Ở nhiều chợ và vựa trái cây Nam Bộ, "một chục" không phải là mười trái, mà có thể là mười hai, mười bốn, có nơi nhiều hơn, tuỳ loại hàng và tuỳ chợ. Phần dư ấy là lệ bù hao có từ lâu: trái cây chở xa dễ dập, dễ hư, nên người bán thêm vài trái để người mua không thiệt. Lệ đếm chục chỉ là một trong nhiều lệ riêng của nghề buôn nông sản, bên cạnh lệ bỏ mối, bao vườn, mở hàng lúc rạng sáng và tục dâng trái đầu mùa.
Bài này giải thích từng lệ, vì sao có, và cách người buôn bán hôm nay giữ chúng cho rõ ràng, công bằng. Bài không nêu giá, không quảng cáo vựa hay chợ nào. Những gì được kể là tập quán chung, mỗi vùng, mỗi chợ có thể khác.
"Một chục" của người Nam Bộ: lệ bù hao thành đơn vị đếm
Người từ miền Bắc vào Nam mua trái cây lần đầu thường bất ngờ khi người bán đếm "một chục" ra mười hai, mười bốn trái. Ở nhiều chợ Nam Bộ, cách đếm chục như vậy là tập quán quen, có nơi còn gọi rõ "chục mười hai", "chục mười bốn" để phân biệt. Số trái trong một chục tuỳ loại hàng, tuỳ chợ, và có khi tuỳ cả thoả thuận giữa người bán với người mua quen.
Cách giải thích phổ biến nhất là bù hao. Trái cây ngày trước được chở bằng ghe xuồng qua nhiều kênh rạch, đường xa, nhiệt độ cao, tới nơi thế nào cũng có vài trái dập, vài trái hư. Người bán đếm dư để người mua không thiệt, lâu dần phần dư trở thành một phần của đơn vị đếm. Có người còn nói đó là cái "hào phóng" của người miền sông nước, bán thêm cho nhau vài trái như một phép lịch sự.
Ngày nay, phần lớn trái cây ở siêu thị và cửa hàng được bán theo cân, nên cách đếm chục chủ yếu còn ở chợ truyền thống, vựa và giao dịch giữa nhà vườn với thương lái. Người mua và người bán không cùng vùng nên hỏi rõ "chục mấy" trước khi chốt, để tránh hiểu lầm. Đó cũng là cách giữ chữ tín đơn giản nhất.
Bỏ mối, bao vườn, cò: những chữ của nghề buôn nông sản
Bỏ mối. Trong tiếng buôn bán Nam Bộ, "bỏ mối" là giao hàng đều đặn cho các bạn hàng lẻ quen. Vựa bỏ mối cho sạp chợ, sạp chợ lấy hàng của vựa quen, đôi bên giữ giá ổn định và cho nhau gối đầu tiền hàng. Một mối giữ được nhiều năm là tài sản lớn của người buôn.
Bao vườn. Thương lái mua trọn sản lượng một vườn trước khi thu hoạch, đặt cọc, rồi tự cắt hái khi trái đủ độ. Cách làm này giúp nhà vườn có tiền sớm, nhưng cũng dễ phát sinh tranh chấp khi giá thay đổi lúc thu hoạch. Thoả thuận càng rõ, càng ít chuyện.
Thương lái và cò. Thương lái là người buôn đi gom hàng từ nhiều vườn về vựa hoặc chợ đầu mối. "Cò" là người dẫn mối, giới thiệu vườn có hàng cho thương lái và nhận phần công. Đây là những vai trò có thật của chuỗi nông sản, có người làm ăn tử tế, có người không, nên nhà vườn cần hỏi kỹ.
Ứng vốn theo mùa. Nhiều vựa ứng phân, thuốc hoặc tiền cho nhà vườn trước mùa, sau đó nhà vườn bán trái cho vựa. Giống quan hệ giữa vựa cá và bạn ghe, mối quan hệ này dựa trên chữ tín, và cần ghi chép rõ ràng từng khoản.
Mở hàng lúc rạng sáng ở chợ đầu mối
Chợ đầu mối nông sản ở các thành phố lớn thường hoạt động mạnh từ nửa đêm tới sáng sớm. Xe hàng từ các tỉnh đổ về trong đêm, người bán sỉ dỡ hàng, bạn hàng lẻ tới chọn hàng rồi chở về sạp trước khi chợ dân sinh mở cửa. Lệ mở hàng ở đây diễn ra lúc trời còn tối, và người bán sỉ rất coi trọng mối hàng đầu tiên của đêm.
