Đốt vía là tục của một số người bán hàng: sau khi khách hỏi giá, mặc cả rồi bỏ đi, hoặc khi cả buổi chưa bán được gì, họ đốt một mẩu giấy, hơ bật lửa quanh sạp hay quanh món hàng, với ý xua cái "vía" không may đi. Ai đi chợ nhiều có lẽ từng thấy cảnh này, và không ít người từng cảm thấy bị xúc phạm khi thấy lửa bật lên ngay sau lưng mình.
Bài này giải thích tục đốt vía đến từ quan niệm nào, những biến thể hay gặp, vì sao nó dễ gây khó chịu cho khách, và đặc biệt là chuyện an toàn cháy ở chợ, nơi có rất nhiều hàng dễ bắt lửa. Đây là bài văn hoá tham khảo, không cổ suý tục này, cũng không chế giễu người còn giữ nó.
Đốt vía là gì
Trong cách nói dân gian, "vía" là một phần vô hình của con người, gắn với sự vững vàng hay yếu đuối, may hay không may. Người ta nói "vía nặng", "vía nhẹ", "yếu vía", "lành vía", "dữ vía". Theo quan niệm ấy, có người đi tới đâu mang theo điều thuận lợi tới đó, có người lại vô tình làm việc người khác chững lại.
Đốt vía là hành động dùng lửa để "đốt", tức xua đi phần vía không may được cho là còn vương lại. Ở chợ, tục này thường xuất hiện trong ba tình huống: khách đầu tiên trong ngày hỏi giá rồi không mua; một khách mặc cả rất lâu rồi bỏ đi; hoặc cả buổi sáng không bán được gì. Người bán khi đó đốt một mẩu giấy, quơ quanh hàng hoá hoặc hơ bật lửa, có người vừa làm vừa nói một câu ngắn.
Ngoài chợ, chữ "đốt vía" còn được dùng trong nhiều tình huống đời sống khác, như sau khi gặp người lạ bế trẻ nhỏ. Bài này chỉ nói về tục ở người buôn bán. Cũng cần phân biệt đốt vía với các nghi thức cúng bái có bày lễ, đốt vàng mã ở cửa hàng: đó là chuyện khác, không thuộc phạm vi bài.
Tục đốt vía có thể đến từ đâu
Không có tài liệu nào xác định thời điểm tục đốt vía xuất hiện. Có thể nhìn nó như sự gặp nhau của hai ý niệm cũ. Ý niệm thứ nhất là về vía, đã nói ở trên, rất phổ biến trong đời sống tín ngưỡng dân gian của người Việt. Ý niệm thứ hai là về lửa như thứ làm sạch, xua đuổi. Nhiều nền văn hoá trên thế giới có tục dùng lửa, khói để đánh dấu việc chấm dứt một điều không mong muốn.
Khi hai ý niệm này gặp tục mở hàng, đốt vía trở thành một nghi thức nhỏ để người bán "bắt đầu lại". Khách đầu không mua, người bán thấy như bị lỡ một nhịp, đốt vía là cách tự nhủ rằng chuyện vừa rồi đã qua, khách kế tiếp sẽ khác. Nhìn từ góc tâm lý, đây là một hành động giải toả, giống như nhiều người thở mạnh một hơi hay phủi tay sau một việc không vừa ý.
Cũng có người cho rằng tục này lan rộng hơn khi bật lửa trở nên rẻ và phổ biến, vì trước đó phải có bếp, có lửa sẵn mới làm được. Đây chỉ là nhận định, chưa có nghiên cứu nào xác nhận. Điều chắc chắn là ngày nay tục đốt vía không còn phổ biến như trước, nhiều tiểu thương trẻ chưa từng làm, và ở nhiều chợ ban quản lý nhắc nhở hạn chế vì lý do an toàn.
Những biến thể hay gặp
Đốt một mẩu giấy quơ quanh hàng. Đây là cách cổ điển nhất. Người bán xé một mẩu giấy báo hay giấy gói hàng, đốt rồi quơ vài vòng trên hàng hoá trước khi dập. Đây cũng là cách nguy hiểm nhất vì tàn lửa có thể rơi vào hàng.
Hơ bật lửa. Người bán bật lửa, hơ quanh sạp vài giây rồi tắt. Cách này ít tàn hơn nhưng vẫn có ngọn lửa trần gần hàng hoá.
