Giới sân khấu Việt Nam giỗ Tổ vào ngày 12 tháng 8 âm lịch hằng năm. Vào ngày này, các đoàn cải lương, hát bội, kịch nói và nhiều loại hình khác tụ họp để tưởng nhớ Tổ nghề và tri ân các thế hệ nghệ sĩ đi trước. Vị Tổ chung của nghề hát thường được gắn với Đường Minh Hoàng, người lập ra Lê Viên trong cung nhà Đường; riêng nghệ thuật chèo có bà tổ là Phạm Thị Trân, tương truyền sống thời Đinh.
Bài này giải thích ngày giỗ Tổ sân khấu từ đâu ra, vị Tổ được thờ là ai theo từng loại hình, nếp thờ Tổ ở cánh gà của các gánh hát, và ngày giỗ Tổ hôm nay diễn ra thế nào. Những chỗ còn nhiều cách giải thích sẽ được nói rõ.
Ngày 12 tháng 8 âm lịch: một ngày chung cho cả nghề
Hiếm có nghề nào ở Việt Nam có một ngày giỗ tổ chung được biết rộng rãi như giới sân khấu. Đến tháng Tám âm lịch, các đoàn hát, các hội nghệ sĩ, các nhà hát lại chuẩn bị cho ngày giỗ Tổ. Ở Nam Bộ, nơi cải lương và hát bội từng có đời sống gánh hát rất sôi động, ngày này đặc biệt được coi trọng.
Vì sao lại là ngày 12 tháng 8 thì không có một lời giải thích được mọi người thống nhất. Có ý kiến gắn với ngày sinh hoặc ngày mất của vị Tổ trong truyền thuyết, có ý kiến cho rằng đây là ngày các gánh hát xưa chọn vì hợp nhịp diễn trong năm. Khi viết về ngày này, cách an toàn là ghi nhận nó như một truyền thống của nghề, không khẳng định một nguồn gốc duy nhất.
Ngày giỗ Tổ tính theo âm lịch, nên mỗi năm rơi vào một ngày dương lịch khác nhau, thường vào khoảng tháng 9 hoặc đầu tháng 10. Các đoàn, các hội thường thông báo lịch cụ thể trước đó ít lâu. Nếu bạn muốn dự một lễ giỗ Tổ để tìm hiểu, nên theo dõi thông báo của hội sân khấu hoặc nhà hát ở địa phương mình.
Tổ nghề hát: Đường Minh Hoàng và chữ "Lê Viên"
Đường Minh Hoàng, tức vua Đường Huyền Tông, là vị vua nhà Đường nổi tiếng yêu ca múa. Sử sách Trung Hoa ghi ông lập ra Lê Viên, nghĩa là vườn lê, làm nơi tập luyện cho các nghệ nhân ca múa trong cung. Từ đó, những người làm nghề ca hát được gọi là "con em Lê Viên", và chữ Lê Viên trở thành một cách gọi văn chương cho giới sân khấu.
Giới hát ở Trung Hoa tôn Đường Minh Hoàng làm tổ nghề, và qua giao lưu văn hoá, lối tôn thờ này đến với nghệ thuật sân khấu ở Việt Nam, đặc biệt là hát bội rồi đến cải lương. Ở nhiều đoàn Nam Bộ, Tổ được thờ dưới danh xưng chung là "Tổ" hay "Đức Tổ", có nơi gọi bằng những tên khác, và không phải đoàn nào cũng gắn cụ thể với Đường Minh Hoàng.
Cần hiểu rằng đây là sự tôn kính mang tính biểu tượng: Đường Minh Hoàng được tôn vì gắn với hình ảnh một người bảo trợ và tổ chức nghệ thuật ca múa. Người nghệ sĩ thắp hương cho Tổ không phải là thờ một vị vua ngoại quốc theo nghĩa chính trị, mà là nhớ tới cội nguồn chung của nghề hát. Nhiều nghệ sĩ lão thành cũng nói rằng với họ, Tổ là tất cả những người đã đi trước trên sân khấu.
Tổ nghề theo từng loại hình sân khấu
Mỗi loại hình sân khấu truyền thống ở Việt Nam có những vị được tôn kính riêng. Bảng dưới gom những gì được nhắc phổ biến; nhiều chỗ là truyền thuyết và có dị bản.
