Cộng đồng người Hoa ở Việt Nam có truyền thống buôn bán lâu đời, và nhiều nếp Tết của họ gắn chặt với cửa tiệm: bữa tiệc cuối năm cho người làm, ngày khai thị mở hàng đầu năm, đoàn lân hái lộc trước cửa, lễ hội rằm tháng Giêng. Không ít nếp trong số đó đã lan sang giới buôn bán người Việt, đến mức nhiều người dùng mà không biết gốc.
Bài này kể các nếp ấy như một phần văn hoá buôn bán, dựa trên những gì sách phong tục và ghi chép về cộng đồng người Hoa thường nhắc. Phong tục giữa các nhóm, các gia đình khác nhau khá nhiều, nên hãy đọc như một bức tranh chung. Bài không bàn chọn ngày, không nói tục nào đem lại tài lộc.
Nhà buôn người Hoa ở Việt Nam: các bang và hội quán
Người Hoa đến Việt Nam qua nhiều đợt, nhiều thế kỷ, và không phải một khối đồng nhất. Sách sử và nghiên cứu về cộng đồng thường chia theo nhóm phương ngữ và quê gốc: Quảng Đông, Phúc Kiến, Triều Châu, Hải Nam, Hẹ. Thời các chúa Nguyễn và triều Nguyễn, các nhóm này được tổ chức thành "bang", mỗi bang có người đứng đầu và thường có hội quán riêng.
Hội quán vừa là nơi thờ tự, vừa là nơi hội họp, giúp đỡ đồng hương và bàn chuyện làm ăn. Ở Hội An, nay thuộc thành phố Đà Nẵng, còn các hội quán Phúc Kiến, Quảng Đông, Triều Châu, Hải Nam. Ở Chợ Lớn, nay thuộc Thành phố Hồ Chí Minh, có nhiều hội quán gắn với các bang, trong đó hội quán Tuệ Thành thờ Bà Thiên Hậu là nơi đông người đến vào dịp đầu năm.
Những không gian ấy cho thấy một điều: với nhà buôn người Hoa xưa, buôn bán không phải việc một nhà. Nó dựa vào mạng lưới đồng hương, đồng nghề, và Tết là lúc mạng lưới ấy gặp lại nhau. Nhiều nếp Tết của họ, từ bữa tiệc cuối năm đến lễ hội rằm tháng Giêng, đều có tính cộng đồng rõ rệt.
Ngày nay người Hoa ở Việt Nam đã là công dân Việt Nam qua nhiều thế hệ, nhiều gia đình đã hoà vào nếp Việt, có gia đình vẫn giữ nếp gốc. Vì vậy mỗi nhà một khác, và mọi điều dưới đây chỉ là những nét hay được nhắc.
Cuối năm: bữa tiệc cho người làm và việc dọn tiệm
Trong truyền thống của người Mân Nam ở Phúc Kiến và ở Đài Loan, có một bữa tiệc cuối năm gọi là "vĩ nha", tổ chức vào khoảng giữa tháng Chạp. Chủ tiệm đãi người làm để cảm ơn một năm làm việc. Có giai thoại kể rằng ngày xưa, đầu con gà trên mâm chỉ về ai thì người đó biết năm sau sẽ không được giữ lại; giai thoại này được kể nhiều, nhưng mức phổ biến thật của nó khó kiểm chứng. Ở Việt Nam, không phải gia đình người Hoa nào cũng giữ tên gọi và ngày tổ chức ấy, nhưng tục chủ đãi người làm cuối năm thì khá phổ biến.
Việc dọn dẹp cuối năm cũng được coi trọng. Sách phong tục Trung Hoa gọi tục quét nhà cuối năm là "tảo trần". Nhiều gia đình kiêng quét nhà trong ngày mùng Một, nên mọi việc dọn dẹp phải làm xong trước giao thừa. Với tiệm buôn, đó cũng là lúc lau lại bảng hiệu, sơn lại cửa, thay câu đối đỏ.
Thanh toán nợ trước năm mới là một nếp được coi trọng trong nhiều cộng đồng người Hoa, giống với người Việt. Người làm ăn muốn bước vào năm mới với tiếng sòng phẳng, và mấy ngày cuối năm là lúc các khoản giữa bạn hàng được tất toán.
Những nếp này cho thấy một nhịp quen: cảm ơn người làm, dọn tiệm, khoá sổ, rồi nghỉ. Nhịp ấy giống người Việt ở cốt lõi, chỉ khác ở tên gọi và vài chi tiết.