Rảy nước, rắc muối gạo. Một số nơi không dùng lửa mà rảy chút nước hay rắc vài hạt muối gạo ra phía trước sạp. Đây là biến thể không có lửa, ít rủi ro cháy hơn nhưng vẫn có thể làm khách khó chịu nếu làm ngay trước mặt họ.
Phủi hàng, phẩy quạt. Có người chỉ cầm chiếc quạt nan hay chiếc khăn phẩy vài cái lên hàng. Đây là biến thể nhẹ nhàng nhất, gần như không ai để ý.
Chỉ nói một câu. Nhiều người lớn tuổi chỉ lẩm bẩm một câu ngắn, coi như đã "đốt vía" bằng lời. Biến thể này không gây rủi ro gì, chỉ cần không nói to khiến khách nghe thấy.
Vì sao tục đốt vía làm khách khó chịu
Với người mua, đốt vía mang một thông điệp rất rõ: người bán coi mình là người mang điều không may tới. Khách chỉ hỏi giá, chỉ chưa ưng món hàng, quay đi vài bước đã thấy lửa bật lên sau lưng. Nhiều người kể lại cảm giác bị xúc phạm, bị coi như người xui, và quyết định không bao giờ quay lại sạp đó.
Không chỉ người khách vừa đi, những người xung quanh cũng nhìn thấy. Khách đang đứng xem ở sạp bên cạnh có thể nghĩ: nếu mình cũng không mua thì sẽ bị đối xử như vậy. Họ ngại dừng lại, ngại hỏi giá. Cái giá của một lần đốt vía vì thế có thể là vài khách tiềm năng, đúng điều người bán đang mong tránh.
Trên mạng xã hội, những đoạn video quay cảnh người bán đốt vía sau lưng khách thỉnh thoảng lan truyền, kéo theo bình luận chê trách cả khu chợ. Người bán làm vì một niềm tin riêng, nhưng hậu quả lại rơi lên cả những sạp không liên quan. Đây là lý do nhiều ban quản lý chợ và hội tiểu thương khuyến khích bỏ tục này, hoặc ít nhất là không làm trước mặt khách.
Chuyện an toàn cháy ở chợ: điều không thể xem nhẹ
Lý do quan trọng nhất để bỏ đốt vía bằng lửa là an toàn. Chợ là nơi tập trung rất nhiều hàng dễ cháy trong không gian hẹp. Dưới đây là những nguyên tắc chung; quy định cụ thể của từng chợ thì hỏi ban quản lý hoặc lực lượng phòng cháy chữa cháy địa phương.
- Vải, quần áo, hàng nhựa, giấy, bao bì, đồ khô là những thứ bắt lửa nhanh, và chợ thường có rất nhiều.
- Mái che bạt, lối đi hẹp và hàng xếp sát nhau khiến lửa lan nhanh, khó thoát và khó chữa.
- Nhiều chợ có nội quy cấm hoặc hạn chế dùng lửa trần trong khu vực kinh doanh; người bán nên đọc nội quy chợ mình.
- Tàn giấy cháy có thể rơi xuống khe hàng, âm ỉ một lúc lâu mới bùng lên, khi người bán đã quên.
- Không dùng lửa gần bình gas, can dầu, bình xịt hay hàng hoá có ghi cảnh báo dễ cháy.
- Biết vị trí bình chữa cháy gần nhất và lối thoát của khu chợ là việc mọi người bán nên làm.
Đặt những điều trên cạnh lợi ích tinh thần nhỏ bé của việc đốt vía, lựa chọn trở nên rõ ràng. Một ngọn lửa nhỏ không đáng để đánh đổi cả gian hàng của mình và của bao người xung quanh.
Về thực tế: buổi sáng bán chậm thường do đâu
Tục đốt vía xuất hiện nhiều nhất khi người bán thấy buổi sáng trôi qua mà hàng không chạy. Nhưng nếu nhìn lại vài tuần, phần lớn những buổi sáng chậm có lý do rất đời thường. Trời mưa thì người đi chợ ít, giữa tháng thì người ta chi tiêu dè dặt hơn đầu tháng, ngày thường chậm hơn cuối tuần. Một con đường gần đó đang sửa, một chợ mới mở cách đó không xa, một siêu thị gần nhà khách có đợt giảm giá, đều có thể làm lượng khách giảm.