| Loại hình | Vị được tôn kính | Ghi chú |
|---|---|---|
| Hát bội, cải lương (nhất là Nam Bộ) | Tổ nghề hát, thường gắn với Đường Minh Hoàng | Giỗ Tổ 12 tháng 8 âm lịch, thờ ở cánh gà |
| Chèo | Bà Phạm Thị Trân | Tương truyền sống thời Đinh, có công dạy múa hát; được tôn là bà tổ nghề chèo |
| Tuồng | Các bậc tiền bối có công lớn với nghệ thuật tuồng | Thường được nhắc là Đào Duy Từ và danh nhân Đào Tấn |
| Hát xẩm | Theo truyền thuyết là một hoàng tử nhà Trần | Truyền thuyết của giới xẩm, nhiều dị bản |
| Kịch nói, các loại hình mới | Thường cùng dự giỗ Tổ chung của nghề sân khấu | Ngày 12/8 âm lịch là dịp chung của cả giới |
Với tuồng, Đào Duy Từ và Đào Tấn thường được nhắc với tư cách những người có công lớn trong lịch sử nghệ thuật này, và nhiều đơn vị tuồng tổ chức tưởng niệm các ông. Cách gọi "tổ" với từng người có thể khác nhau tuỳ tài liệu, nên khi viết cần ghi nguồn hoặc dùng cách nói thận trọng.
Bà tổ nghề chèo Phạm Thị Trân
Chèo là loại hình sân khấu gắn chặt với làng quê đồng bằng Bắc Bộ. Theo truyền thuyết được nhiều tài liệu ghi lại, bà Phạm Thị Trân là người có tài múa hát, sống vào thời Đinh. Bà được triều đình trọng dụng, dạy múa hát cho quân sĩ và cung nhân, góp phần đặt nền cho lối diễn xướng sau này phát triển thành chèo. Vì thế giới chèo tôn bà là bà tổ nghề.
Ở vùng Ninh Bình, nơi gắn với kinh đô Hoa Lư thời Đinh, có những nơi thờ bà, và các đơn vị nghệ thuật chèo có dịp về dâng hương. Ngày giỗ, cách tổ chức và quy mô lễ có thể khác nhau qua các năm, nên nếu muốn đến dự, bạn nên hỏi trước đơn vị quản lý di tích địa phương.
Câu chuyện về bà tổ chèo có ý nghĩa đặc biệt vì nó đặt một người phụ nữ ở vị trí khởi nguồn của một nghệ thuật lớn. Khi kể lại, nên giữ chữ "tương truyền" và không thêm các chi tiết ly kỳ không có nguồn. Những điều chắc chắn hơn là chèo có lịch sử lâu đời, gắn với hội làng, chiếu chèo sân đình, và ngày nay được bảo tồn ở các nhà hát, câu lạc bộ khắp miền Bắc.
Bàn thờ Tổ ở cánh gà và nếp của gánh hát
Ở các gánh hát bội, cải lương xưa, bàn thờ Tổ thường được đặt ở hậu trường, gần cánh gà, nơi nghệ sĩ hoá trang và chờ ra sân khấu. Mỗi khi đoàn đến diễn ở một nơi mới, việc đầu tiên khi dựng sân khấu là lập lại bàn thờ Tổ. Theo lời kể của nhiều nghệ sĩ lão thành, trước giờ mở màn, nghệ sĩ thắp hương xin Tổ cho buổi diễn suôn sẻ.
Nếp này mang ý nghĩa tinh thần rõ rệt. Đứng trước một sân khấu đông khán giả, nghệ sĩ nào cũng có lúc hồi hộp. Một phút đứng trước bàn thờ Tổ là lúc lấy lại bình tĩnh, nhớ rằng mình là một phần của một truyền thống dài. Với nghệ sĩ trẻ mới vào nghề, việc được thầy dẫn tới bàn thờ Tổ lần đầu là một kỷ niệm khó quên.
Bàn thờ Tổ trong đời gánh hát cũng là nơi giữ lề lối. Người trong đoàn tránh nói năng thô tục trước bàn thờ, tránh đặt đồ đạc bừa bãi lên đó, và giữ khu vực hậu trường gọn gàng. Ở nhà hát hiện đại, nơi có quy định nghiêm ngặt về phòng cháy, nhiều đoàn chuyển sang thờ đơn giản hơn, thắp hương ở nơi được phép hoặc dùng đèn thay hương, để giữ ý nghĩa mà vẫn an toàn.
Ngày giỗ Tổ hôm nay diễn ra thế nào
Ngày giỗ Tổ sân khấu hôm nay vừa giữ phần lễ truyền thống, vừa có nhiều hoạt động mới. Những việc thường thấy:
- Dâng hương Tổ nghề: nghệ sĩ các thế hệ tụ họp ở trụ sở hội, nhà hát hoặc nơi thờ chung để thắp hương.
- Tri ân nghệ sĩ lão thành: nhiều hội và đoàn dành phần lớn ngày giỗ Tổ để thăm hỏi, tặng quà các nghệ sĩ cao tuổi, nghệ sĩ có hoàn cảnh khó khăn.
- Tưởng nhớ người đã khuất: nhiều nơi đọc tên hoặc thắp hương cho những nghệ sĩ đã mất trong năm.
