Với một cửa hàng, bậc thềm, ngưỡng cửa và mái hiên là những thứ khách chạm vào đầu tiên, trước cả món hàng; người xưa cũng vì thế mà có nhiều tục lệ quanh ngưỡng cửa, như kiêng giẫm lên ngưỡng, đếm bậc thềm theo vòng "sinh, lão, bệnh, tử", hay mong cửa "rộng và sáng". Những tục này nói nhiều điều về cách người Việt xem cửa nhà.
Bài này kể lại các tục ấy như một phần văn hoá, giải thích ý nghĩa thường được gán cho chúng, rồi đi vào phần thực tế: làm sao để lối vào cửa hàng dễ bước với mọi người, từ người lớn tuổi, người dắt xe tới người đẩy xe nôi, và mái hiên sao cho che được mưa nắng mà không lấn ra phần đường của người khác.
Ngưỡng cửa trong tục cũ của người Việt
Nhà gỗ truyền thống ở nhiều vùng có ngưỡng cửa, còn gọi là bậu cửa, là thanh gỗ nằm ngang ở chân cửa, cao hơn mặt sàn. Ngưỡng cửa vừa giữ khung cửa chắc chắn, vừa ngăn nước mưa, gió lạnh và bụi tràn vào nhà. Ở nhiều gia đình, trẻ con được dặn không được ngồi hay giẫm lên ngưỡng cửa; lý do được nói theo nhiều cách, từ "ngưỡng cửa là chỗ của thần giữ cửa" đến "giẫm lên là thiếu lễ với chủ nhà".
Với cửa hiệu xưa, ngưỡng cửa còn mang ý phân định: bên trong là của chủ, bên ngoài là đường chung. Khách bước qua ngưỡng là đã vào nhà người ta, nên có những phép lịch sự đi kèm như chào hỏi, cởi nón. Một số nhà buôn giữ tục quét dọn sạch ngưỡng cửa trước khi mở hàng mỗi sáng, coi đó là cách bắt đầu một ngày gọn gàng.
Ngày nay, cửa hàng hiện đại phần lớn không còn ngưỡng gỗ, thay bằng gờ chống nước bằng nhôm hay đá. Nhưng ý nghĩa cũ vẫn có thể giữ ở dạng khác: lối vào sạch, rõ ràng, khách biết mình đang bước vào một không gian được chăm chút. Đó là phần đáng giữ nhất của tục cũ.
Những quan niệm hay nghe về bậc thềm và cửa
Đếm bậc theo vòng "sinh, lão, bệnh, tử". Một cách đếm khá phổ biến trong dân gian là đếm bậc thềm, bậc cầu thang theo vòng bốn chữ sinh, lão, bệnh, tử, mong bậc cuối rơi vào chữ "sinh". Có nơi dùng cách đếm khác. Đây là quan niệm, không có căn cứ kỹ thuật; với lối vào cửa hàng, điều quan trọng hơn là các bậc cao đều nhau.
Cửa phải "rộng và sáng". Nhiều người buôn bán tin cửa rộng thì "đón được nhiều". Phần thực tế trùng khớp: cửa rộng giúp khách vào ra thoải mái, nhìn được hàng từ ngoài, và cũng là lối thoát nạn tốt hơn.
Kiêng cửa hàng thấp hơn nhà bên cạnh. Có người ngại nền hay mái hiên nhà mình thấp hơn hai nhà bên, cho rằng "bị đè". Phần có thể hiểu là nền thấp dễ đọng nước, mái thấp làm biển hiệu bị che. Đây là chuyện xử lý được bằng kỹ thuật.
Mái hiên không nên dài quá. Lời khuyên cũ cho rằng hiên quá dài làm nhà tối. Thực tế mái hiên vừa phải che được mưa nắng cho khách đứng chờ, còn mái quá dài vừa che biển hiệu, vừa dễ lấn ra vỉa hè.
