Người buôn bán Việt có rất nhiều điều kiêng: kiêng nói chữ ế, kiêng cho mượn đầu tháng, kiêng đếm tiền trước khách, kiêng để két trống, kiêng khách đầu hỏi giá rồi không mua, và nhiều điều khác tuỳ vùng, tuỳ nghề. Có tục giúp người bán giữ kỷ luật, giữ tinh thần; có tục lại làm khổ khách và nhân viên.
Bài này không đi sâu từng điều kiêng, mà nhìn chúng như một bức tranh chung: vì sao nghề buôn bán sinh ra nhiều điều kiêng đến vậy, các điều kiêng chia thành mấy nhóm, nhóm nào nên giữ, nhóm nào nên bỏ, và một tiệm có thể tự lập nếp riêng ra sao để vừa tôn trọng truyền thống vừa văn minh với người xung quanh.
Vì sao nghề buôn bán có nhiều điều kiêng đến vậy
Các nhà nghiên cứu văn hoá dân gian thường nhận xét rằng những nghề càng bấp bênh thì càng nhiều tục kiêng. Người đi biển, người đi rừng, người làm nghề đầu tư mạo hiểm ở đâu cũng có nhiều điều kiêng hơn người làm công ăn lương ổn định. Lý do là khi kết quả phụ thuộc vào những thứ mình không kiểm soát được, con người tìm cách tạo cảm giác kiểm soát qua nghi thức.
Buôn bán nhỏ đúng là một nghề như vậy. Doanh thu mỗi ngày lên xuống theo thời tiết, mùa vụ, giá chợ đầu mối, tâm trạng người mua, những thứ người bán gần như không quyết định được. Trong khi đó, áp lực lại rất trực tiếp: tiền nhà, tiền hàng, tiền học của con đều phụ thuộc vào việc hôm nay bán được bao nhiêu. Các điều kiêng ra đời để lấp khoảng trống giữa áp lực và sự bất định ấy.
Điều này giải thích vì sao các điều kiêng của người buôn bán thường xoay quanh những thời điểm "khởi đầu": đầu ngày, đầu tháng, đầu năm, khách đầu tiên. Khởi đầu là lúc người ta cảm thấy mình còn có thể tác động tới kết quả, nên mọi nghi thức dồn vào đó. Hiểu gốc tâm lý này giúp nhìn các điều kiêng với sự cảm thông, đồng thời biết chúng không thay được những việc quản lý thật.
Ba nhóm điều kiêng: kiêng lời, kiêng việc, kiêng người
Kiêng lời. Tránh nói những từ gợi điều không may như ế, lỗ, hết vốn, đóng cửa; thay bằng lối nói nhẹ. Nhóm này phần lớn vô hại, thậm chí giúp giao tiếp tế nhị hơn, chỉ cần không để nó che mất sổ sách thật.
Kiêng việc với tiền và đồ. Kiêng cho mượn, bán chịu đầu tháng; kiêng đếm tiền trước khách; kiêng để két trống; kiêng quét rác ra cửa trong giờ bán. Nhóm này nhiều điều trùng với kinh nghiệm quản lý tiền và giữ vệ sinh, nên phần lớn đáng giữ ở dạng gọn.
Kiêng người. Kén khách mở hàng theo tuổi, giới; ngại khách hỏi giá rồi không mua; đốt vía sau lưng khách. Nhóm này tác động trực tiếp lên người khác, dễ thành phân biệt đối xử, và là nhóm đáng cân nhắc bỏ nhất.
Kiêng theo nghề và theo vùng. Ngoài ba nhóm trên, mỗi ngành buôn bán, mỗi vùng có điều kiêng riêng, như người làm nghề biển có từ kiêng riêng, nhà buôn người Hoa có lệ riêng. Những tục này cần hiểu trong bối cảnh của từng nghề, không áp chung được.
Nhìn lại từng điều kiêng quen thuộc
Bảng dưới đặt các điều kiêng hay gặp cạnh nhóm của chúng và gợi ý cách xử lý. Đây là gợi ý để tham khảo; mỗi người bán tự quyết định nếp của tiệm mình.
