"Buôn có bạn, bán có phường" là câu tục ngữ quen thuộc của người Việt, khuyên người buôn bán nên đứng cạnh những người cùng nghề thay vì đi lẻ loi một mình. Câu nói ấy giải thích vì sao ở nhiều thành phố có cả con phố bán cùng một mặt hàng, và vì sao người mới mở tiệm hay được khuyên "về chỗ có nhiều người bán".
Nhưng thuê mặt bằng ngay sát một tiệm cùng ngành cũng là đặt mình cạnh đối thủ. Bài này giải thích gốc gác câu tục ngữ, những lợi ích có thật của việc đứng cạnh nhau, những rủi ro đi kèm, và cách tự trả lời câu hỏi: mặt bằng giữa một dãy tiệm cùng ngành có hợp với mình không.
Câu tục ngữ và những dãy phố bán cùng một mặt hàng
Câu "buôn có bạn, bán có phường" phản ánh một thực tế lâu đời: người làm cùng nghề, buôn cùng mặt hàng thường tụ lại một chỗ. Ở Thăng Long xưa, nhiều phường thợ thủ công từ các làng nghề lên kinh thành lập nghiệp, ở gần nhau theo nghề, và tên phố mang chữ "Hàng" ở khu phố cổ Hà Nội ngày nay vẫn còn lưu dấu lối sống ấy. Ở Hội An và Chợ Lớn, thương nhân cùng quê lập hội quán, cùng nhau buôn bán, giúp đỡ nhau khi khó khăn.
Đứng cạnh nhau, người buôn bán xưa có được nhiều thứ: chia sẻ nguồn hàng, giữ giá chung, bảo vệ nhau trước rủi ro, và cùng nhau tạo thành một địa chỉ mà khách ở xa biết tìm đến. Tục ngữ gói tất cả những lợi ích ấy vào một câu ngắn, dễ nhớ, truyền qua nhiều thế hệ.
Ngày nay, những phố chuyên bán một mặt hàng vẫn còn ở nhiều thành phố: phố bán đồ điện, phố bán vải, phố đồ cưới, khu bán đồ gỗ, dãy hàng hoa. Câu tục ngữ vẫn đúng ở nhiều chỗ, nhưng bối cảnh đã khác: khách có thể so giá trên điện thoại ngay khi đang đứng giữa phố, và tiệm sát vách có thể bán đúng món hàng bạn bán với giá thấp hơn.
Lợi ích có thật của việc đứng cạnh tiệm cùng ngành
Khách tìm đến có chủ đích. Người cần mua một mặt hàng cụ thể thường đi thẳng tới khu có nhiều tiệm bán mặt hàng đó, vì biết sẽ có nhiều lựa chọn. Bạn không phải tự kéo khách từ đầu; khu phố đã làm phần đó.
Chi phí giới thiệu thấp hơn. Ở một khu đã nổi tiếng với mặt hàng nào đó, chỉ cần nói "ở dãy phố bán đồ X" là khách đã hình dung được. Tiệm mới mở ở chỗ lẻ loi phải tốn nhiều công sức hơn để người ta biết đến.
Nguồn hàng, thợ, dịch vụ đi kèm. Khu tập trung một ngành thường có sẵn người giao hàng, thợ sửa, xưởng gia công, nhà cung cấp quen. Người mới vào nghề học được nhiều điều chỉ bằng việc quan sát hàng xóm.
Khách tin hơn khi thấy nhiều lựa chọn. Người mua những món giá trị lớn thường yên tâm hơn khi đã xem qua vài nơi. Một tiệm nằm giữa cụm cho khách cảm giác được so sánh công bằng, và khi họ quyết định mua ở tiệm bạn, đó thường là quyết định họ đã cân nhắc kỹ.
Đỡ đần nhau khi cần. Tiệm bên cạnh hết hàng có thể giới thiệu khách sang, đổi hàng cho nhau lúc gấp, trông giúp cửa hàng vài phút. Những mối quan hệ này là phần "bạn" trong câu tục ngữ, và vẫn còn ở nhiều dãy phố.