Lối vào dễ bước: những con số nên kiểm tra
Bảng dưới gom những điểm bạn có thể tự đo khi xem mặt bằng. Đây là gợi ý theo kinh nghiệm thiết kế phổ thông cho cửa hàng nhỏ, không phải tiêu chuẩn pháp lý; công trình cụ thể nên hỏi người có chuyên môn.
| Điểm kiểm tra | Vì sao quan trọng | Gợi ý |
|---|---|---|
| Chiều cao các bậc | Bậc cao thấp không đều là nguyên nhân hay gặp của vấp ngã | Các bậc nên cao bằng nhau, mép bậc có màu dễ nhận ra |
| Mặt bậc | Đá bóng, gạch men trơn rất nguy hiểm khi mưa | Dùng mặt nhám hoặc dán dải chống trơn |
| Đường dốc dắt xe | Khách đi xe máy, người dùng xe lăn, xe đẩy cần lối riêng | Dốc thoải, có mặt nhám, không dốc đứng |
| Tay vịn | Người lớn tuổi cần chỗ bám khi có nhiều bậc | Lắp ở ít nhất một bên nếu thềm có nhiều bậc |
| Độ rộng cửa | Ảnh hưởng tới việc ra vào và thoát nạn | Đủ cho hai người đi ngược chiều, không chất hàng hai bên cửa |
| Hướng mở cửa | Cửa thoát nạn thường nên mở theo hướng đi ra | Hỏi cơ quan phòng cháy chữa cháy về yêu cầu cụ thể |
Nếu mặt bằng có bậc thềm cao và nhiều bậc, nên tính trước chi phí làm đường dốc hoặc bậc phụ. Khách lớn tuổi là nhóm khách trung thành của nhiều ngành như tạp hoá, thuốc, may đo; mất họ chỉ vì một bậc thềm trơn là điều đáng tiếc.
Mái hiên: che cho khách mà không lấn đường chung
Mái hiên là phần mặt tiền vừa có ích vừa dễ gây tranh chấp. Một vài điều nên lưu ý khi làm hoặc sửa mái hiên cho cửa hàng:
- Mái hiên che được chỗ khách đứng chờ, chỗ đặt xe, giúp khách không bị ướt khi mưa bất chợt; đây là lợi ích rõ ràng nhất.
- Độ vươn ra của mái hiên, bạt che, dù che thường có quy định của địa phương về việc lấn ra không gian công cộng; nên hỏi chính quyền phường, xã trước khi làm.
- Nước mưa từ mái hiên không nên đổ thẳng xuống lối đi của người đi bộ hay sang nhà bên; cần máng thu nước và ống dẫn xuống cống.
- Mái tôn mỏng hắt nóng và kêu to khi mưa; với quán có khách ngồi dưới hiên, nên chọn vật liệu cách nhiệt, cách âm.
- Bạt che kéo ra kéo vào cần được thu lại khi gió lớn hoặc bão để tránh rách, gãy khung.
- Mái hiên không được che lấp biển hiệu của chính mình hay của nhà bên; độ cao mái nên đủ để người cao đi qua thoải mái.
- Đèn dưới mái hiên giúp lối vào sáng vào buổi tối, vừa an toàn vừa cho người đi đường thấy cửa hàng còn mở.
Mái hiên đẹp nhất là mái hiên mà hàng xóm cũng thấy dễ chịu. Ở phố đông, tranh chấp nước mưa nhỏ giọt hay bạt che lấn sang nhà bên là chuyện thường gặp, và giữ hoà khí với hàng xóm là điều người buôn bán lâu năm nào cũng coi trọng.
Cửa ra vào: cửa cuốn, cửa kính hay cửa xếp
Phần lớn cửa hàng ở phố Việt Nam dùng cửa cuốn hoặc cửa xếp sắt làm lớp ngoài cùng, phía trong có hoặc không có cửa kính. Cửa cuốn mở toang cả mặt tiền, hợp với cửa hàng muốn khách nhìn thấy toàn bộ hàng hoá từ ngoài đường. Cửa kính giữ được điều hoà, giảm bụi, nhưng khách có thể ngần ngại khi phải tự đẩy cửa bước vào, nhất là ở cửa hàng nhỏ.
Một cách dung hoà nhiều nơi dùng là mở cửa cuốn hoàn toàn khi bán, phía trong là cửa kính trượt hoặc cửa kính mở sẵn một cánh vào giờ đông khách. Tay nắm cửa nên ở độ cao dễ cầm, cửa kính nên có dải dán ngang tầm mắt để người đi vội không đâm vào.
Với cửa cuốn, cần kiểm tra bộ lưu điện hoặc cách mở bằng tay khi mất điện, vì đó cũng là lối thoát nạn. Cửa cuốn không nên khoá kín trong lúc vẫn có người làm việc bên trong mà không có lối ra khác. Đây là điểm đã được nhiều khuyến cáo phòng cháy nhắc lại đối với nhà ống có cửa cuốn.
