Màu đỏ và vàng ở cửa hiệu: gốc văn hoá của cặp màu quen và cách dùng cho dễ nhìn

Đỏ và vàng là cặp màu gặp nhiều nhất trên cửa hiệu truyền thống của người Việt và người Hoa, từ câu đối giấy đỏ chữ vàng, biển gỗ sơn son thếp vàng đến bao lì xì và đèn lồng. Theo quan niệm chung của văn hoá Đông Á, đỏ là màu của hỷ sự, năm mới, may mắn; vàng là màu của kim loại quý và sự sung túc. Đặt cạnh nhau, hai màu thành một lời chúc không cần chữ.

Bài này kể gốc văn hoá của từng màu, giới thiệu nghề sơn son thếp vàng đã tạo nên vẻ đẹp của biển hiệu xưa, rồi chuyển sang phần mà chủ tiệm hôm nay cần: dùng đỏ và vàng thế nào cho mặt tiền dễ đọc từ xa, không chói, không phai sau một mùa nắng. Bài không bàn chuyện chọn màu theo mệnh chủ tiệm; đó là một lối tính khác, ở đây chỉ nói chuyện văn hoá và chuyện mắt nhìn.

Màu đỏ: từ hỷ sự đến năm mới

Trong văn hoá Trung Hoa, đỏ từ lâu là màu của điều vui: đám cưới, mừng thọ, năm mới, khai trương. Câu đối Tết viết trên giấy đỏ, phong bao mừng tuổi màu đỏ, áo cưới truyền thống màu đỏ. Người Việt chia sẻ phần lớn quan niệm này: ngày Tết nhà nhà dán câu đối đỏ, đám cưới trải thảm đỏ, ngày khai trương cửa hàng phủ đỏ từ băng rôn tới phông nền.

Một phần lý do của sự ưa chuộng ấy rất dễ hiểu: đỏ là màu nổi nhất trong khung cảnh, ấm, tươi, gợi lửa và máu, tức là sự sống. Trên nền phố xám, nền tường vôi, một mảng đỏ hút mắt ngay. Những dịp vui cần một màu để đánh dấu, và đỏ làm việc đó tốt hơn mọi màu khác.

Cũng nên biết rằng ý nghĩa màu không giống nhau ở mọi nền văn hoá. Ở một số nơi, đỏ gắn với cảnh báo, nguy hiểm; trong giao thông, đỏ là lệnh dừng. Một cửa hàng có khách quốc tế không cần bận tâm nhiều, nhưng nên hiểu rằng màu đỏ trên mặt tiền với người Việt là "vui, Tết, khai trương", còn với người nơi khác có khi chỉ là "nổi bật".

Màu vàng: vàng kim, vàng hoàng gia và vàng của mùa xuân

Màu vàng trên cửa hiệu thường là màu của kim loại vàng: thứ của cải bền, quý, không gỉ. Chữ nhũ vàng trên giấy đỏ, chữ thếp vàng trên biển gỗ đều mô phỏng ánh của vàng thật. Từ đó, vàng trở thành màu của sự sung túc trong cách nghĩ của người buôn bán.

Trong lịch sử, màu vàng còn gắn với quyền lực của triều đình. Ở Việt Nam thời Nguyễn, nhiều nguồn ghi màu vàng là màu dành cho vua và hoàng gia, các công trình cung đình dùng ngói lưu ly vàng. Vì vậy màu vàng rực trong dân gian xưa có phần dè dặt, người ta dùng vàng kim loại, vàng nhũ hơn là sơn cả mảng vàng tươi.

Ở miền Nam, vàng còn là màu của mùa xuân qua hoa mai vàng. Những cửa hàng Nam Bộ dịp Tết hay phối đỏ của câu đối, đèn lồng với vàng của hoa mai, tạo thành một mặt tiền ấm và rộn ràng. Nếu đỏ là màu của dịp vui, thì vàng là màu của điều mong muốn: đầy đủ, rạng rỡ.

Sơn son thếp vàng: nghề làm nên vẻ đẹp biển hiệu xưa

Son là gì. Son là sơn ta pha màu đỏ, phủ nhiều lớp lên mặt gỗ đã xử lý, mài giữa các lớp để mặt sơn mịn, bóng sâu. Màu đỏ son không tươi chói như sơn công nghiệp mà trầm, ấm, càng để lâu càng sẫm.