| Điều kiêng | Nhóm | Gợi ý |
|---|---|---|
| Nói chữ "ế", "lỗ" ở quầy | Kiêng lời | Giữ, nhưng sổ sách thì ghi đúng tên |
| Cho mượn, bán chịu đầu tháng | Kiêng việc | Giữ gọn bằng hạn mức nợ, linh hoạt khi hàng xóm cần gấp |
| Đếm xấp tiền trước mặt khách | Kiêng việc | Giữ: trùng với an toàn tiền mặt |
| Để két trống qua đêm | Kiêng việc | Giữ ở dạng tiền thối, không để nhiều tiền ở tiệm |
| Quét rác ra cửa trong giờ bán | Kiêng việc | Giữ: quét vào trong, đổ rác đúng giờ, đúng chỗ |
| Ngồi, gác chân lên hàng hoá | Kiêng việc | Giữ: vừa giữ hàng sạch vừa tôn trọng khách |
| Kén khách mở hàng theo tuổi, giới | Kiêng người | Nên bỏ |
| Tỏ thái độ khi khách đầu không mua | Kiêng người | Nên bỏ |
| Đốt vía sau lưng khách | Kiêng người | Nên bỏ, nhất là dùng lửa ở chợ |
Nhìn bảng có thể thấy một quy luật: điều kiêng nào chỉ liên quan tới hành vi của chính người bán thì phần lớn vô hại hoặc có ích; điều kiêng nào đòi người khác phải chịu hậu quả thì nên bỏ. Đây là một thước đo đơn giản mà người bán có thể dùng cho bất kỳ tục nào mình gặp.
Những tục thật sự giúp ích cho người bán
Một số điều kiêng, nếu bỏ lớp may rủi đi, vẫn là lời khuyên tốt cho người buôn bán ở bất kỳ thời nào.
- Đến sớm, bày hàng chỉn chu trước khi khách tới, phần lõi của tục mở hàng.
- Giữ tiền kín đáo, không phô bày, phần lõi của tục kiêng đếm tiền.
- Thận trọng khi cho nợ, cho vay, phần lõi của tục kiêng xuất tiền đầu tháng.
- Luôn có sẵn tiền thối và vốn để bắt đầu ngày mới, phần lõi của lệ không để két trống.
- Nói năng mềm mỏng, không than vãn trước khách, phần lõi của tục kiêng lời.
- Giữ chỗ bán sạch sẽ, không ngồi lên hàng, không quét bụi về phía khách.
Những phần lõi này đều là kỷ luật nghề nghiệp. Người xưa có lẽ đã gói chúng vào lớp vỏ tín ngưỡng để dễ nhớ, dễ truyền cho con cháu. Giữ phần lõi, người bán không mất gì, chỉ được thêm.
Có thể thử một bài tập nhỏ: với mỗi điều kiêng mình đang giữ, viết ra phần lõi của nó bằng một câu không có chữ may rủi. Nếu viết được, đó là tục nên giữ. Nếu không viết được câu nào ngoài "cho khỏi xui", thì tục đó chỉ còn ý nghĩa tinh thần, giữ hay bỏ tuỳ mình.
Những tục làm khổ khách và nhân viên
Ngược lại, có những điều kiêng mà cái giá đổ lên người khác. Đây là nhóm nhiều tiểu thương đã chủ động bỏ.
- Từ chối bán, bán miễn cưỡng hoặc bắt khách chờ vì khách không "hợp" để mở hàng.
- Nói nặng, níu kéo, ép mua khi khách đầu chỉ hỏi giá.
- Đốt giấy, hơ lửa, rảy nước sau lưng khách vừa rời đi.
- Bắt nhân viên chịu trách nhiệm khi buổi sáng bán chậm, hoặc phân ca theo tuổi vì sợ kỵ.
- Cấm nhân viên nữ đứng quầy buổi sáng, hoặc cấm làm những việc nhất định trong một số ngày.
- Phạt nhân viên vì lỡ nói chữ kiêng trước khách.
Những tục này gây hại thật: mất khách, mất tiếng, mất người làm giỏi. Nhân viên bị đối xử không công bằng sẽ không gắn bó, còn khách bị coi là người xui sẽ không quay lại. Bỏ chúng là quyết định kinh doanh hợp lý, không chỉ là chuyện văn minh.
Cũng cần nhớ rằng quan hệ lao động có những nguyên tắc chung về đối xử công bằng với người làm. Phân việc, trừ lương hay cho nghỉ việc vì lý do tuổi, giới hay vì một điều kiêng là chuyện nên tránh hẳn; có thắc mắc cụ thể thì hỏi cơ quan lao động hoặc người có chuyên môn.
Về thực tế: điều kiêng không thay được việc quản lý
Dù giữ điều kiêng nào, có một sự thật cần nhìn thẳng: không điều kiêng nào làm thay được những việc quyết định sự sống còn của một cửa hàng. Khách quay lại vì hàng tốt, giá hợp lý, người bán tử tế, chỗ bán dễ tìm và dễ ghé. Tiệm đứng vững vì sổ sách rõ ràng, vốn được giữ, chi phí được kiểm soát. Những việc ấy cần làm mỗi ngày, bất kể hôm đó là ngày mùng một hay ngày rằm.
