Đèn lồng đỏ treo trước cửa hiệu là nét quen của các phố buôn bán có gốc người Hoa như Hội An, Chợ Lớn, và nay xuất hiện ở rất nhiều nhà hàng, cửa hàng khắp nơi, nhất là dịp Tết và rằm tháng Giêng. Màu đỏ và ánh sáng ấm của đèn gợi không khí đoàn viên, sung túc theo quan niệm của người Hoa và người Việt, đồng thời là cách đơn giản nhất để một mặt tiền trông ấm áp vào buổi tối.
Bài này kể lại gốc gác của tục treo đèn lồng, phân biệt các kiểu đèn hay gặp ở hai trung tâm làm đèn nổi tiếng là Hội An và Chợ Lớn, rồi dành phần lớn cho chuyện mà người treo đèn hay xem nhẹ: an toàn điện, an toàn cháy và an toàn cho người đi bên dưới. Đèn lồng đẹp nhất là cái đèn sáng đúng chỗ, không làm ai lo.
Tục treo đèn của người Hoa và người Việt
Trong văn hoá Trung Hoa, đèn lồng gắn với các dịp lễ lớn, nổi bật nhất là Tết Nguyên Tiêu rằm tháng Giêng, đêm hội đèn kết thúc chuỗi ngày Tết. Màu đỏ là màu của hỷ sự và năm mới, nên đèn lồng đỏ treo trước cửa nhà, cửa tiệm trở thành dấu hiệu của niềm vui và sự đoàn viên. Nhiều nhà treo một đôi đèn hai bên cửa, đối xứng như câu đối.
Người Việt có truyền thống đèn riêng, gắn nhiều nhất với Tết Trung thu: đèn ông sao, đèn kéo quân, đèn cá chép, rước đèn trong đêm rằm tháng Tám. Khi cộng đồng người Hoa định cư ở các thương cảng như Hội An và sau đó là Chợ Lớn, đèn lồng đỏ theo họ vào phố, treo trước hiệu buôn, hội quán. Qua thời gian, hai dòng đèn hoà vào nhau; ngày nay người Việt treo đèn lồng đỏ dịp Tết cũng tự nhiên như treo cờ, cắm hoa.
Với cửa hiệu, đèn lồng còn có một vai trò rất thực tế từ xưa: thời chưa có đèn điện đường, ngọn đèn trước cửa cho khách biết tiệm còn mở, soi lối cho người tới. Có những chiếc đèn còn được viết tên hiệu lên thân, vừa là đèn vừa là biển hiệu buổi tối. Ý nghĩa sung túc, may mắn là phần được gán thêm theo thời gian, đứng trên cái gốc rất đời thường ấy.
Đèn Hội An và đèn Chợ Lớn: hai nghề, hai dáng đèn
Hội An (nay thuộc thành phố Đà Nẵng) và khu Chợ Lớn (TP Hồ Chí Minh) là hai nơi nổi tiếng về nghề làm đèn lồng. Bảng dưới so ở mức đặc điểm chung; mỗi xưởng có biến tấu riêng.
| Đặc điểm | Đèn lồng Hội An | Đèn lồng kiểu Chợ Lớn | Gợi ý cho cửa hàng |
|---|---|---|---|
| Khung | Tre vót, nhiều kiểu xếp gấp được | Tre, sắt mảnh hoặc khung cố định | Khung gấp được dễ cất sau mùa lễ |
| Vỏ | Vải lụa, vải phi nhiều màu | Vải, giấy bóng kính, ngày nay thêm nhựa | Vải bền hơn giấy, chịu gió tốt hơn |
| Dáng hay gặp | Tròn, quả trám, tỏi, bí, nhiều tầng | Tròn đỏ truyền thống, hình con vật theo năm | Dáng tròn đỏ hợp mặt tiền; dáng lạ hợp không gian trong |
| Màu | Nhiều màu, đỏ, vàng, tím, xanh | Đỏ là chính, tua vàng | Một tông màu cho cả dãy nhìn gọn hơn |
| Mùa cao điểm | Quanh năm do du lịch, đông nhất các đêm rằm | Trước Trung thu và trước Tết | Mua sớm, tránh lúc cao điểm hàng hiếm |
Phố cổ Hội An nổi tiếng với những đêm rằm tắt bớt đèn điện, thắp đèn lồng dọc phố. Hình ảnh đó làm nhiều người muốn mang không khí phố cổ về cửa hàng mình. Khi làm vậy, nhớ rằng phố cổ có lối đi bộ và cách tổ chức riêng; một con phố xe cộ đông đúc cần cách treo khác.
Chọn đèn cho mặt tiền: những điểm đáng xem
Chất liệu vỏ. Vải lụa, vải phi bền và đẹp nhưng bạc màu dưới nắng gắt sau một mùa. Giấy rẻ, rách khi gặp mưa. Đèn nhựa, đèn vải chống thấm hợp treo ngoài trời lâu hơn nhưng nhìn kém mềm mại. Treo dưới mái hiên che mưa nắng là cách giữ đèn bền nhất.
