tóc máu cho trẻ nhỏ. Ở nhiều vùng, trẻ sơ sinh được cắt hoặc cạo phần tóc máu vào một dịp như đầy tháng. Nhiều gia đình nhờ người thân làm ở nhà, cũng có gia đình đưa tới tiệm quen. Thợ nhận việc này cần dụng cụ riêng cho trẻ, sạch, tay nhẹ, và luôn để bố mẹ quyết định cắt nhiều hay ít. Phần tóc máu có gia đình giữ lại làm kỷ niệm, tiệm nên hỏi trước khi bỏ.
Kiêng cắt tóc trong thời gian để tang. Một số gia đình giữ lệ không cắt tóc trong những tuần đầu sau khi người thân mất, như một cách thể hiện nỗi buồn. Khi khách nói đến, thợ chỉ cần thông cảm, không hỏi thêm, và hẹn lại theo ý khách.
Làm tóc cô dâu ngày cưới. Đây là ca làm "nặng vía" nhất với nhiều thợ: phải đúng giờ, không được hỏng. Lệ của nghề là chuẩn bị đồ từ tối hôm trước, tới sớm, và nói những lời vui vẻ trong lúc làm. Phần chúc phúc là của gia đình, phần của thợ là sự chỉn chu.
Cắt tóc trước khi đi xa, đi thi. Nhiều người có thói quen cắt tóc trước một chuyến đi dài, một kỳ thi hay một buổi phỏng vấn. Đây là thói quen tạo tâm thế mới hơn là tín ngưỡng, và tiệm nào có khách quen thường nhớ lịch đó để hẹn sẵn.
Hình ảnh thợ cắt tóc vỉa hè và nghề tóc xưa
Trước khi có salon, nghề cắt tóc ở nhiều thành phố Việt Nam gắn với hình ảnh người thợ ngồi dưới gốc cây bên vỉa hè: một chiếc ghế, một chiếc gương treo vào thân cây, một bộ tông đơ, kéo, dao cạo, và chiếc khăn trắng. Ở Hà Nội, hình ảnh ấy vẫn còn ở một số con phố và trở thành một nét đô thị được nhiều người ghi lại. Khách của thợ vỉa hè phần lớn là khách quen, cắt cùng một kiểu nhiều năm, vừa cắt vừa chuyện trò chuyện xóm phố.
Nghề tóc ngày trước cũng có nếp riêng. Thợ già thường không cạo mặt cho khách vào lúc tay mỏi, không nhận khách khi trời sắp tối nếu ánh sáng không đủ. Người học việc phải tập cạo trên quả bóng hay tập trên chính tóc của bạn bè rất lâu trước khi được đứng ghế. Những nếp ấy có gốc từ chuyện an toàn và tay nghề, được truyền như lệ của nghề.
Ở tiệm hiện đại, hình ảnh vỉa hè không còn nhưng một phần tinh thần vẫn ở lại: khách quen, chuyện trò, sự tin cậy giữa người cầm kéo và người ngồi ghế. Đó là phần "tục" đáng giữ nhất của nghề, vì nó làm nên lượng khách trung thành mà không chiêu quảng cáo nào thay được.
Lệ riêng trong tiệm tóc: cái nào có lý
Bên cạnh các lệ theo mùa, tiệm tóc có một số lệ nhỏ trong ngày. Dưới đây là những lệ hay được kể và cách hiểu chúng.
- Kiêng làm rơi kéo, tông đơ. Dân gian coi là điềm vụng về đầu ngày; về thực tế, rơi là hỏng lưỡi, lệch lưỡi, phải mài lại. Lệ này nhắc thợ để dụng cụ ở chỗ chắc chắn.
- Không quét tóc ra cửa trong giờ bán. Giống lệ chung của người buôn bán là không quét rác ra ngoài cửa. Tóc nên gom vào túi, buộc kín, bỏ đúng nơi; quét ra vỉa hè còn làm bẩn lối đi.
- Khách đầu ngày được làm kỹ. Đây là lệ mở hàng chung của mọi nghề. Ở tiệm tóc, khách đầu thường là khách quen hẹn sớm.
- Không vừa cắt vừa than chuyện ế. Lời kiêng chung của người buôn bán, ở tiệm tóc còn là chuyện tế nhị vì khách ngồi rất gần thợ.
- Không cắt khi khách chưa nói rõ ý. Không phải kiêng kỵ nhưng là lệ nghề quan trọng: hỏi kỹ, cho khách xem lại trong gương trước khi cắt bỏ phần lớn tóc.
Phần lớn các lệ trên là thói quen giữ dụng cụ, giữ sạch và giữ lịch sự. Người mở tiệm có thể ghi chúng thành nội quy ngắn cho thợ mới mà không cần nhắc đến phần may rủi.
Khách trẻ, tiệm thành phố và lời kiêng đang nhạt dần
Ở các thành phố lớn, lời kiêng cắt tóc đầu năm đang nhạt đi rõ rệt. Nhiều người trẻ ở lại thành phố ăn Tết, đi làm sớm, có buổi gặp đối tác hay buổi chụp ảnh đầu năm, và cắt tóc vào mùng Bốn, mùng Năm mà không nghĩ gì nhiều. Một số salon mở cửa từ những ngày đầu năm và vẫn có khách. Ngược lại, ở nông thôn và trong các gia đình nhiều thế hệ, lời kiêng vẫn được giữ khá chặt, nhất là với người lớn tuổi.