Những mốc đầu năm hay được nhắc
Bảng dưới gom các mốc hay được nhắc trong sách phong tục và trong ghi chép về Tết của cộng đồng người Hoa. Mỗi vùng gốc, mỗi gia đình giữ khác nhau; nhiều nhà ở Việt Nam đã theo nếp Việt.
| Mốc | Điều hay được nhắc | Ghi chú |
|---|---|---|
| Giao thừa, mùng Một | Sum họp gia đình, kiêng quét nhà, nói lời hay | Tiệm thường đóng cửa |
| Mùng Hai | Ở nhiều vùng gốc Quảng Đông có bữa "khai niên", coi như bữa mở đầu năm làm ăn | Mức giữ tục khác nhau giữa các gia đình |
| Mùng Năm | Ở nhiều vùng phía bắc Trung Hoa có tục đón Thần Tài, nhiều tiệm mở lại sau ngày này | Không phải cộng đồng nào ở Việt Nam cũng giữ |
| Ngày khai thị | Ngày mở hàng đầu năm, có nhà dán giấy đỏ "khai thị đại cát", mời lân đến chúc | Mỗi nhà tự chọn ngày theo nếp riêng |
| Rằm tháng Giêng | Tết Nguyên Tiêu, lễ hội lớn ở các hội quán, rước đèn, múa lân | Ở Chợ Lớn, Hội An là dịp đông vui nhất đầu năm |
Những ngày cụ thể trong lịch dương mỗi năm mỗi khác. Ví dụ Tết Đinh Mùi 2027 rơi vào ngày 6/2/2027 và rằm tháng Giêng năm ấy là ngày 20/2/2027 theo dương lịch.
Đoàn lân ngày khai thị và rằm tháng Giêng
Múa lân ngày đầu năm là hình ảnh quen ở các phố buôn có người Hoa, và nay đã phổ biến khắp nơi. Một nếp riêng của lân Quảng Đông là "hái lộc", có nơi gọi là "thái thanh": chủ tiệm treo một bó lá xanh kèm phong bao đỏ ở chỗ cao trước cửa, đoàn lân diễn những động tác dò dẫm, rồi vươn lên "ăn" bó lá, lấy phong bao. Màn này tượng trưng cho việc đón điều tốt lành vào tiệm, và phong bao là tiền công cho đoàn lân.
Nhiều chủ tiệm mời lân vào ngày khai thị hoặc trong dịp rằm tháng Giêng. Đây là một nét văn hoá đẹp, cũng là dịp để hàng xóm, khách quen tụ lại trước cửa tiệm.
Có vài điều thực tế cần lưu ý. Màn hái lộc trên cao, có khi trèo lên vai nhau, trên cột, cần đoàn lân có kinh nghiệm và chỗ diễn an toàn. Trống chiêng to, nên nên báo trước cho hàng xóm, chọn giờ hợp lý. Việc dùng vỉa hè, lòng đường để biểu diễn nên hỏi chính quyền địa phương về quy định hiện hành. Pháo nổ đã bị cấm theo pháp luật, nên không đốt pháo nổ khi múa lân; nhiều nơi dùng pháo giấy, pháo điện tử hoặc chỉ dùng tiếng trống.
Thù lao cho đoàn lân thường thoả thuận trước, phong bao hái lộc là phần tượng trưng. Nói rõ từ đầu giúp tránh khó xử sau màn diễn.
Bao đỏ, quýt và chuyện đồng âm trong lời chúc
Bao đỏ. Chữ "lì xì" mà người Việt Nam Bộ dùng được nhiều tài liệu giải thích là đọc theo âm Quảng Đông của hai chữ Hán có nghĩa may mắn, có lợi. Chủ tiệm người Hoa thường phát bao đỏ cho người làm ngày đầu đi làm lại, và cho trẻ con khi đi chúc Tết.
Quýt, cam. Trong tiếng Quảng Đông, chữ chỉ quả quýt đọc gần giống chữ "cát" nghĩa là tốt lành. Vì vậy cây quất, quả quýt, quả cam hay được bày trước cửa tiệm và mang biếu nhau đầu năm, thường theo cặp.
Tránh số bốn. Chữ "tứ" là số bốn đọc gần với chữ "tử" là chết trong nhiều phương ngữ, nên nhiều gia đình tránh số bốn trong quà tặng, giá tiền dịp đầu năm. Đây là quan niệm về chữ nghĩa, không phải điều cấm kỵ chung.
Lời chúc. "Cung hỷ phát tài" là lời chúc quen thuộc nhất. Với nhà buôn còn có những cụm như "sinh ý hưng long", nghĩa là việc buôn bán thịnh vượng. Những câu này thường viết trên giấy đỏ dán ở cửa tiệm.
Kiêng nói lời xấu. Như người Việt, nhiều nhà kiêng nói những chữ mang nghĩa mất mát, thua lỗ trong mấy ngày đầu năm. Đây là cách giữ không khí vui vẻ, hơn là một niềm tin cứng nhắc.
