Nhà ống mặt tiền hẹp, chiều sâu dài hun hút là kiểu mặt bằng phổ biến nhất ở phố Việt Nam, và cũng là kiểu hay bị chê nhất khi đem ra làm cửa hàng; người ta nói khách "không vào tới trong", nói phía sau "khí không tới", nói nhà như "cái ống hút cạn". Nhưng cũng chính những dãy nhà ống ấy đã nuôi sống nhiều thế hệ cửa hiệu ở các khu phố cổ.
Bài này giải thích những lời bàn quanh nhà ống sâu, những phần có lý trong đó, và cách chia một mặt bằng dài thành các vùng có việc rõ ràng. Phần bố trí ở đây là theo chiều sâu, nhìn từ cửa vào; chuyện đặt quầy thu ngân hay bày đồ thờ không thuộc phạm vi bài.
Nhà ống từ đâu ra và vì sao sâu như vậy
Nhà ống, hay nhà phố mặt tiền hẹp, gắn với lối buôn bán của phố thị Việt Nam từ lâu. Ở các phố buôn bán cũ, mặt tiền giáp đường là thứ quý nhất, nên mỗi nhà chỉ có một khúc mặt tiền hẹp, còn đất kéo dài về phía sau. Gian ngoài để buôn bán, gian giữa có sân trời lấy sáng, gian sau để ở, nấu nướng, chứa hàng. Kiểu nhà này vẫn còn thấy rõ ở khu phố cổ Hà Nội và phố cổ Hội An.
Như vậy chiều sâu không phải là một khuyết tật ngẫu nhiên, mà là kết quả của việc chia đất theo mặt tiền. Người buôn bán xưa đã quen sống với nó và có cách tổ chức riêng: phía trước bán, phía sau làm. Vấn đề chỉ nảy sinh khi người thuê bây giờ muốn biến toàn bộ chiều sâu thành không gian bán hàng, trong khi khách hiện đại ít khi chịu đi sâu vào một gian hàng hẹp và tối.
Hiểu nguồn gốc này giúp bạn nhìn mặt bằng sâu bằng con mắt khác: không cần ép nó thành một cửa hàng rộng, mà chia nó thành các vùng giống cách người xưa vẫn làm, chỉ thay công năng cho hợp với việc buôn bán hôm nay.
Những lời bàn thường nghe và phần có lý
"Khí không tới phía sau". Quan niệm phong thủy phổ thông cho rằng nhà quá sâu thì phía trong thiếu sinh khí. Dịch sang ngôn ngữ đời thường, đó là thiếu ánh sáng và thiếu gió. Gian sau tối, bí, ẩm là điều có thật, đo được bằng cảm giác và bằng việc hàng hoá để lâu bị ẩm mốc.
"Khách không vào tới trong". Lời này đúng với hành vi người mua. Ở cửa hàng hẹp, khách thường chỉ dừng ở vài mét đầu, ngại đi sâu vì sợ bị nhân viên đi theo, sợ khó quay ra. Hàng đặt sâu bên trong ít được nhìn thấy.
"Nở hậu thì tốt, thóp hậu thì xấu". Lô đất phía sau rộng hơn mặt tiền được gọi là nở hậu và được ưa chuộng; phía sau hẹp lại gọi là thóp hậu và bị ngại. Với một cửa hàng, phần lý lẽ là nở hậu cho thêm chỗ làm kho, xưởng, bếp; thóp hậu thì gian sau chật, khó bố trí. Phần còn lại là quan niệm, không có cách kiểm chứng.
"Cửa trước thẳng cửa sau thì tiền đi xuyên". Nhiều nhà ống có cửa sau thẳng hàng với cửa trước. Dân gian ngại vì cho rằng "vào cửa trước ra cửa sau". Phần thực tế là gió lùa xuyên nhà mạnh, bụi bay, và an ninh cửa sau dễ bị lơ là.
Chia chiều sâu thành các vùng: một cách gợi ý
Bảng dưới là một cách chia phổ biến cho nhà ống làm cửa hàng, tính từ cửa vào. Tỉ lệ cụ thể tuỳ ngành và tuỳ chiều sâu của mặt bằng; đây là khung để bạn tự điều chỉnh, không phải quy chuẩn.
