Con mèo sứ giơ một chân trước lên ngang tai, thường gặp trên quầy tiệm tạp hoá, quán ăn, tiệm vàng ở Việt Nam, có gốc từ Nhật Bản và tên gốc là maneki-neko, nghĩa là "mèo vẫy gọi". Ở ta nhiều người gọi nó là mèo thần tài, mèo may mắn, mèo vẫy khách. Cái tên Việt dễ làm người ta tưởng đây là một vị thần trong tín ngưỡng cầu tài của người Việt hay người Hoa, nhưng thật ra nó là một món đồ trang trí dân gian của Nhật, đi theo đường buôn bán và hàng mỹ nghệ sang các nước châu Á rồi mới tới quầy hàng của mình.
Bài này kể lại các tích phổ biến về nguồn gốc con mèo, giải thích vì sao có con giơ tay trái, con giơ tay phải, màu lông và đồng tiền trên tay nó mang ý gì theo quan niệm của người Nhật, rồi bàn chuyện bày nó trong cửa hàng sao cho gọn, sạch và không vướng việc buôn bán. Mèo vẫy tay được đọc ở đây như một biểu tượng văn hoá và một món mỹ thuật nhỏ, không phải một thứ bảo đảm cho chuyện đắt hàng.
Maneki-neko từ đâu ra: những tích truyện người Nhật hay kể
Người Nhật cho rằng hình mèo vẫy gọi phổ biến từ thời Edo, khi các đền, chùa và khu phố buôn bán ở Edo (Tokyo ngày nay) bắt đầu bán tượng mèo nhỏ làm vật kỷ niệm. Không có một nguồn gốc duy nhất được mọi người công nhận; có nhiều câu chuyện, mỗi nơi giữ một bản và mỗi bản gắn với một địa điểm muốn nhận mình là quê của con mèo.
Tích được kể nhiều nhất gắn với một ngôi chùa ở vùng Setagaya, Tokyo. Tương truyền một lãnh chúa đi săn gặp mưa, đứng trú dưới gốc cây gần chùa thì thấy con mèo của sư trụ trì giơ chân như vẫy gọi. Ông bước về phía con mèo, ngay sau đó chỗ ông vừa đứng bị sét đánh. Cảm kích, ông trở thành người bảo trợ cho ngôi chùa nghèo. Câu chuyện này giải thích cái dáng "vẫy gọi" như lời mời đem lại điều lành.
Một tích khác gắn với khu Imado ở Asakusa: một bà cụ nghèo phải bán con mèo vì không nuôi nổi, đêm đó mèo báo mộng bảo bà nặn tượng theo hình nó để bán. Bà làm theo, tượng bán chạy, đời bà khá lên. Bản này nối thẳng con mèo với chuyện buôn bán, có lẽ vì thế giới tiểu thương thích kể nó hơn.
Cả hai đều là truyện kể dân gian, được ghi lại và kể đi kể lại, không phải sự kiện lịch sử có ngày tháng. Khi giới thiệu với khách hay viết bài cho cửa hàng, cách nói an toàn là "tương truyền" hoặc "người Nhật có nhiều tích, phổ biến nhất là…", không khẳng định chuyện nào là gốc thật.
Tay trái, tay phải và cái dáng vẫy: đọc theo quan niệm của người Nhật
Tay trái giơ lên. Theo cách giải thích phổ biến ở Nhật, con mèo giơ tay trái mời khách, mời người tới. Vì vậy nhiều quán ăn, quán rượu, tiệm dịch vụ chọn dáng này, nơi lượng người ghé quán quan trọng hơn món hàng.
Tay phải giơ lên. Dáng này thường được giải thích là mời tiền, mời của. Một số tài liệu lại nói ngược hoặc gắn với phân biệt khác, nên đây là quy ước dân gian có dị bản, không phải luật cứng. Nếu khách hỏi, cứ nói "theo cách hiểu phổ biến".
Giơ cả hai tay. Có bản làm mèo giơ hai tay một lúc, ý muốn cả người lẫn của. Người Nhật cũng có câu đùa rằng giơ cả hai tay trông như đầu hàng, nên không phải ai cũng thích dáng này. Chuyện chọn là sở thích, không có đúng sai.
Tay giơ cao hay thấp. Có quan niệm cho rằng tay giơ càng cao thì "gọi" càng xa. Đây là một cách nói vui hơn là quy tắc; mèo tay cao chủ yếu khác ở dáng, nhìn cân hay không còn tuỳ tỉ lệ thân.
Vì sao người Việt thấy như mèo vẫy chào tạm biệt. Cử chỉ gọi người lại của người Nhật là lòng bàn tay úp xuống, vẫy về phía mình. Người Việt và người phương Tây nhìn dáng đó dễ hiểu thành vẫy chào. Nhiều mẫu làm cho thị trường nước ngoài đã xoay lòng bàn tay ra trước cho người xem dễ hiểu, nên ở ta có cả hai kiểu.