Làm ăn với bạn hàng người Hoa dịp Tết: vài điều nên nhớ
Nhiều tiểu thương Việt có bạn hàng, mối hàng là người Hoa. Dịp Tết, vài điều giúp quan hệ thêm êm:
- Hỏi trước lịch nghỉ và ngày khai thị của bạn hàng, vì có nhà nghỉ lâu hơn người Việt quanh đó.
- Chúc Tết bằng câu "cung hỷ phát tài" hay một lời chúc bằng tiếng Việt đều được; quan trọng là thái độ.
- Khi biếu quà, chú ý chuyện số lượng theo cặp và tránh những món mang nghĩa không hay theo cách đọc chữ của họ; không chắc thì chọn món đơn giản.
- Nếu được mời dự lễ khai thị hay xem lân, đến đúng giờ và ở lại đến hết màn chính.
- Rằm tháng Giêng là dịp quan trọng với nhiều gia đình người Hoa; tránh hẹn bàn chuyện làm ăn căng thẳng vào ngày đó.
- Tôn trọng nếp thờ cúng của bạn hàng, không bình phẩm, không chụp ảnh nơi thờ tự khi chưa hỏi.
Những nếp này không cần học thuộc. Một câu hỏi lịch sự "nhà mình có kiêng gì không" thường được đón nhận tốt hơn mọi sự đoán mò.
Rằm tháng Giêng ở các hội quán
Với nhiều cộng đồng người Hoa, Tết Nguyên Tiêu vào rằm tháng Giêng là đỉnh điểm của mùa Tết, có khi còn đông vui hơn những ngày đầu năm. Ở Chợ Lớn, các hội quán tổ chức lễ, rước đèn, múa lân múa rồng, người dân đến thắp hương, xin lộc. Ở Hội An, đêm Nguyên Tiêu cũng là dịp phố cổ thắp đèn lồng, các hội quán đông người.
Với người buôn bán, rằm tháng Giêng thường được coi là mốc khép lại kỳ Tết. Sau ngày này, nhịp làm ăn trở lại bình thường. Nhiều tiệm người Việt ở Nam Bộ cũng theo nhịp ấy, coi rằm tháng Giêng là ngày "hết Tết".
Các hội quán là di tích có giá trị lịch sử, kiến trúc. Khi đến đây dịp lễ, hãy giữ trật tự, ăn mặc lịch sự, không chen lấn, cẩn thận với nhang đèn ở chỗ đông người. Tục xin lộc hay vay lộc ở một số nơi thờ tự là niềm tin của mỗi người; bài không khuyên chi tiền cho việc đó.
Nhìn từ góc văn hoá buôn bán, những lễ hội đầu năm ở hội quán cho thấy một nếp đáng học: người làm ăn coi trọng cộng đồng, coi trọng việc gặp gỡ, giúp đỡ nhau. Đó là phần di sản bền vững hơn mọi nghi thức cầu tài.
Câu hỏi thường gặp
Ngày khai thị của người Hoa là ngày nào?
Không có một ngày chung. Khai thị là ngày mở hàng đầu năm, mỗi gia đình, mỗi tiệm chọn theo nếp riêng. Ở một số vùng gốc, các tiệm hay mở lại sau mùng Năm, nhưng ở Việt Nam mỗi nhà một khác.
Múa lân hái lộc là gì?
Đó là màn diễn của lân Quảng Đông: chủ tiệm treo bó lá xanh kèm phong bao đỏ trên cao trước cửa, đoàn lân diễn rồi vươn lên lấy. Màn này tượng trưng cho việc đón điều tốt lành, phong bao là phần tượng trưng cho đoàn lân.
Vì sao người Hoa hay bày quýt, cam ngày Tết?
Trong tiếng Quảng Đông, chữ chỉ quả quýt đọc gần với chữ "cát" nghĩa là tốt lành. Vì vậy quýt, cam và cây quất được dùng như biểu tượng chúc may mắn, thường bày theo cặp.
Vĩ nha là gì?
Vĩ nha là tên bữa tiệc cuối năm mà chủ tiệm đãi người làm trong truyền thống Mân Nam ở Phúc Kiến và Đài Loan. Ở Việt Nam, không phải gia đình người Hoa nào cũng giữ tên gọi này, nhưng tục đãi người làm cuối năm khá phổ biến.
Mời lân về múa trước cửa tiệm cần lưu ý gì?
Chọn đoàn có kinh nghiệm, thoả thuận thù lao trước, báo hàng xóm, chọn giờ hợp lý, hỏi chính quyền địa phương về việc dùng vỉa hè và không đốt pháo nổ vì pháo nổ đã bị cấm.
Người Việt chúc Tết bạn hàng người Hoa có cần nói tiếng Hoa không?
Không cần. Câu "cung hỷ phát tài" quen thuộc thì dùng được, còn lời chúc bằng tiếng Việt chân thành cũng được đón nhận. Quan trọng là thái độ và sự tôn trọng nếp nhà của bạn hàng.