| Vùng | Vị trí | Việc chính | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Vùng mời | Vài mét đầu, sát cửa | Hàng nổi bật, hàng theo mùa, lối vào thoáng | Không chất hàng chắn cửa, giữ lối đi rộng |
| Vùng bán chính | Khoảng giữa phía trước | Kệ hàng chính, chỗ khách xem và thử | Ánh sáng đều, kệ thấp dần về phía cửa |
| Vùng kéo khách vào sâu | Cuối khu bán | Hàng khách tìm đến có chủ ý, quầy dịch vụ, bàn thử | Đèn sáng hơn để mắt khách bị hút vào trong |
| Vùng lấy sáng | Giữa nhà | Giếng trời, sân trong, cầu thang | Không lấp giếng trời để làm kho |
| Vùng làm việc | Phía sau | Kho, bếp, xưởng, chỗ đóng gói hàng online | Có lối thoát nạn thứ hai nếu được, thông gió tốt |
Điểm hay bị làm sai nhất là "vùng kéo khách vào sâu". Nhiều người để hàng rẻ nhất, cũ nhất vào cuối cửa hàng, khiến khách càng không có lý do đi vào. Đặt ở đó món khách hay hỏi, quầy sửa chữa, quầy đo may hay một chiếc bàn thử sáng sủa sẽ tự nhiên kéo bước chân đi sâu hơn.
Ánh sáng và gió: phần đáng đầu tư nhất
Nếu phải chọn một khoản để chi khi thuê nhà ống sâu, phần lớn người trong nghề sẽ chọn ánh sáng và thông gió. Đó cũng chính là phần mà lời bàn "khí không tới" nhắm vào. Một vài việc có thể làm:
- Giữ hoặc khôi phục giếng trời. Nhiều chủ cũ đã lợp kín giếng trời để làm thêm chỗ; nếu được chủ nhà đồng ý, mở lại một phần sẽ thay đổi cả gian giữa.
- Dùng đèn sáng tăng dần từ ngoài vào trong. Mắt người bị hút về phía sáng hơn, nên cuối cửa hàng sáng hơn đầu cửa hàng một chút sẽ kéo khách đi vào.
- Chọn màu tường và kệ sáng, mặt sàn ít bóng loáng để tránh loá.
- Đặt quạt hút ở cuối nhà để tạo luồng gió đi từ cửa vào trong, thay vì để không khí đọng lại ở gian sau.
- Gương lớn đặt dọc một bên tường làm không gian có cảm giác rộng hơn; gương phải gắn chắc, có viền bảo vệ.
- Với cửa sau thẳng cửa trước, có thể đặt một vách ngăn nhẹ hoặc kệ hàng ở giữa, vừa chia vùng vừa giảm gió lùa, vừa che tầm nhìn từ ngoài vào kho.
Những việc này cũng là cách để nhiều gia đình cảm thấy yên tâm theo nghĩa "khí đã tới phía sau": nhà sáng hơn, thoáng hơn, sạch hơn. Đó là phần có thể giữ của quan niệm cũ.
Gác lửng và tầng trên: chiều sâu thứ hai của nhà ống
Nhà ống không chỉ sâu theo chiều ngang mà còn cao theo nhiều tầng, và người buôn bán xưa đã tận dụng cả hai. Ở nhiều dãy phố cũ, gác lửng phía trên gian hàng là nơi chứa hàng, nơi người làm công nghỉ trưa, có khi là chỗ ngồi tính sổ của chủ tiệm. Dân gian còn có lời kiêng gác lửng đè ngay trên đầu chỗ ngồi của chủ, cho rằng như vậy là "bị đè". Phần lý lẽ có thể hiểu là gác thấp làm không gian bí bách, người ngồi dưới thấy tù túng và dễ va đầu.
Với cửa hàng hôm nay, gác lửng hoặc tầng hai có thể giải quyết đúng bài toán chiều sâu: chuyển kho và chỗ đóng gói lên trên, để tầng trệt dành trọn cho khách. Nhiều tiệm cà phê trong nhà ống phố cũ đã làm ngược lại, đưa chỗ ngồi lên lầu và giữ tầng trệt cho quầy pha chế. Cách nào hợp tuỳ ngành, nhưng nguyên tắc chung là tầng trệt nên dành cho việc tạo ra doanh thu.
Khi dùng gác và tầng trên để chứa hàng, cần để ý tải trọng sàn, nhất là ở nhà cũ có sàn gỗ hoặc sàn đúc mỏng. Hàng nặng như nước đóng chai, gạo, sách không nên dồn hết lên gác. Cầu thang lên gác thường dốc và hẹp, nên không để hàng trên bậc, lắp đèn đủ sáng và tay vịn chắc chắn. Nếu cần sửa gác hoặc gia cố sàn, phải có sự đồng ý của chủ nhà và nên hỏi người có chuyên môn xây dựng.
An toàn trong nhà ống: phần không được xem nhẹ
Nhà ống sâu có một điểm yếu lớn về an toàn cháy nổ: lối thoát thường chỉ có một cửa trước, phía sau là bếp, kho, đồ dễ cháy. Khi buôn bán, người ta lại hay chất hàng dọc lối đi và trên cầu thang. Nếu sự cố xảy ra ở gian giữa, người ở phía sau rất khó thoát ra ngoài. Đây là lý do mà nhiều khuyến cáo phòng cháy cho nhà ống luôn nhắc tới lối thoát thứ hai.