Màu lông, đồ cầm tay và vòng cổ: bảng đọc nhanh
Mèo vẫy tay có nhiều màu và nhiều phụ kiện. Bảng dưới gom cách hiểu phổ biến trong văn hoá Nhật và những gì người bán ở Việt Nam hay gán thêm. Cột cuối nhắc chỗ cần tỉnh táo.
| Chi tiết | Cách hiểu phổ biến ở Nhật | Cách nói hay gặp ở Việt Nam | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Lông tam thể (trắng, đen, cam) | Kiểu truyền thống, được coi là may mắn nhất vì giống mèo tam thể hiếm | Mèo may mắn nói chung | Đây là kiểu "cổ điển" nhất nếu muốn bày đúng gốc |
| Lông trắng | Thuần khiết, điều lành | Hay bán nhất vì sạch mắt, hợp mọi quầy | Màu trắng lộ bụi nhanh, cần lau thường |
| Lông vàng, mạ vàng | Ít gặp trong mẫu cổ, phổ biến ở hàng hiện đại | Gắn với tiền bạc, thường gọi là mèo thần tài | Mạ vàng là lớp phủ, không phải vàng thật |
| Lông đen | Có nơi coi là xua điều xấu | Ít người chọn cho cửa hàng | Không có gì "xấu" về mặt văn hoá |
| Đồng tiền koban trên tay | Đồng tiền vàng hình bầu dục thời Edo, tượng trưng của cải | Thỏi vàng, đồng tiền | Chữ trên đồng tiền thường là chữ Nhật, đừng đoán nghĩa |
| Vòng cổ đỏ có chuông | Mô phỏng vòng cổ mèo nuôi trong nhà giàu thời xưa | Chuông gọi khách | Chỉ là chi tiết trang trí |
Phần đông mèo vẫy tay bán ở chợ và trên mạng hiện nay là hàng nhựa, sứ hoặc gốm sản xuất hàng loạt, nhiều con chạy pin để tay đung đưa. Đó là biến tấu hiện đại, không có trong mẫu cổ, và cũng không có ý nghĩa gì riêng ngoài chuyện bắt mắt.
Từ đồ trang trí Nhật Bản đến quầy hàng Việt Nam
Mèo vẫy tay lan khắp châu Á theo đường hàng mỹ nghệ và theo chân cộng đồng người Hoa buôn bán ở nước ngoài. Ở nhiều phố người Hoa, con mèo được đặt chung với các biểu tượng cầu tài quen thuộc, và từ đó người ta hay nhầm nó là một linh vật Trung Hoa. Trong khi đó, con mèo vốn không nằm trong bộ biểu tượng cổ của Trung Hoa; con vật quen thuộc trên đồ cầu tài của người Hoa là con cóc ba chân, con tỳ hưu, con cá chép.
Ở Việt Nam, mèo vẫy tay phổ biến mạnh khi hàng mỹ nghệ nhập khẩu giá rẻ tràn về các chợ đầu mối và cửa hàng quà tặng. Nó dễ được nhận vì đáng yêu, không gắn với nghi lễ, không đòi hỏi kiêng khem, ai cũng bày được. Người bán đặt tên "mèo thần tài" để dễ bán, và cái tên đó ở lại.
Chính vì nó không phải đồ thờ, mèo vẫy tay có một ưu điểm cho chủ tiệm: bạn không cần làm lễ, không cần "khai quang", không có ngày giờ đặt, không cần thắp hương. Nếu ai đó bảo phải mời thầy làm phép con mèo mới "linh", đó là thêm thắt để thu tiền, không có trong văn hoá gốc. Người Nhật mua mèo ở quầy lưu niệm, mang về đặt lên kệ, thế thôi.
Cũng nên nhớ một điều về không gian: ở Nhật, mèo vẫy tay thường quay mặt ra phía cửa hoặc phía đường, như chào người đi ngang. Đặt quay vào trong hay nhìn vào tường thì mất cái ý "gọi người tới", chứ không có gì để sợ.
Bày mèo vẫy tay trong cửa hàng cho gọn và sạch
Đặt một con mèo là việc nhỏ, nhưng quầy hàng là chỗ làm việc. Vài bước dưới đây giúp con mèo đẹp mà không cản trở việc bán.
- Chọn chỗ khách nhìn thấy từ cửa nhưng không nằm trên lối đi: góc quầy phía ngoài, kệ cao ngang tầm mắt, mặt tủ kính sát cửa sổ. Tránh đặt sát mép quầy nơi khách tì tay, đặt túi.
- Chọn cỡ theo quầy. Quầy thu ngân nhỏ chỉ cần con cao một gang tay; con cao nửa mét hợp sảnh rộng hoặc tủ kính mặt tiền. Mèo quá to trên quầy hẹp làm khách thấy chật và che máy tính tiền.