Những yếu tố này không đốt được bằng lửa, nhưng người bán có thể phản ứng. Ngày mưa thì nhập ít hàng tươi hơn, giữa tháng thì bày những món giá vừa phải ra trước, đường bị chắn thì treo thêm chỉ dẫn lối vào hay nhận giao hàng gần. Ghi lại thời tiết, ngày trong tuần và doanh thu vào sổ một thời gian, người bán sẽ tự thấy nhịp của sạp mình, và biết buổi sáng hôm nay chậm là chuyện bình thường hay là dấu hiệu cần thay đổi.
Khi việc buôn bán chậm kéo dài nhiều tuần, đó là lúc cần nhìn kỹ vào giá, hàng, cách phục vụ và đối thủ, chứ không phải vào vía của người khách nào. Cũng nên cảnh giác với những lời mời làm lễ, mua vật phẩm "giải xui cho sạp" với giá cao: đó là chuyện chi tiền, không giải quyết được những nguyên nhân thật vừa nói.
Thay đốt vía bằng gì khi thấy lòng không yên
Cảm giác bực bội, chùng xuống khi khách không mua là có thật, và người bán cần một cách để "bắt đầu lại". Có thể thay đốt vía bằng những việc sau.
- Hít một hơi sâu, uống ngụm nước, coi đó là dấu chấm hết cho giao dịch vừa rồi.
- Sắp lại món hàng khách vừa cầm lên, lau mặt quầy. Việc tay chân giúp tâm trí chuyển hướng, lại làm sạp gọn hơn.
- Nếu muốn giữ một cử chỉ tượng trưng, dùng biến thể không lửa như phẩy khăn, và làm khi khách đã đi xa.
- Ghi một dòng vào sổ: khách hỏi món gì, lý do không mua nếu đoán được.
- Chào khách kế tiếp như bình thường, không mang tâm trạng của lần trước sang.
Những việc này đạt đúng mục đích tâm lý của tục đốt vía, là giải toả và bắt đầu lại, mà không có rủi ro cháy, không làm khách nào phật lòng.
Với người lớn tuổi trong nhà vẫn quen đốt vía, con cháu có thể nhẹ nhàng đề nghị đổi sang biến thể không lửa, giải thích bằng chuyện an toàn của cả chợ thay vì nói tục này sai. Người lớn thường dễ đồng ý khi lý do là giữ gian hàng và giữ bạn hàng xung quanh, chứ không phải bị bảo là mê tín.
Câu hỏi thường gặp
Đốt vía ở chợ là gì?
Đốt vía là tục của một số người bán hàng: sau khi khách hỏi giá rồi không mua, hoặc khi cả buổi chưa bán được, họ đốt mẩu giấy hay hơ bật lửa quanh sạp để xua cái vía không may theo quan niệm dân gian. Tục này ngày nay ít dần.
Bị người bán đốt vía sau lưng thì nên làm gì?
Bạn không làm gì sai khi hỏi giá rồi không mua. Có thể bình tĩnh bỏ qua và mua ở sạp khác. Nếu thấy người bán dùng lửa gần hàng dễ cháy, bạn có thể báo ban quản lý chợ vì đây là chuyện an toàn chung.
Đốt vía có nguy hiểm không?
Có. Chợ có nhiều vải, nhựa, giấy, đồ khô dễ bắt lửa, xếp sát nhau trong không gian hẹp. Tàn giấy cháy có thể rơi vào khe hàng và âm ỉ rồi bùng lên. Nhiều chợ có nội quy cấm hoặc hạn chế dùng lửa trần trong khu kinh doanh.
Vía nặng, vía nhẹ nghĩa là gì?
Đây là cách nói dân gian về một phần vô hình của con người, gắn với may hay không may. Người vía nhẹ được tin là đi đâu mang thuận lợi tới đó. Đây là quan niệm tín ngưỡng, không có cơ sở để kiểm chứng, nên không nên dùng để đánh giá người khác.
Có cách nào giữ tục mà không dùng lửa không?
Một số nơi dùng biến thể không lửa như phẩy khăn, phẩy quạt hoặc chỉ nói một câu ngắn. Nếu muốn giữ, nên làm khi khách đã đi xa để không ai thấy mình bị coi là người xui, và tuyệt đối không dùng lửa gần hàng hoá.
Vì sao nhiều chợ khuyến khích bỏ tục đốt vía?
Vì hai lý do: an toàn cháy nổ cho cả khu chợ, và hình ảnh của chợ trước khách. Những cảnh đốt vía sau lưng khách khi lan trên mạng làm cả khu chợ mang tiếng, ảnh hưởng tới những người bán không liên quan.