Hầu như nền văn hoá nào có buôn bán cũng có vị thần của thương nhân: người Nhật có Ebisu và Daikoku, người Ấn Độ thờ Lakshmi và Ganesha khi mở sổ sách mới, người La Mã có Mercury, người Thái bày tượng Nang Kwak trong cửa hiệu. Đặt Thần Tài của người Việt cạnh những vị này, ta thấy những điểm chung bất ngờ: các vị thường gắn với đầu năm, với đường đi, với tính vui vẻ, và với lời nhắc về cách làm ăn.
Bài này giới thiệu ngắn từng vị ở mức văn hoá phổ thông, đúng như cách các cộng đồng ấy kể về mình, rồi rút ra những điểm tương đồng với tục thờ Thần Tài. Mục đích là hiểu, không phải để khuyên bày thêm tượng nước ngoài trong cửa hàng.
Vì sao nên so sánh
Khi chỉ nhìn tục thờ Thần Tài từ bên trong, người ta dễ nghĩ đó là điều huyền bí, độc nhất, có quy tắc chặt chẽ mà sai một chút là “mất lộc”. Khi đặt nó cạnh tục lệ của các nền văn hoá khác, ta thấy một bức tranh khác: con người ở nhiều nơi, với những tôn giáo rất khác nhau, đều tạo ra hình tượng thần linh để gửi gắm nỗi lo và hy vọng của nghề buôn.
Sự tương đồng đó không có nghĩa các tục lệ đều bắt nguồn từ một chỗ. Phần lớn chúng phát triển độc lập, vì nghề buôn ở đâu cũng có chung những rủi ro: hàng hoá thất lạc, đường xa nguy hiểm, khách hàng thất thường, lời hứa bị phá. Thần linh của thương nhân ở các nơi vì thế hay có những đặc điểm giống nhau.
Với người buôn bán và người làm nội dung, góc nhìn so sánh giúp giữ tục lệ một cách thoải mái hơn. Nó cho thấy giá trị của tục nằm ở chỗ nối con người với cộng đồng và với một hệ giá trị, chứ không nằm ở chi tiết bày biện. Khi viết về các vị thần nước ngoài, cũng cần dùng lời lẽ tôn trọng, vì với nhiều người đó là niềm tin đang sống chứ không phải chuyện cổ tích.
Nhật Bản: Ebisu, Daikoku và lễ hội đầu năm
Trong nhóm Thất Phúc Thần, bảy vị thần may mắn của Nhật Bản, có hai vị gắn chặt với thương nhân. Ebisu là vị thần mập mạp, tươi cười, tay cầm cần câu và một con cá tráp đỏ, vốn là thần của ngư dân rồi trở thành thần của người buôn bán. Ebisu thường được nhắc là vị duy nhất trong nhóm có gốc thuần Nhật; các vị còn lại có gốc từ Ấn Độ hoặc Trung Hoa.
Daikoku cầm một chiếc búa nhỏ, đứng hoặc ngồi trên bao gạo, gắn với mùa màng và sự sung túc. Vị này có gốc từ một vị thần Ấn Độ du nhập qua Phật giáo, sau đó hoà với tín ngưỡng bản địa. Ebisu và Daikoku hay được thờ chung, giống như cặp Thần Tài – Ông Địa ở Việt Nam.
Ở vùng Kansai, đặc biệt là Osaka, lễ hội Ebisu đầu năm diễn ra quanh ngày 10 tháng 1 dương lịch, kéo dài vài ngày. Người buôn bán đến đền xin những cành tre trang trí may mắn để mang về cửa hàng. Sự trùng hợp con số với vía Thần Tài mùng 10 của người Việt rất thú vị, dù không có bằng chứng hai tục liên quan nhau. Còn chú mèo vẫy tay quen thuộc ở các cửa hàng châu Á cũng có gốc từ Nhật, là một biểu tượng trang trí hơn là vị thần được thờ.
Ấn Độ: Lakshmi, Ganesha và cuốn sổ mới
Trong Ấn Độ giáo, Lakshmi là nữ thần của thịnh vượng, may mắn và sự tốt lành. Bà thường được thể hiện đứng hoặc ngồi trên hoa sen, tay có khi rải tiền vàng, bên cạnh là voi. Lễ hội ánh sáng Diwali vào khoảng tháng 10 hoặc tháng 11 dương lịch là dịp thờ Lakshmi quan trọng nhất, khi nhà cửa và cửa hàng thắp đèn sáng để đón bà.
Điều đáng chú ý với người buôn bán là ở một số cộng đồng thương nhân Ấn Độ, dịp Diwali còn là lúc mở sổ kế toán mới cho năm làm ăn mới. Sổ sách được đem ra làm lễ trước khi ghi những dòng đầu tiên. Đây là một hình ảnh rất gần với tục chốt sổ cuối năm, mở hàng đầu năm của nhà buôn Việt: tín ngưỡng và kỷ luật sổ sách đi cùng nhau.