Người trong nghề kể nhiều lệ nhỏ: mối quen tới sớm thì được chọn hàng trước, không ai tranh mối của người khác, không hạ giá phá giá ngay cạnh sạp bạn. Những lệ ngầm này giữ cho chợ có trật tự trong cảnh hàng trăm xe, hàng nghìn người làm việc dưới ánh đèn. Ai phá lệ, lần sau khó có chỗ.
Nhịp đêm của chợ đầu mối cũng kéo theo những rủi ro thật: tai nạn khi bốc xếp, xe ra vào chật hẹp, người làm việc thiếu ngủ. Một số lệ của người buôn như "dỡ hàng xong mới tính tiền", "không cãi nhau giữa lối xe" thực chất là cách giữ an toàn và trật tự. Người mới vào nghề nên học những lệ ấy trước khi học cách mặc cả.
Trái đầu mùa: biếu, dâng và lệ của nhà vườn
Ở nhiều vùng trồng cây ăn trái, những trái đầu mùa được hái riêng, chọn trái đẹp, đem dâng lên bàn thờ gia tiên hoặc biếu cha mẹ, hàng xóm trước khi bán. Theo quan niệm dân gian, đó là cách nhớ ơn đất, ơn ông bà, và mong cả mùa được thuận. Lệ này có ở cả nhà vườn miền Tây lẫn các vùng cây ăn trái phía Bắc.
Với người buôn, trái đầu mùa còn có ý nghĩa làm ăn. Thương lái quen thường được nhà vườn báo trước khi trái đầu mùa chín, và lô đầu tiên của mùa thường đi theo mối quen. Người bán lẻ nhận lô đầu mùa từ vựa quen như một sự ưu ái, và đáp lại bằng việc lấy hàng đều cả mùa.
Có một điều người mua nên biết: trái đầu mùa không phải lúc nào cũng ngon nhất, và giá thường cao hơn giữa mùa. Lệ dâng trái đầu mùa là chuyện tấm lòng; còn chuyện mua trái lúc nào ngon, giá vừa, là chuyện của kinh nghiệm theo mùa vụ từng loại cây.
Ở vựa, lệ trái đầu mùa còn đi kèm một nếp nhỏ: lô hàng đầu tiên của mùa thường được chọn kỹ hơn, đóng đẹp hơn, vì người buôn coi đó là lời chào mùa với các mối quen. Lô đầu mà kém thì cả mùa bạn hàng dè dặt. Nếp này vừa là tục mở hàng của nghề, vừa là cách làm thương hiệu rất mộc mạc của người buôn nông sản.
Khi được mùa mất giá: lệ đỡ nhau giữa vựa và nhà vườn
Nghề nông sản có một nỗi sợ quen thuộc: được mùa mất giá. Khi cả vùng cùng thu hoạch một loại trái, hàng dồn về vựa nhiều hơn sức tiêu thụ, giá có thể xuống thấp tới mức nhà vườn không đủ tiền thuê người hái. Lúc đó, quan hệ giữa vựa và nhà vườn bị thử thách rõ nhất. Có vựa vẫn giữ mối, mua đều cho các vườn quen dù lời ít; có thương lái bỏ cọc, không quay lại cắt hàng.
Trong cách nghĩ của người buôn lâu năm, giữ mối lúc giá xuống là cách để được giữ mối lúc giá lên. Nhà vườn nhớ ai đã mua hàng của mình trong mùa khó, và mùa sau sẽ ưu tiên bán cho người đó. Đây là một dạng "tục" không có nghi lễ nào, nhưng được truyền miệng rất mạnh trong các vùng chuyên canh.
Ở góc thực tế, những đợt mất giá còn nhắc người buôn và nhà vườn tính trước: không dồn hết vào một loại cây, giữ thông tin mùa vụ, tìm thêm đầu ra như sơ chế, sấy, bán trực tiếp. Khi giá xuống mạnh, các kênh hỗ trợ tiêu thụ của địa phương hay hội nông dân đôi khi có ích; thông tin cụ thể nên hỏi chính quyền và hội nghề nơi mình sống.
Giữ chữ tín trong buôn nông sản
Phần lớn tranh cãi trong nghề buôn nông sản bắt nguồn từ những chỗ không rõ ràng. Bảng dưới đặt lệ cũ cạnh cách làm rõ ràng hơn mà nhiều vựa đã áp dụng.