Sự khác biệt đó đặt ra một bài toán nhỏ cho chủ tiệm: mở hay nghỉ, mở từ ngày nào. Không có câu trả lời chung. Tiệm ở khu dân cư lâu đời thường nghỉ dài hơn vì khách quen giữ kiêng; tiệm ở khu văn phòng, khu đông sinh viên có thể mở sớm hơn. Cách làm thực tế là nhìn lại sổ hẹn những năm trước, hỏi khách quen, rồi quyết định.
Điều đáng giữ là sự tôn trọng hai chiều. Thợ không chê khách giữ kiêng là cổ hủ, cũng không làm khách trẻ thấy mình "phạm" khi muốn cắt tóc đầu năm. Một tiệm tóc có thể phục vụ cả hai kiểu khách trong cùng một tuần, chỉ cần lịch hẹn rõ ràng và lời nói đúng mực.
Về thực tế: thợ tóc nên ứng xử với lời kiêng của khách thế nào
Thợ tóc gặp rất nhiều khách giữ kiêng: không cắt tóc đầu năm, không cắt khi có tang, không cắt ngày thứ mấy trong tuần, hay muốn cắt vào giờ nào đó. Nguyên tắc chung là tôn trọng mà không tham gia vào chuyện may rủi. Thợ không nên nói "kiêng gì mà kiêng", cũng không nên phán thêm "cắt hôm nay là xui". Khách muốn hẹn ngày nào thì hẹn ngày đó.
Về kinh doanh, lời kiêng đầu năm là một điều tiệm có thể tính trước. Tiệm có thể nhận hẹn trước Tết bằng sổ hoặc tin nhắn, chia khung giờ để khách không phải chờ lâu, và báo rõ lịch nghỉ Tết, ngày mở lại. Sau Tết, những ngày vắng là lúc tốt để bảo dưỡng ghế, mài kéo, kiểm tra hoá chất còn hạn hay không, và đào tạo thợ mới.
Về an toàn, tiệm tóc dùng nhiều hoá chất như thuốc nhuộm, thuốc uốn, và dụng cụ sắc. Dụng cụ cần được làm sạch giữa các khách, hoá chất cất nơi khô ráo xa tầm tay trẻ em, và khách có tiền sử dị ứng nên được hỏi trước khi nhuộm. Đây là những điều mà không lời kiêng nào nhắc tới nhưng lại quan trọng nhất với một tiệm làm lâu dài.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao người Việt kiêng cắt tóc mùng Một Tết?
Theo quan niệm dân gian, những việc làm "mất đi" trong ngày đầu năm như quét nhà, đổ rác, cắt tóc sẽ kéo theo sự mất mát cả năm, nên cắt tóc bị coi là cắt lộc. Ngoài ra, người Việt quen cắt tóc trước Tết để đón năm mới gọn gàng, nên đầu năm ít người cần cắt.
Kiêng cắt tóc đầu năm thì tới khi nào mới cắt?
Mỗi gia đình một nếp. Nhiều người chỉ kiêng mấy ngày Tết, có người chờ qua rằm tháng Giêng, một số gia đình người Hoa chờ tới ngày mùng Hai tháng Hai âm lịch. Đây là lựa chọn cá nhân, không có quy định chung, tiệm tóc nên hẹn theo ý khách.
Câu kiêng cắt tóc tháng Giêng của người Hoa có nguồn gốc thế nào?
Câu dân gian này có nhiều cách giải thích. Cách hay được nhắc là nó vốn là lối nói chệch âm của chữ "tư cựu" nghĩa là nhớ chuyện cũ, gắn với lệnh cạo đầu thời nhà Thanh. Tuy vậy, cách giải thích này chưa có căn cứ thật chắc chắn và chỉ nên xem như một giả thuyết.
Tiệm tóc có nên làm việc vào những ngày đầu năm không?
Tuỳ tiệm. Phần lớn tiệm nghỉ vài ngày vì khách vắng và thợ về quê. Tiệm ở khu đông người trẻ, người xa quê ở lại thành phố vẫn có khách đầu năm. Điều quan trọng là báo lịch rõ cho khách quen từ trước Tết.
Đưa trẻ đến tiệm cắt tóc máu cần lưu ý gì?
Nên chọn tiệm quen, có dụng cụ riêng và sạch cho trẻ, đi vào giờ tiệm vắng để bé không sợ. Bố mẹ quyết định cắt nhiều hay ít, và nói trước nếu muốn giữ lại tóc máu làm kỷ niệm. Nếu bé đang ốm hoặc da đầu có vấn đề, nên hỏi bác sĩ trước.
Thợ tóc nên trả lời thế nào khi khách hỏi ngày nào cắt tóc tốt?
Thợ không phải người xem ngày, nên trả lời trung thực rằng mình không xem việc đó và khách có thể tự tra lịch nếu muốn. Phần của thợ là hẹn đúng ngày khách chọn và làm cẩn thận. Không nên phán ngày xấu ngày tốt để giữ khách.