Đặt lợi và rủi ro cạnh nhau
Bảng dưới đặt mỗi lợi ích của việc đứng cạnh tiệm cùng ngành bên cạnh rủi ro tương ứng, để bạn cân nhắc theo tình huống của mình.
| Phía lợi | Phía rủi ro | Câu hỏi nên tự trả lời |
|---|---|---|
| Khách tìm đến đông | Khách so giá liên tục, dễ bỏ sang tiệm bên | Mình có điểm gì khác ngoài giá không? |
| Khu phố đã có tiếng | Giá thuê thường cao vì ai cũng muốn vào | Doanh thu dự kiến có bù được giá thuê không? |
| Nguồn hàng sẵn có | Ai cũng bán hàng giống nhau từ cùng nhà cung cấp | Mình có nguồn riêng, mẫu riêng, dịch vụ riêng không? |
| Học được từ hàng xóm | Hàng xóm cũng học được từ mình rất nhanh | Điều gì của mình khó bắt chước? |
| Đỡ đần nhau | Va chạm về giá, về chỗ đậu xe, về tranh khách | Mình có chịu giữ được hoà khí lâu dài không? |
Nếu với hầu hết câu hỏi ở cột cuối bạn chưa có câu trả lời, vào một dãy phố đông tiệm cùng ngành có thể khiến bạn chỉ còn cạnh tranh bằng giá, và đó thường là cuộc cạnh tranh mà người mới vào dễ thua nhất.
Những lệ cũ của phường buôn đáng giữ
Khi người cùng nghề sống cạnh nhau, theo thời gian hình thành những lệ ngầm để giữ hoà khí. Không phải nơi nào cũng giống nhau, nhưng những điều dưới đây thường được người buôn bán lâu năm nhắc tới:
- Không đứng chèo kéo khách đang đi về phía cửa hàng bên cạnh, nhất là khách đã đứng xem hàng ở tiệm khác.
- Không nói xấu hàng của tiệm bên cạnh để bán hàng của mình; khách nghe được thường mất lòng tin vào cả hai.
- Không phá giá đột ngột để kéo khách của cả dãy, vì cách này làm mọi người cùng thiệt và dễ sinh mâu thuẫn.
- Giới thiệu khách sang tiệm khác khi mình không có món họ cần; nhiều tiệm làm vậy và nhận lại sự giới thiệu tương tự.
- Giữ gọn phần vỉa hè trước cửa mình, không lấn sang trước cửa nhà bên.
- Cùng nhau giữ vệ sinh, an ninh chung cho cả dãy phố, nhất là những dịp lễ Tết đông người.
- Chào hỏi, thăm hỏi nhau trong những dịp vui buồn, giữ tình làng nghĩa xóm với những người mình gặp mỗi ngày.
Đây là phần "phường" trong câu tục ngữ: không chỉ đứng cạnh nhau mà còn cư xử với nhau như người cùng một cộng đồng. Người mới đến nên dành thời gian tìm hiểu lệ ngầm của dãy phố trước khi khai trương.
Tự đánh giá một mặt bằng giữa dãy tiệm cùng ngành
Trước khi quyết định thuê mặt bằng giữa một dãy tiệm cùng bán một mặt hàng, bạn có thể đi theo các bước sau:
- Đi bộ dọc dãy phố vào giờ đông khách, đếm có bao nhiêu tiệm cùng ngành, tiệm nào đông, tiệm nào vắng, và thử đoán vì sao.
- Đóng vai khách, hỏi giá và xem hàng ở vài tiệm để biết mặt bằng giá, cách phục vụ, những gì khách hay hỏi mà tiệm chưa đáp ứng.
- Xác định vị trí của mặt bằng trong dãy: đầu dãy thường được nhìn thấy trước, giữa dãy được khách đã quyết tâm tìm đến, cuối dãy dễ bị bỏ qua.
- Viết ra một điểm khác biệt cụ thể mà cửa hàng của bạn sẽ có: mẫu riêng, dịch vụ đi kèm, giờ mở cửa, cách bảo hành, hay một nhóm khách mà các tiệm khác bỏ qua.
- Tính giá thuê so với doanh thu dự kiến, nhớ rằng khu phố nổi tiếng thường đắt hơn những chỗ lẻ.
- Nói chuyện với một vài chủ tiệm trong dãy, nếu họ sẵn lòng, để hiểu nhịp buôn bán theo mùa và những lệ ngầm của khu phố.
Nếu sau các bước này, bạn thấy mình có một điểm khác biệt thật và giá thuê hợp lý, mặt bằng giữa dãy phố cùng ngành có thể là lựa chọn tốt. Nếu không, một mặt bằng gần đó, đủ gần để hưởng dòng khách nhưng không sát vách, có khi lại hợp hơn.
Khi nào nên đi lẻ một mình
Câu tục ngữ không đúng với mọi ngành. Những cửa hàng phục vụ nhu cầu hằng ngày của dân cư quanh đó, như tạp hoá, tiệm thuốc, tiệm giặt ủi, quán ăn sáng, thường sống tốt hơn khi đứng ở chỗ chưa có ai làm, gần nơi khách ở. Khách của những ngành này không đi xa để so sánh; họ chọn chỗ gần nhất, tiện nhất.