| Lệ cũ | Chỗ dễ sinh chuyện | Cách làm rõ ràng hơn |
|---|---|---|
| Đếm chục có dư | Hai bên hiểu "chục" khác nhau | Nói rõ "chục mấy" hoặc chuyển sang bán theo cân |
| Bao vườn bằng lời hứa | Giá đổi lúc thu hoạch, một bên bỏ cọc | Ghi giấy thoả thuận: sản lượng ước, giá, ngày cắt, xử lý khi giá biến động |
| Ứng vốn theo mùa | Nợ dồn qua nhiều vụ, không ai nhớ rõ | Sổ ghi từng khoản ứng, từng lần trừ, hai bên cùng ký |
| Hàng trên đẹp, hàng dưới xấu | Mất mối, mất uy tín cả chợ | Đóng hàng đồng đều, phân loại rõ hàng loại một, loại hai |
| Gối đầu tiền hàng | Bạn hàng nợ lâu, vựa thiếu vốn | Hẹn rõ kỳ thanh toán, đối chiếu sổ hằng tuần |
Những cách làm ở cột cuối không thay tục lệ, mà giúp tục lệ chữ tín được giữ bằng giấy tờ. Với hợp đồng lớn hoặc khi có tranh chấp, người buôn nên hỏi người có chuyên môn pháp lý thay vì chỉ dựa vào lời hứa miệng.
Về thực tế: người buôn nông sản nên giữ gì, bỏ gì
Gom lại, có thể chia các lệ của nghề buôn nông sản thành mấy nhóm. Đây là gợi ý dựa trên tác động với người mua, nhà vườn và chính người buôn.
- Nên giữ: tinh thần bù hao, đếm dư cho khách; bỏ mối đều đặn, không tranh mối người khác; dâng, biếu trái đầu mùa như nét văn hoá.
- Nên làm rõ: "chục mấy", giá theo cân hay theo trái, kỳ thanh toán khi gối đầu, khoản ứng vốn theo mùa.
- Nên bỏ: đóng hàng trên đẹp dưới xấu, ép giá nhà vườn lúc được mùa, bỏ cọc bao vườn khi giá xuống.
- Nên thêm: sổ ghi chép mua bán, phân loại hàng rõ ràng, chú ý an toàn khi bốc xếp ban đêm.
- Nên hỏi chuyên môn: quy định về hoá đơn, thuế với hộ kinh doanh, về hợp đồng mua bán nông sản; quy định có thể thay đổi nên hỏi cơ quan thuế hoặc người có chuyên môn.
Nghề buôn nông sản nối người trồng với người ăn qua rất nhiều tay. Mỗi tay giữ được chữ tín thì trái cây tới bàn ăn với giá công bằng hơn, và người buôn cũng giữ được mối lâu hơn.
Câu hỏi thường gặp
Một chục trái cây ở miền Nam là bao nhiêu trái?
Ở nhiều chợ Nam Bộ, một chục có thể là mười hai, mười bốn trái hoặc nhiều hơn, tuỳ loại hàng và tuỳ chợ. Phần dư là lệ bù hao cho trái dập, trái hư trên đường. Khi mua bán giữa người khác vùng, nên hỏi rõ "chục mấy" trước khi chốt giá.
Bỏ mối nghĩa là gì?
Bỏ mối là giao hàng đều đặn cho bạn hàng quen, như vựa giao trái cây cho các sạp chợ. Hai bên giữ giá ổn định, có khi cho nhau gối đầu tiền hàng. Mối quen giữ được lâu là tài sản lớn của người buôn nông sản.
Bao vườn là gì và nhà vườn nên lưu ý gì?
Bao vườn là việc thương lái mua trọn sản lượng một vườn trước khi thu hoạch, đặt cọc trước. Nhà vườn nên có giấy thoả thuận ghi rõ sản lượng ước, giá, ngày cắt, và cách xử lý khi giá biến động hay một bên không giữ cam kết.
Vì sao chợ đầu mối nông sản họp vào ban đêm?
Vì hàng từ các tỉnh chở về trong đêm để kịp phân phối cho chợ dân sinh và cửa hàng mở cửa từ sáng sớm. Nông sản tươi cần đi nhanh, nên nhịp làm việc của chợ đầu mối dồn vào khoảng nửa đêm tới rạng sáng.
Tục dâng trái đầu mùa có ý nghĩa gì?
Theo quan niệm dân gian, dâng trái đầu mùa lên bàn thờ gia tiên hoặc biếu cha mẹ, hàng xóm là cách nhớ ơn đất, ơn ông bà và mong mùa thuận. Đây là nét văn hoá của nhà vườn, không bắt buộc, và không liên quan tới giá bán.
Làm sao để tránh tranh chấp khi buôn nông sản?
Cách đơn giản nhất là ghi chép: số lượng, đơn vị đếm, giá, kỳ thanh toán, khoản ứng. Hàng đóng đồng đều, phân loại rõ. Với thoả thuận lớn như bao vườn, nên có giấy tờ, và khi phát sinh tranh chấp thì hỏi người có chuyên môn pháp lý.