- Mèo chạy pin thì đặt chỗ không ánh nắng chiếu thẳng, kiểm tra pin hằng tháng; pin hết lâu ngày dễ chảy nước làm gỉ khoang pin. Loại có tấm pin mặt trời cần ánh sáng, đừng nhét vào góc tối.
- Lau bụi mỗi tuần bằng khăn ẩm vắt kiệt. Sứ trắng để lâu ngả vàng vì dầu mỡ ở quán ăn; lau bằng nước ấm pha chút xà phòng rồi lau lại nước sạch.
- Một con là đủ. Cả dãy mèo đủ màu trên quầy trông như sạp bán mèo, khách khó nhận ra cửa hàng bạn bán gì.
- Nếu cửa hàng có bàn thờ Thần Tài – Ông Địa, không cần đặt mèo lên bàn thờ. Mèo vẫy tay là đồ trang trí, để ở quầy hay kệ là hợp vai của nó.
Về thực tế: con mèo làm được gì cho cửa hàng
Nói thẳng, con mèo không kéo được khách. Thứ nó làm được là tạo một điểm nhìn dễ thương ở quầy, cho khách một chuyện để nói, và cho chủ tiệm cảm giác chỉn chu khi mở cửa. Ở những tiệm có trẻ con ghé cùng bố mẹ, một con mèo vẫy tay đôi khi giữ chân đứa nhỏ đủ lâu để người lớn chọn hàng. Đó là tác dụng thật, đo được bằng mắt, không cần gán thêm.
Khách đến hay không vẫn nằm ở những thứ quen thuộc: mặt tiền có dễ thấy không, giá có rõ không, hàng có đủ không, người bán có vui vẻ không, chỗ để xe có tiện không. Một chủ tiệm đặt mèo xong rồi chờ khách là đang đặt nhầm kỳ vọng. Một chủ tiệm đặt mèo vì thích, rồi vẫn lo đủ các việc trên, thì con mèo trở thành một nét riêng nho nhỏ của tiệm.
Nếu bạn muốn mua một con mèo cho tử tế, hãy hỏi người bán chất liệu là gì: sứ, gốm đất nung, nhựa hay nhựa giả gốm, và lớp vàng là sơn hay mạ. Nơi bán đàng hoàng sẽ ghi rõ chất liệu. Có thể xem thêm vật phẩm có ghi rõ chất liệu trên Vật Phẩm Phong Thủy để so trước khi chọn. Còn nếu thấy quảng cáo kiểu "mèo đã khai quang, bảo đảm doanh thu tăng", cứ coi đó là lời rao hàng, và tự hỏi vì sao một món mỹ nghệ lại cần lời hứa lớn đến vậy.
Câu hỏi thường gặp
Mèo vẫy tay có phải là linh vật của người Hoa không?
Không. Maneki-neko có gốc từ Nhật Bản, phổ biến từ thời Edo. Nó lan sang các phố người Hoa và Việt Nam qua đường hàng mỹ nghệ, nên hay bị nhầm là linh vật Trung Hoa, trong khi đồ cầu tài cổ của người Hoa là cóc ba chân, tỳ hưu.
Nên chọn mèo giơ tay trái hay tay phải cho cửa hàng?
Theo cách hiểu phổ biến ở Nhật, tay trái mời khách, tay phải mời tiền, nhưng có dị bản nói khác. Đây là quy ước dân gian, bạn chọn dáng mình thấy đẹp và hợp chỗ đặt là được, không có lựa chọn nào gây hại.
Mua mèo vẫy tay về có cần làm lễ hay khai quang không?
Không cần. Trong văn hoá gốc, mèo vẫy tay là đồ trang trí, đồ lưu niệm, mua về đặt lên kệ là xong. Lời mời làm phép cho mèo "linh" là thêm thắt để thu tiền, không có trong tục lệ của người Nhật.
Mèo vẫy tay nên quay mặt về hướng nào?
Thường người ta cho mèo quay mặt ra phía cửa hoặc phía đường, như chào người đi ngang, vì dáng của nó là dáng gọi người tới. Ngoài ý đó không có hướng nào bắt buộc; quan trọng hơn là không vướng lối đi và không che quầy.
Mèo chạy pin bị dừng tay thì có sao không?
Không có gì để lo về mặt quan niệm. Đó chỉ là hết pin hoặc mô tơ hỏng. Bạn thay pin, lau khoang pin cho khô; nếu mô tơ hỏng hẳn thì vẫn có thể giữ con mèo làm đồ bày, hoặc thay con khác.
Có nên đặt mèo vẫy tay lên bàn thờ Thần Tài không?
Không cần. Mèo vẫy tay không phải đồ thờ và không có vai trong nghi lễ thờ Thần Tài – Ông Địa của người Việt. Để nó ở quầy hoặc kệ trưng bày là đúng vai, bàn thờ giữ cho gọn với những gì gia đình vẫn thờ.