Bên cạnh Lakshmi, thần đầu voi Ganesha được thờ như vị thần khai mở, gỡ bỏ trở ngại, thường được cầu khi bắt đầu một việc mới như mở cửa hàng, khai trương công việc. Tượng hay tranh Ganesha rất phổ biến ở cửa hàng của người Ấn ở nhiều nơi trên thế giới. Với hai vị này, cũng như với mọi tôn giáo khác, cách hiểu đúng nhất là nghe từ chính cộng đồng tín đồ.
Hy Lạp – La Mã: Hermes, Mercury và đôi chân của nghề buôn
Trong thần thoại Hy Lạp, Hermes là sứ giả của các vị thần, vị thần của người đi đường, của thương nhân, và theo một số cách kể còn là thần của kẻ trộm và sự lanh lợi. Người La Mã có vị tương ứng là Mercury, cũng là thần của thương mại và người đưa tin, thường được thể hiện với mũ có cánh, dép có cánh và cây gậy có hai con rắn quấn.
Tên Mercury thường được các nhà ngôn ngữ giải thích là có liên hệ với những từ Latin chỉ hàng hoá và việc buôn bán, vốn để lại dấu vết trong nhiều từ tiếng Anh, tiếng Pháp liên quan đến thương mại. Theo mô tả của nhà thơ La Mã Ovid, vào ngày lễ của Mercury, thương nhân La Mã lấy nước từ một nguồn nước gắn với vị thần để rảy lên hàng hoá, cầu mong may mắn.
Điểm thú vị nhất ở đây là sự gắn kết giữa thương mại và đường đi. Thần của thương nhân cũng là thần của người lữ hành, vì buôn bán xưa nghĩa là mang hàng đi xa. Điều này gặp lại ở Bà Thiên Hậu của thương nhân đi biển và ở tục người Việt xưa cầu bình an trước chuyến buôn chuyến. Những bản đồ thần linh khác nhau đều cho thấy một sự thật chung: rủi ro lớn nhất của nghề buôn nằm trên đường đi.
Đông Nam Á và những cửa hiệu Việt ở xa quê
Ở các nước Đông Nam Á có đông cộng đồng người Hoa như Malaysia, Singapore, Thái Lan, Indonesia, tục thờ Tài Thần và Thổ Địa trong cửa hiệu cũng rất phổ biến, nhưng mỗi nơi có biến thể riêng. Ở Malaysia và Singapore chẳng hạn, nhiều cộng đồng thờ một vị thường gọi là Đại Bá Công, được nhiều nhà nghiên cứu xem là một dạng thần đất đã bản địa hoá theo vùng. Điều này giống cách Ông Địa của người Việt Nam Bộ mang những nét riêng so với Thổ Địa của người Hoa.
Ở chiều ngược lại, cộng đồng người Việt ở nước ngoài cũng mang Thần Tài theo. Trong nhiều tiệm ăn, tiệm làm móng, chợ thực phẩm của người Việt ở Mỹ, Úc, châu Âu, khách dễ bắt gặp bàn thờ Thần Tài – Ông Địa nhỏ ở góc tiệm, có khi đặt cạnh những đồ trang trí của nước sở tại. Với người xa quê, góc thờ ấy vừa là tín ngưỡng vừa là một mảnh ký ức về chợ búa quê nhà.
Những hình ảnh này cho thấy tín ngưỡng cầu tài luôn di chuyển cùng thương nhân, và ở đâu cũng được biến đổi cho hợp nơi mới. Nó cũng nhắc người buôn bán trong nước rằng không có một “phiên bản chuẩn” nào cho tục thờ Thần Tài: mỗi cộng đồng giữ tục theo cách của mình, và sự đa dạng đó là bình thường.
Bảng so sánh các vị thần của thương nhân
Bảng dưới đặt cạnh nhau một số vị thần tiêu biểu. Mỗi ô chỉ là nét khái quát; chi tiết thờ cúng của từng cộng đồng phong phú hơn nhiều.