Cỡ đèn. Đèn quá to so với mặt tiền nhìn nặng nề, che biển hiệu; quá nhỏ thì như đồ chơi. Một mẹo là đường kính đèn không vượt quá một phần ba chiều rộng khoảng cột hoặc ô cửa nơi treo.
Nguồn sáng. Gần như mọi cửa hàng nay dùng bóng LED: mát, ít tốn điện, ánh vàng ấm. Không nên dùng nến hay đèn dầu trong đèn lồng vải, giấy ở cửa hàng, nhất là nơi đông người.
Chữ trên đèn. Đèn in chữ Phúc, chữ Hỷ hay tên hiệu nên kiểm nét chữ như mọi chữ Hán treo trước tiệm. Đèn dùng ngày cưới in chữ Song Hỷ, không phải đèn cho dịp Tết của cửa hàng; chọn nhầm khách người Hoa sẽ nhận ra.
Số lượng. Treo đôi là kiểu cân đối truyền thống. Một dãy đèn dọc mái hiên hợp nhà hàng, quán ăn muốn tạo không khí; tiệm nhỏ một đôi là đủ.
Treo đèn lồng an toàn: điện, lửa và người đi bên dưới
Đèn lồng là đồ nhẹ nhưng treo trên đầu người, gần dây điện, ngoài trời mưa gió. Phần này là phần nên đọc kỹ nhất.
- Treo đủ cao: đáy đèn và tua phải cao hơn đầu một người cao đội mũ bảo hiểm đi qua, không để khách phải cúi hay gạt đèn. Ở lối có xe, đèn không được thò ra phần đường xe chạy.
- Móc treo phải chắc: dùng móc vít vào kết cấu chắc như dầm, xà, khung mái hiên, không treo vào dây điện, ống nước, máng xối hay biển hiệu đèn. Gió mạnh làm đèn giật, móc yếu bật ra là đèn rơi xuống đầu người.
- Dây điện ngoài trời dùng loại có vỏ bọc chịu nước, mối nối bọc kín, ổ cắm có nắp che hoặc đặt trong nhà. Nguồn điện cho đèn nên đi qua thiết bị chống giật, chống quá tải; không chắc thì nhờ thợ điện có nghề kiểm tra.
- Không để bóng đèn chạm vào vỏ vải, giấy. Kể cả LED vẫn ấm lên sau nhiều giờ; bóng sợi đốt cũ còn nóng hơn nhiều.
- Không để đèn lồng gần bàn thờ, nơi thắp hương, nơi đốt vàng mã. Tàn hương, tàn lửa bay lên vỏ vải là nguồn cháy thường gặp dịp Tết.
- Tháo đèn xuống khi có dự báo mưa bão, gió lớn. Đèn ướt sũng nặng gấp nhiều lần, dễ rơi, và nước vào đuôi đèn gây chập.
- Tắt đèn khi đóng cửa nghỉ dài ngày nếu không có người trông. Đèn trang trí không phải đèn bảo vệ; muốn sáng ban đêm vì an ninh thì dùng đèn chiếu sáng chuyên dụng.
Treo đèn theo lịch lễ trong năm của cửa hàng
Nhiều cửa hàng treo đèn lồng theo mùa thay vì để quanh năm. Mùa dài nhất là dịp Tết: đèn thường được treo từ khoảng giữa tháng Chạp, khi phố bắt đầu sắm Tết, và giữ tới qua rằm tháng Giêng, đêm hội đèn theo truyền thống người Hoa. Sau rằm, nhiều hiệu buôn hạ đèn, coi như khép lại mùa Tết và bước vào nhịp buôn bán bình thường.
Mùa thứ hai là Trung thu. Cửa hàng bán bánh trung thu, đồ chơi, quán ăn gia đình thường treo đèn lồng, đèn ông sao trong khoảng nửa đầu tháng Tám âm lịch, đặc biệt những tiệm có khách là các gia đình có trẻ nhỏ. Kiểu đèn mùa này nhiều màu sắc, nhiều hình con vật hơn đèn Tết.
Ngoài hai mùa chính, các nhà hàng mang phong cách phố cổ hay phong cách Hoa thường treo đèn quanh năm như một phần thiết kế. Cửa hàng mới khai trương cũng hay treo đèn những tuần đầu cho mặt tiền nổi bật. Không có quy định gì về thời điểm; điều đáng nhớ là đèn treo lâu thì phải chăm, kiểm điện và thay vỏ khi cần.
Ngày treo và ngày hạ nên ghi vào lịch việc của cửa hàng cùng với dọn kho, chốt sổ, để đèn không nằm quên trên mái hiên đến tận mùa mưa.
Cất giữ đèn lồng sau mùa lễ để dùng lại
Một bộ đèn lồng tốt dùng được nhiều mùa nếu cất đúng cách. Những việc nên làm khi hạ đèn:
- Tháo bóng, tháo dây điện khỏi đèn, kiểm tra đuôi đèn có gỉ, có vết cháy sém không. Dây đã nứt vỏ thì bỏ, không để dành cho năm sau.