Thếp vàng là gì. Thếp là dát những lá vàng mỏng, gọi là vàng quỳ, lên phần chữ hoặc hoa văn đã được phủ lớp kết dính. Lá vàng mỏng đến mức có thể bay theo hơi thở, người thợ phải làm trong phòng kín gió. Ngày nay nhiều nơi dùng lá bạc hoặc lá hợp kim rồi phủ màu cho giống vàng, rẻ hơn.

Vì sao bền. Sơn ta khi khô thành lớp màng cứng, chịu ẩm tốt, nên biển son thếp vàng treo nhiều chục năm vẫn đứng. Vàng thật không gỉ, chỉ mờ đi do bụi và mòn. Những tấm biển phố cổ còn đến nay là nhờ vậy.

Ở đâu còn nghề. Nghề sơn son thếp vàng còn ở một số làng nghề sơn và các xưởng phục chế đồ thờ, đồ gỗ ở nhiều tỉnh miền Bắc và miền Trung. Muốn làm một tấm biển đúng kiểu, nên hỏi rõ thợ dùng sơn ta hay sơn công nghiệp, vàng quỳ hay lá hợp kim, vì độ bền và giá khác nhau rất xa.

Phân biệt nhanh. Sơn công nghiệp màu đỏ thường tươi, bóng như nhựa, sau vài năm ngoài nắng bạc và bong. Nhũ vàng phun thì đều màu, không có những đường nối nhỏ giữa các lá vàng như khi thếp thật.

Các cách phối đỏ – vàng hay gặp và chỗ dùng hợp

Bảng dưới gom các cách phối phổ biến trên cửa hiệu, từ đồ truyền thống đến bảng hiệu hiện đại. Cột cuối là chỗ cần để ý khi đưa vào mặt tiền.

Một cửa hàng hôm nay không buộc phải phủ đỏ – vàng để "có không khí". Nhiều tiệm chỉ dùng đỏ ở một chi tiết như đôi đèn lồng, viền cửa hay một câu đối, phần còn lại để nền sáng cho hàng hoá nổi lên.

Đọc được từ xa: chuyện tương phản, cỡ chữ và ánh sáng

Biển hiệu trước hết phải đọc được. Đỏ – vàng đẹp nhưng không phải cặp màu dễ đọc nhất. Những điểm dưới giúp giữ được cả hai: màu truyền thống và sự rõ ràng.

• Độ tương phản. Chữ vàng nhạt trên nền đỏ tươi có độ tương phản vừa phải; nhìn gần thì rõ, nhìn từ bên kia đường hay qua kính xe có thể nhoè. Viền chữ bằng một nét sẫm hoặc dùng vàng đậm, gần cam, giúp chữ tách khỏi nền.
• Người khó phân biệt màu. Một số người nhìn đỏ và một vài sắc khác gần giống nhau. Nếu tên tiệm chỉ phân biệt với nền bằng màu mà không bằng độ sáng tối, họ có thể không đọc được. Kiểm nhanh bằng cách chụp biển hiệu rồi chuyển ảnh sang đen trắng: chữ vẫn rõ là ổn.
• Cỡ chữ. Tên tiệm cần đủ lớn để người đi xe máy đọc được trong vài giây. Chữ thư pháp đẹp nhưng nét mảnh, nét bay thì cần lớn hơn chữ in thường.
• Ánh sáng buổi tối. Biển son thếp vàng không có đèn thì gần như vô hình sau hoàng hôn. Một đèn chiếu ánh ấm từ trên xuống làm vàng lấp lánh, đỏ sâu hơn.
• Đèn LED đỏ. Biển LED đỏ sáng mạnh ban đêm dễ gây chói cho người đi đường và hàng xóm đối diện. Chọn độ sáng vừa phải, có thể giảm sáng sau giờ cao điểm.
• Quy định về biển hiệu. Nội dung, ngôn ngữ, kích thước, vị trí biển có quy định riêng theo địa phương; màu sắc thì thường thoải mái hơn. Không chắc thì hỏi cơ quan quản lý nơi cửa hàng đặt trụ sở trước khi làm.

Màu đỏ dưới nắng: vì sao biển hiệu đỏ hay bạc nhanh

Chủ tiệm nào từng treo băng rôn, bạt in màu đỏ ngoài trời đều thấy: sau vài tháng nắng, đỏ thành hồng, chữ vàng ngả trắng. Nhiều chất màu đỏ trong mực in, sơn rẻ tiền kém bền dưới tia cực tím, nên bạc nhanh hơn các màu khác. Mặt tiền hướng nắng chiều gắt thì quá trình đó còn nhanh hơn.