Điều kiêng chỉ nên đóng vai trò hỗ trợ tinh thần, như một thói quen nhỏ giúp người bán bắt đầu ngày mới với tâm thế tốt. Khi người bán thấy mình bắt đầu lo lắng nhiều hơn về việc giữ kiêng thay vì về hàng và khách, đó là dấu hiệu điều kiêng đã vượt quá chỗ của nó. Khi có người đến bảo rằng tiệm đang "phạm" điều gì đó và cần chi tiền để giải, càng nên tỉnh táo: đó là lời chào mời dịch vụ, không phải tục lệ.
Cách nhìn cân bằng là giữ tục như giữ một phần văn hoá gia đình, trân trọng nó, nhưng đặt việc làm ăn lên những gì đo được. Người buôn bán giỏi ở mọi thời thường là người vừa hiểu tục, vừa giỏi tính toán, và biết rõ đâu là lúc nghe theo ông bà, đâu là lúc nghe theo cuốn sổ của mình.
Một tiệm tự lập nếp riêng: làm thế nào
Thay vì giữ nguyên mọi điều kiêng hay bỏ hết, một tiệm có thể tự lập "nếp tiệm" của mình theo các bước sau. Cách làm này đặc biệt hợp với con cháu tiếp quản tiệm gia đình.
- Liệt kê các điều kiêng đang được giữ trong tiệm, hỏi người lớn trong nhà để không sót.
- Với mỗi điều, hỏi hai câu: nó có giúp gì cho việc buôn bán không, và nó có bắt ai khác chịu thiệt không.
- Giữ những điều giúp ích, chuyển chúng thành việc cụ thể như danh sách mở cửa, quy trình đếm két.
- Bỏ những điều bắt người khác chịu thiệt; nói rõ với nhân viên rằng tiệm không kén khách, không phân biệt người làm.
- Với những điều trung tính, chỉ mang ý nghĩa tinh thần với chủ tiệm, để chủ tiệm tự giữ, không áp cho người khác.
- Viết nếp tiệm ra giấy, ngắn gọn, phổ biến cho người mới vào làm.
Một bản nếp tiệm rõ ràng giúp mọi người trong tiệm biết phải làm gì, tránh chuyện mỗi người hiểu tục một kiểu. Nó cũng là cách truyền lại cho thế hệ sau những gì đáng quý nhất của nghề buôn bán gia đình, mà không mang theo những gánh nặng không cần thiết.
Câu hỏi thường gặp
Người buôn bán thường kiêng những gì?
Các điều kiêng hay gặp gồm kiêng nói chữ ế, kiêng cho mượn và bán chịu đầu tháng, kiêng đếm tiền trước mặt khách, kiêng để két trống qua đêm, kiêng khách đầu hỏi giá rồi không mua, kiêng quét rác ra cửa trong giờ bán. Mỗi vùng, mỗi nghề còn có điều kiêng riêng.
Vì sao người buôn bán nhiều điều kiêng hơn người làm nghề khác?
Vì doanh thu buôn bán nhỏ phụ thuộc vào nhiều thứ người bán không kiểm soát được như thời tiết, giá chợ, tâm trạng khách. Các nghi thức kiêng giúp tạo cảm giác kiểm soát, nhất là ở những thời điểm khởi đầu như đầu ngày, đầu tháng.
Làm sao biết một điều kiêng nên giữ hay nên bỏ?
Một thước đo đơn giản: điều kiêng nào chỉ liên quan tới hành vi của chính người bán thì phần lớn vô hại hoặc có ích; điều kiêng nào bắt khách hay nhân viên chịu thiệt thì nên bỏ. Kén khách, đốt vía sau lưng khách thuộc nhóm nên bỏ.
Con cháu tiếp quản tiệm nên xử lý tục lệ của cha mẹ thế nào?
Nên liệt kê các điều kiêng, hỏi cha mẹ lý do, giữ những điều có ích và chuyển thành việc cụ thể. Những điều bắt người khác chịu thiệt thì bàn bạc nhẹ nhàng để bỏ. Những điều chỉ có ý nghĩa tinh thần thì để người lớn tự giữ.
Có nên viết nếp tiệm ra giấy không?
Nên, nhất là với tiệm có nhân viên. Một bản ngắn gọn ghi rõ việc mở cửa, cách đối xử với khách, cách đếm két giúp người mới làm quen nhanh, tránh mỗi người hiểu tục một kiểu, và giữ được những gì đáng quý của nghề buôn bán gia đình.
Bỏ các điều kiêng có làm việc buôn bán kém đi không?
Không có căn cứ nào cho thấy điều đó. Ngược lại, bỏ những điều kiêng làm khổ khách thường giúp giữ khách và giữ người làm tốt hơn. Còn những điều kiêng có ích như giữ tiền kín đáo, thận trọng khi cho nợ thì nên giữ dưới dạng kỷ luật nghề nghiệp.