Khi thuê, bạn nên xem nhà có cửa sau, lối lên sân thượng hay ô thoát hiểm qua mái không, và chúng có bị khoá kín bằng khung sắt hay không. Hàng hoá không nên chất ở lối đi chính và cầu thang. Bếp nấu nên có hút khói và cách xa kho hàng. Cụ thể những yêu cầu áp dụng cho ngành của bạn, nên hỏi cơ quan phòng cháy chữa cháy nơi có mặt bằng.
Một tục cũ ở nhiều nhà ống là thắp hương, đặt đèn dầu, đèn nến ở cả gian trước lẫn gian sau. Nếu gia đình giữ tục này, nên dùng bát hương và chân đèn chắc chắn, đặt xa rèm vải, xa hàng dễ cháy, và tắt trước khi khoá cửa ra về. Giữ tục thì được, nhưng an toàn của người ở phía sau quan trọng hơn mọi thứ.
Về thực tế: khi nào nên chọn nhà ống sâu
Nhà ống sâu hợp với những ngành cần cả mặt tiền nhỏ để bán lẫn không gian lớn phía sau để làm: tiệm may có xưởng, tiệm bánh có lò, cửa hàng bán online có chỗ đóng gói, tiệm sửa chữa có chỗ để máy. Với những ngành này, chiều sâu là lợi thế, và giá thuê tính trên mỗi mét vuông thường mềm hơn nhà mặt tiền rộng.
Nhà ống sâu khó hợp với những ngành cần khách đi xem rộng khắp, như cửa hàng nội thất, siêu thị mini có nhiều quầy, hay quán ăn cần phục vụ đông khách cùng lúc trên một tầng. Khi đó, khách phải đi sâu vào một hành lang dài, nhân viên chạy bàn vất vả, và gian sau thường bị bỏ trống.
Nói gọn lại, câu hỏi đúng không phải "nhà ống sâu có tốt không" mà là "ngành của mình dùng được bao nhiêu phần chiều sâu này". Khi đi xem mặt bằng, bạn có thể vẽ sơ đồ trên giấy, chia vùng như bảng ở trên, rồi xem vùng nào bị bỏ phí. Phần bỏ phí nhiều thì dù giá thuê mềm, bạn vẫn đang trả tiền cho khoảng không không sinh lời.
Câu hỏi thường gặp
Nhà ống sâu có hợp làm cửa hàng không?
Hợp với những ngành vừa cần chỗ bán nhỏ phía trước vừa cần chỗ làm lớn phía sau, như tiệm may có xưởng, tiệm bánh có lò, cửa hàng bán online. Khó hợp với ngành cần khách đi xem rộng khắp hoặc phục vụ đông khách cùng lúc trên một tầng.
Làm sao để khách đi sâu vào trong cửa hàng hẹp?
Đặt ở cuối khu bán những thứ khách có chủ ý tìm đến như quầy dịch vụ, bàn thử, hàng hay được hỏi, và làm đèn ở đó sáng hơn phía cửa một chút. Giữ lối đi thông thoáng, kệ thấp dần về phía cửa để khách nhìn thấy được phía trong ngay từ ngoài.
Nở hậu và thóp hậu khác nhau thế nào với cửa hàng?
Nở hậu là lô đất phía sau rộng hơn mặt tiền, thóp hậu là phía sau hẹp lại. Với cửa hàng, nở hậu thường cho thêm chỗ làm kho, bếp hay xưởng; thóp hậu thì gian sau chật hơn. Những lời cho rằng thóp hậu làm ăn kém là quan niệm, không kiểm chứng được.
Cửa trước thẳng cửa sau có cần che không?
Theo quan niệm dân gian, nhiều gia đình ngại thế này. Về thực tế, gió lùa mạnh và an ninh cửa sau dễ bị lơ là. Một vách ngăn nhẹ hoặc kệ hàng ở giữa nhà vừa chia vùng, vừa giảm gió, vừa che kho; cửa sau vẫn phải mở được nhanh khi cần thoát nạn.
Có nên lợp kín giếng trời để lấy thêm chỗ chứa hàng?
Không nên nếu có thể tránh. Giếng trời là nguồn sáng và thông gió chính của gian giữa nhà ống; lợp kín làm cả gian sau tối và bí. Nếu thiếu chỗ chứa, nên tận dụng gác lửng hoặc kệ cao ở phía sau thay vì lấp giếng trời.
Nhà ống làm cửa hàng cần chú ý gì về phòng cháy?
Quan trọng nhất là lối thoát thứ hai, lối đi và cầu thang không chất hàng, bếp có hút khói và cách xa kho. Nếu thắp hương, đặt xa rèm và hàng dễ cháy, tắt trước khi khoá cửa. Yêu cầu cụ thể theo ngành nên hỏi cơ quan phòng cháy chữa cháy địa phương.