- Phủi bụi nhẹ bằng chổi lông mềm. Vải lụa không nên giặt; vết bẩn nhỏ lau bằng khăn hơi ẩm rồi để khô hẳn trong bóng râm.
- Đèn khung tre gấp được thì gấp lại theo nếp sẵn, không ép mạnh làm gãy nan. Đèn khung cố định thì để nguyên, không chồng lên nhau.
- Cho vào hộp giấy hoặc túi vải thoáng, thêm gói hút ẩm. Túi nilon kín giữ hơi nước làm vải ố, tre mốc sau một mùa nồm.
- Cất ở chỗ khô, cao ráo, tránh gác nóng sát mái tôn. Dán nhãn ngoài hộp ghi số lượng đèn, số dây, số móc để năm sau lấy ra không phải đoán.
- Đèn đã bạc màu, rách vỏ, gãy khung thì thay, đừng cố treo thêm một mùa. Một dãy đèn đều màu đẹp hơn nhiều so với vài cái mới lẫn vài cái cũ.
Ghi lại cả chỗ treo từng cái nếu dãy đèn có thứ tự; nhờ đó lần sau treo nhanh hơn và cân đối như năm trước.
Về thực tế: đèn lồng và mặt tiền buổi tối
Tác dụng thật của đèn lồng với cửa hàng là ánh sáng. Một mặt tiền tối om buổi chiều tối làm khách nghĩ tiệm đã đóng; vài chiếc đèn ấm cho khách thấy tiệm còn mở, trông thân thiện. Với quán ăn, nhà hàng, ánh đèn lồng tạo không khí, khách đi đường dễ dừng lại hơn. Đó là chuyện ánh sáng và cảm giác, không phải chuyện "kéo lộc".
Vì vậy, nếu mục tiêu là mặt tiền dễ nhìn buổi tối, hãy nghĩ cả bài toán chiếu sáng: biển hiệu có đọc được không, lối vào có đủ sáng để khách không vấp bậc thềm không, quầy trưng bày có được chiếu đúng không. Đèn lồng là lớp trang trí đặt lên trên, không thay được đèn chiếu sáng cơ bản.
Cuối cùng, một cửa hàng treo đèn lồng quanh năm nên thay vỏ khi bạc màu, rách tua. Đèn lồng phai thành hồng nhạt, tua xơ xác, bám bụi đen trên nóc đèn trông cũ kỹ hơn là không treo. Nếu không có thời gian chăm, treo theo mùa lễ rồi cất, đó cũng là cách nhiều hiệu buôn xưa vẫn làm.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao đèn lồng treo trước cửa hiệu thường màu đỏ?
Trong văn hoá Trung Hoa và Việt Nam, màu đỏ là màu của hỷ sự, năm mới và may mắn. Đèn lồng đỏ treo dịp Tết, rằm tháng Giêng mang ý đoàn viên, sung túc. Thời xưa, ngọn đèn trước cửa còn báo cho khách biết tiệm đang mở.
Đèn lồng Hội An khác đèn lồng Chợ Lớn thế nào?
Đèn Hội An thường làm khung tre gấp được, vỏ vải lụa nhiều màu, nhiều dáng như tròn, quả trám, tỏi. Đèn kiểu Chợ Lớn chủ yếu là đèn tròn đỏ truyền thống, đèn hình con vật theo năm, cao điểm trước Trung thu và Tết.
Có nên dùng nến trong đèn lồng treo ở cửa hàng không?
Không nên. Vỏ vải, giấy rất dễ bắt lửa, cửa hàng lại đông người qua lại. Bóng LED ánh vàng ấm cho hiệu ứng gần giống, mát hơn và ít tốn điện. Kể cả với LED cũng không để bóng chạm sát vỏ đèn.
Treo đèn lồng ngoài trời cần lưu ý gì về điện?
Dùng dây điện có vỏ bọc chịu nước, mối nối bọc kín, ổ cắm có nắp che hoặc đặt trong nhà, nguồn điện đi qua thiết bị chống giật. Tháo đèn khi có mưa bão. Không chắc về hệ thống điện thì nhờ thợ điện có nghề kiểm tra.
Treo đèn lồng cao bao nhiêu là đủ?
Đáy đèn và tua phải cao hơn đầu một người cao đội mũ bảo hiểm đi qua, không thò ra phần đường xe chạy. Móc treo vào kết cấu chắc như dầm, xà, không treo vào dây điện hay máng xối.
Đèn lồng chữ Song Hỷ có dùng cho cửa hàng ngày Tết được không?
Chữ Song Hỷ là chữ dành cho đám cưới. Dùng cho cửa hàng dịp Tết không gây hại gì, nhưng khách người Hoa hoặc người biết chữ sẽ thấy lạc dịp. Đèn ngày Tết thường in chữ Phúc, chữ Xuân hoặc để trơn.