Vài cách giảm phai: chọn bạt, decal, sơn loại dùng ngoài trời có ghi rõ khả năng chống tia cực tím; treo biển dưới mái hiên hoặc có tấm che; với biển gỗ, phủ lớp bảo vệ trong suốt và kiểm tra lại mỗi năm. Cũng nên chấp nhận rằng băng rôn đỏ là đồ dùng một mùa, hết mùa thì tháo, đừng để một tấm băng hồng bạc treo đến năm sau.

Màu vàng nhũ, vàng kim loại trên giấy cũng có vấn đề riêng: bị oxy hoá thành nâu, hoặc bong khi gặp ẩm. Câu đối giấy và chữ dán Tết vì thế hợp để thay mỗi năm; muốn bền nhiều năm thì chuyển sang chất liệu khác như gỗ sơn, kim loại, kính khắc.

Về thực tế: màu sắc phục vụ khách trước

Đỏ và vàng không làm khách vào tiệm nhiều hơn chỉ vì là đỏ và vàng. Khách vào vì nhìn thấy tiệm, hiểu tiệm bán gì, thấy tiệm sạch sẽ, đáng tin. Màu sắc giúp được ở bước đầu tiên, làm tiệm nổi lên giữa dãy phố; phần còn lại là việc của hàng hoá và người bán.

Cách dùng màu khéo nhất thường là dùng ít. Một mặt tiền có nền sáng, hàng hoá được chiếu rõ, thêm một đôi đèn lồng đỏ hay một tấm biển gỗ son thếp vàng làm điểm nhấn, thường đẹp và dễ chịu hơn mặt tiền phủ kín đỏ – vàng từ trên xuống dưới. Với những tiệm muốn giữ nếp xưa, hãy đầu tư vào một tấm biển làm thật, đúng nghề, thay vì nhiều thứ in sẵn mau bạc.

Trước khi sơn lại mặt tiền, có một phép thử đơn giản: đứng ở bên kia đường, rồi đứng cách tiệm chừng hai mươi bước, nhìn xem trong vài giây đầu mắt mình dừng ở đâu. Nếu mắt dừng ở tên tiệm và món hàng chính, màu đang làm đúng việc. Nếu mắt chỉ thấy một mảng đỏ rực mà không nhận ra tiệm bán gì, màu đang lấn mất nội dung.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao cửa hiệu truyền thống hay dùng màu đỏ và vàng?

Theo quan niệm văn hoá Đông Á, đỏ là màu của hỷ sự, năm mới và may mắn, vàng là màu của kim loại quý và sự sung túc. Đặt cạnh nhau, hai màu thành lời chúc buôn bán thuận lợi. Đỏ cũng là màu nổi bật nhất trên nền phố.

Sơn son thếp vàng là gì?

Son là sơn ta pha màu đỏ, phủ và mài nhiều lớp trên gỗ. Thếp vàng là dát lá vàng mỏng lên chữ, hoa văn. Đây là kỹ thuật làm biển hiệu, câu đối, đồ thờ truyền thống, rất bền nếu làm đúng nghề.

Chữ vàng trên nền đỏ có dễ đọc không?

Đọc gần thì rõ, nhưng từ xa hoặc với người khó phân biệt màu có thể nhoè vì độ tương phản không cao. Viền chữ bằng nét sẫm, dùng vàng đậm và chiếu đèn buổi tối giúp chữ rõ hơn. Chụp ảnh đen trắng để tự kiểm.

Vì sao băng rôn, biển bạt màu đỏ bạc nhanh?

Nhiều chất màu đỏ trong mực in, sơn rẻ tiền kém bền dưới tia cực tím nên phai sang hồng sau vài tháng nắng. Nên chọn vật liệu ngoài trời có khả năng chống tia cực tím, treo dưới mái che và thay băng rôn sau mỗi mùa.

Có nên chọn màu biển hiệu theo mệnh chủ tiệm?

Đó là một lối tính riêng, không có căn cứ chung. Màu biển hiệu nên chọn theo khả năng đọc từ xa, hợp với hàng hoá và phong cách tiệm, bền ngoài trời. Màu đỏ – vàng hợp không khí truyền thống, nhưng không bắt buộc.

Biển hiệu LED đỏ có vấn đề gì không?

Biển LED đỏ sáng mạnh ban đêm dễ gây chói cho người đi đường và hàng xóm đối diện. Nên chọn độ sáng vừa phải, giảm sáng sau giờ cao điểm và kiểm tra quy định về biển hiệu của địa phương trước khi lắp.