- Gặp mặt và biểu diễn: nghệ sĩ các đoàn gặp nhau, có nơi tổ chức buổi diễn trích đoạn, giao lưu giữa các thế hệ.
- Nghệ sĩ trẻ bái Tổ: một số đoàn nhân dịp này cho nghệ sĩ trẻ chính thức bái Tổ, như một nghi thức vào nghề.
Nhiều nghệ sĩ hải ngoại cũng giữ ngày giỗ Tổ, tụ họp ở cộng đồng người Việt nơi họ sống. Điều đó cho thấy ngày 12 tháng 8 âm lịch không chỉ là một nghi thức thờ cúng mà đã trở thành ngày truyền thống của cả cộng đồng làm sân khấu.
Khán giả có thể làm gì trong ngày giỗ Tổ
Giỗ Tổ là ngày của người làm nghề, nhưng khán giả yêu sân khấu cũng có cách để góp mặt. Một số hội và đoàn tổ chức buổi diễn mở cửa vào dịp này; mua vé xem một vở cải lương hay chèo trong tuần giỗ Tổ là cách ủng hộ trực tiếp nhất cho người làm nghề.
Nếu bạn có người thân từng là nghệ sĩ, ngày giỗ Tổ là dịp tốt để hỏi họ về đời gánh hát xưa, ghi lại những câu chuyện về thầy, về các vai diễn, về những chuyến đi diễn. Những ký ức ấy rất quý cho lịch sử sân khấu, và nhiều câu chuyện sẽ mất đi nếu không ai ghi lại.
Với người làm nội dung, đây là dịp viết về sân khấu truyền thống một cách tôn trọng: kể lại lịch sử, giới thiệu nghệ sĩ, giải thích các loại hình. Tránh biến ngày giỗ Tổ thành đề tài câu khách bằng những chuyện đời tư, và tránh gán cho nó những điều linh ứng không có nguồn.
Một hướng viết ít người làm mà rất có giá trị là ghi lại cách từng đoàn nhỏ, từng câu lạc bộ ở địa phương giữ ngày giỗ Tổ: họ thắp hương ở đâu, ai đứng ra lo, có hát cho nhau nghe không. Những chi tiết đời thường ấy cho thấy sân khấu truyền thống vẫn sống ở cơ sở, không chỉ trong nhà hát lớn.
Câu hỏi thường gặp
Giỗ Tổ sân khấu năm nay rơi vào ngày nào dương lịch?
Giỗ Tổ sân khấu là ngày 12 tháng 8 âm lịch, nên mỗi năm rơi vào một ngày dương lịch khác nhau, thường vào khoảng tháng 9 hoặc đầu tháng 10. Bạn nên tra lịch âm dương của năm đó hoặc theo dõi thông báo của hội sân khấu địa phương.
Tổ nghề sân khấu là ai?
Với hát bội và cải lương, Tổ nghề thường được gắn với Đường Minh Hoàng, người lập Lê Viên. Với chèo, bà tổ là Phạm Thị Trân. Với tuồng, nhiều người tôn kính Đào Duy Từ và Đào Tấn. Mỗi loại hình có truyền thống riêng và có những dị bản.
Vì sao nghệ sĩ Việt lại tôn một vị vua Trung Hoa làm Tổ?
Qua giao lưu văn hoá lâu dài, giới hát Việt tiếp nhận lối tôn thờ Tổ của giới hát Trung Hoa. Đường Minh Hoàng được tôn vì gắn với Lê Viên, nơi đào tạo nghệ nhân ca múa. Với nhiều nghệ sĩ, đó là sự tôn kính mang tính biểu tượng cho cội nguồn chung của nghề hát.
Kịch nói và ca nhạc có giỗ Tổ ngày 12/8 không?
Nhiều nghệ sĩ kịch nói cùng dự giỗ Tổ chung của giới sân khấu. Với ca nhạc đại chúng, tục này không phổ biến bằng. Mỗi đơn vị có thể có cách tổ chức riêng, tuỳ truyền thống và người lãnh đạo đoàn.
Người ngoài nghề có được dự lễ giỗ Tổ không?
Phần lễ thường dành cho nghệ sĩ và người trong nghề, nhưng nhiều hội và nhà hát có hoạt động mở cho khán giả như buổi diễn, buổi gặp gỡ. Bạn có thể hỏi trước ban tổ chức, và nếu được mời dự phần lễ thì giữ thái độ trang nghiêm.
Bàn thờ Tổ ở nhà hát hiện đại có còn thắp hương không?
Tuỳ nơi. Nhiều nhà hát có quy định nghiêm ngặt về phòng cháy, nên đoàn chỉ thắp hương ở khu vực được phép, hoặc dùng đèn, hoa thay hương. Ý nghĩa tưởng nhớ vẫn giữ được mà không gây nguy cơ cháy nổ trong khu vực có nhiều phông màn, thiết bị điện.