| Vị thần | Nền văn hoá | Hình ảnh quen thuộc | Dịp gắn với thương nhân | Điểm gần với Thần Tài Việt |
|---|---|---|---|---|
| Ebisu | Nhật Bản | Cần câu, cá tráp đỏ, cười tươi | Lễ hội đầu năm quanh ngày 10 tháng 1 | Thờ cặp với Daikoku như Thần Tài – Ông Địa |
| Lakshmi | Ấn Độ | Hoa sen, tiền vàng, voi | Diwali, mở sổ sách mới | Gắn với đầu năm làm ăn |
| Ganesha | Ấn Độ | Đầu voi, bụng tròn | Khi bắt đầu việc mới, mở cửa hàng | Gắn với khai trương |
| Mercury, Hermes | La Mã, Hy Lạp | Mũ cánh, dép cánh, gậy có rắn | Ngày lễ của thương nhân La Mã | Gắn với đường đi, như Thiên Hậu |
| Nang Kwak | Thái Lan | Người phụ nữ quỳ, tay vẫy gọi | Bày ở cửa hiệu quanh năm | Hình tượng mời khách vào tiệm |
| Hoàng Tài Thần | Tây Tạng | Thân vàng, chồn nhả ngọc | Trong thực hành Phật giáo Mật tông | Cũng mang tên Tài Thần nhưng khác hệ thống |
Người Thái bày tượng Nang Kwak, một người phụ nữ quỳ với cánh tay vẫy, ở nhiều cửa hiệu như một lời mời khách. Hình ảnh này gần với mèo vẫy tay của Nhật hơn là với Thần Tài ngồi trên bàn thờ.
Những điểm chung đáng suy nghĩ
Đầu năm và sổ sách. Từ Diwali ở Ấn Độ, lễ Ebisu ở Nhật đến vía Thần Tài ở Việt Nam, các dịp thờ thần của thương nhân hay rơi vào đầu năm, lúc mở sổ mới. Tín ngưỡng ở đây giúp người buôn bán tạo một mốc khởi đầu có ý nghĩa.
Vui vẻ và gần gũi. Ebisu cười, Ông Địa cười, Ganesha có dáng tròn trịa thân thiện. Thần của thương nhân hiếm khi là vị thần đáng sợ, vì nghề buôn cần sự cởi mở với khách.
Đường đi và rủi ro. Mercury, Thiên Hậu đều gắn với hành trình. Điều đó nhắc người buôn bán hôm nay rằng rủi ro của chuỗi cung ứng, vận chuyển vẫn là chuyện cần lo trước tiên.
Đạo đức đi kèm. Nhiều vị gắn với lời răn về sự trung thực, công bằng, giữ lời, như Quan Công của người Hoa. Tín ngưỡng không chỉ cầu lợi mà còn đặt ra chuẩn mực.
Thương mại hoá ở khắp nơi. Ở nước nào cũng có người bán tượng, bán bùa nhân danh thần của thương nhân, kèm những lời hứa không kiểm chứng được. Tỉnh táo trước những lời hứa ấy là bài học chung.
Câu hỏi thường gặp
Ebisu có phải là Thần Tài của người Nhật không?
Ebisu là một trong Thất Phúc Thần, vốn là thần của ngư dân rồi được thương nhân tôn thờ như vị thần buôn bán thuận lợi. Có thể so sánh với Thần Tài của người Việt, nhưng Ebisu có nguồn gốc, hình tượng và lễ hội riêng của văn hoá Nhật.
Mèo vẫy tay có phải thần tài không?
Mèo vẫy tay có gốc từ Nhật Bản và là một biểu tượng trang trí mang ý mời khách, không phải vị thần được thờ cúng. Nhiều cửa hàng châu Á bày mèo vẫy tay vì thấy dễ thương và quen mắt, không gắn với nghi lễ nào.
Vì sao thương nhân Ấn Độ mở sổ mới vào dịp Diwali?
Ở một số cộng đồng thương nhân Ấn Độ, Diwali gắn với việc thờ nữ thần Lakshmi và được coi là khởi đầu năm làm ăn mới. Sổ kế toán mới được đem làm lễ trước khi ghi chép, kết hợp tín ngưỡng với kỷ luật sổ sách.
Có nên bày tượng thần của nước khác trong cửa hàng không?
Đây là lựa chọn cá nhân. Nếu bày, hãy hiểu rõ đó là hình tượng gì, thuộc tôn giáo nào và đặt ở nơi trang trọng. Tượng của một tôn giáo đang có tín đồ không nên dùng như đồ trang trí tuỳ tiện hoặc đạo cụ quảng cáo.
Thần Tài của người Việt có liên quan gì đến Mercury không?
Không có mối liên hệ lịch sử nào. Hai tín ngưỡng phát triển độc lập trong những nền văn hoá rất xa nhau. Điểm giống nhau đến từ chỗ nghề buôn ở đâu cũng có những rủi ro và mong muốn tương tự, nên con người tạo ra những hình tượng có chức năng gần nhau.
Tìm hiểu thêm về các vị thần này ở đâu cho đáng tin?
Bạn nên đọc sách nghiên cứu về tôn giáo, văn hoá của từng nước, tài liệu của các bảo tàng, hoặc hỏi người trong cộng đồng tín đồ. Tránh tin các trang bán vật phẩm tự giải thích, vì họ thường gắn mọi vị thần với lời hứa tài lộc.