Ngược lại, những mặt hàng khách cần so sánh kỹ trước khi mua, như vải vóc, đồ cưới, đồ gỗ, thiết bị điện, đồ trang sức, thường hưởng lợi rõ khi đứng trong cụm. Khách muốn đi một vòng, xem nhiều nơi, và cụm tiệm cho họ đúng điều đó.
Vì vậy câu hỏi không phải "buôn có bạn có đúng không", mà là "khách của mình có thói quen so sánh trước khi mua không". Nếu có, đứng trong cụm thường có lợi; nếu không, đi lẻ ở chỗ thuận tiện cho khách lại là lựa chọn khôn ngoan hơn. Tục ngữ đúc kết kinh nghiệm của một thời, việc của người buôn bán hôm nay là biết nó đúng ở chỗ nào.
Về thực tế: hợp đồng và chuyện cạnh tranh lành mạnh
Ở những khu phố chuyên doanh đông khách, mặt bằng thường được sang nhượng qua nhiều đời người thuê, có khi kèm cả tiền sang nhượng ngoài tiền cọc. Trước khi trả khoản tiền này, nên tìm hiểu rõ khoản đó bao gồm những gì, có được ghi nhận trong hợp đồng với chủ nhà không, và điều gì xảy ra nếu chủ nhà không gia hạn. Đây là nguyên tắc chung; với khoản tiền lớn, nên nhờ người am hiểu pháp lý xem trước.
Khi đã vào dãy phố, cạnh tranh là điều không tránh khỏi, nhưng nên cạnh tranh bằng chất lượng, dịch vụ, sự khác biệt, không bằng việc hạ giá dưới giá vốn, chèo kéo hay nói xấu nhau. Pháp luật về cạnh tranh và bảo vệ người tiêu dùng có những quy định về hành vi không lành mạnh; nguyên tắc dễ nhớ là đừng làm với hàng xóm điều mình không muốn hàng xóm làm với mình.
Câu "buôn có bạn, bán có phường" vì thế có hai vế đáng giữ: vế thứ nhất nói về vị trí, rằng đứng cạnh nhau giúp khách dễ tìm; vế thứ hai nói về cách sống, rằng những người đứng cạnh nhau nên đối xử với nhau như bạn, như phường. Thiếu vế thứ hai, dãy phố cùng ngành chỉ còn là nơi mọi người cùng kéo giá xuống.
Câu hỏi thường gặp
"Buôn có bạn, bán có phường" nghĩa là gì?
Câu tục ngữ khuyên người buôn bán nên đứng cạnh những người cùng nghề, cùng mặt hàng, để có khách tìm đến, có nguồn hàng, có người đỡ đần khi cần. Nó phản ánh lối sống của các phường buôn, phường thợ xưa, vẫn còn thấy ở những phố chuyên bán một mặt hàng ngày nay.
Có nên thuê mặt bằng ngay sát tiệm cùng ngành không?
Tuỳ ngành và tuỳ bạn có điểm khác biệt không. Mặt hàng khách cần so sánh kỹ như vải, đồ cưới, đồ gỗ thường có lợi khi đứng trong cụm. Ngành phục vụ nhu cầu hằng ngày như tạp hoá, tiệm thuốc thường hợp hơn ở chỗ chưa có ai làm, gần nơi khách ở.
Vào dãy phố cùng ngành thì cạnh tranh bằng gì?
Nên cạnh tranh bằng sự khác biệt như mẫu riêng, dịch vụ đi kèm, giờ mở cửa, bảo hành, hay phục vụ một nhóm khách mà các tiệm khác bỏ qua. Cạnh tranh chỉ bằng giá thường khiến người mới vào thua thiệt và làm cả dãy phố cùng mất lợi.
Những lệ ngầm của dãy phố buôn bán thường là gì?
Thường gặp là không chèo kéo khách đang đi về tiệm bên cạnh, không nói xấu hàng của nhau, không phá giá đột ngột, giới thiệu khách sang tiệm khác khi mình không có hàng, giữ gọn vỉa hè và cùng giữ vệ sinh, an ninh chung.
Tiền sang nhượng mặt bằng ở phố chuyên doanh cần lưu ý gì?
Nên hỏi rõ khoản tiền đó gồm những gì, có được ghi nhận trong hợp đồng với chủ nhà không, và điều gì xảy ra nếu chủ nhà không gia hạn. Với khoản tiền lớn, nên nhờ người am hiểu pháp lý xem giấy tờ trước khi trả.
Đầu dãy, giữa dãy hay cuối dãy phố cùng ngành thì tốt hơn?
Đầu dãy thường được khách nhìn thấy trước, giữa dãy đón khách đã quyết tâm tìm đến và đang so sánh, cuối dãy dễ bị bỏ qua nếu khách đã mua được ở những tiệm trước. Cần đếm khách thực tế và cân nhắc giá thuê từng vị trí.