Lối vào cho khách đi xe máy
Ở Việt Nam, phần lớn khách đến cửa hàng bằng xe máy, nên lối vào thật sự của nhiều cửa hàng không phải là bậc thềm mà là đoạn bó vỉa và vỉa hè khách phải dắt xe lên. Một cửa hàng có bậc thềm đẹp nhưng khách không có chỗ để xe, hoặc phải dắt xe qua bó vỉa cao, sẽ mất nhiều khách vãng lai, nhất là phụ nữ chở hàng hay người lớn tuổi.
Nhiều chủ tiệm tự đặt tấm dốc bằng sắt, bằng gỗ hay đổ bê tông trên lòng đường để xe lên vỉa hè cho dễ. Cách này có thể vi phạm quy định quản lý lòng đường, vỉa hè của địa phương, cản dòng nước chảy ven đường, và gây nguy hiểm cho người đi xe đạp, xe máy chạy sát lề vào ban đêm. Nếu muốn làm lối dắt xe, nên hỏi chính quyền phường, xã về hình thức được phép, và chọn loại tháo lắp được, có màu dễ nhìn.
Trên vỉa hè, nên vạch rõ chỗ để xe cho khách, không để xe chắn lối đi bộ hoàn toàn và không chắn cửa nhà bên cạnh. Nếu vỉa hè quá hẹp, có thể thoả thuận với điểm trông giữ xe gần đó. Những việc này nghe nhỏ, nhưng với khách đi xe máy, cảm giác "ghé vào dễ" quyết định họ có dừng lại hay chạy tiếp tới cửa hàng khác.
Về thực tế: lối vào là lời chào đầu tiên
Tục quét sạch ngưỡng cửa trước khi mở hàng, mong cửa rộng và sáng, hay kiêng giẫm ngưỡng cửa đều xuất phát từ một ý chung: cửa là nơi trang trọng, nơi người ngoài bước vào nhà mình. Với cửa hàng hôm nay, ý ấy có thể giữ bằng những việc rất cụ thể: lối vào sạch sẽ, không chất hàng chắn lối, bậc thềm không trơn, có chỗ dắt xe, có đèn vào buổi tối.
Khi sửa sang mặt tiền ở mặt bằng đi thuê, mọi thay đổi về bậc thềm, mái hiên, cửa cuốn đều nên có sự đồng ý của chủ nhà, và nên thoả thuận trước phần nào phải trả lại nguyên trạng khi hết hợp đồng. Những hạng mục đụng tới vỉa hè, nên hỏi chính quyền phường, xã nơi có mặt bằng.
Nếu gia đình muốn giữ các tục cũ như đếm bậc theo vòng bốn chữ hay đặt một tấm thảm đỏ ở lối vào, đó là lựa chọn riêng và không có gì sai. Chỉ cần nhớ rằng với khách, điều họ cảm nhận đầu tiên là bước chân có vững không, có bị ướt không, có thấy được chào đón không. Một lối vào làm được ba điều đó đã là lời chào tốt nhất của cửa hàng.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao người xưa kiêng giẫm lên ngưỡng cửa?
Ngưỡng cửa trong nhà gỗ truyền thống vừa giữ khung cửa vừa ngăn nước, bụi. Lời kiêng được giải thích theo nhiều cách, như tôn trọng chủ nhà hay thần giữ cửa. Phần thực tế là giẫm lên thanh gỗ hẹp dễ trượt ngã và làm hỏng cửa.
Đếm bậc thềm theo "sinh, lão, bệnh, tử" là thế nào?
Đây là cách đếm trong dân gian, đếm bậc theo vòng bốn chữ và mong bậc cuối rơi vào chữ "sinh". Có nơi dùng cách đếm khác. Đây là quan niệm, không có căn cứ kỹ thuật; với cửa hàng, điều quan trọng hơn là các bậc cao bằng nhau và không trơn.
Bậc thềm cửa hàng làm sao cho người già dễ đi?
Các bậc nên cao đều nhau, mặt bậc nhám hoặc có dải chống trơn, mép bậc có màu dễ nhận ra, và có tay vịn nếu nhiều bậc. Nếu được, làm thêm một đường dốc thoải để người dùng xe lăn, xe đẩy và người dắt xe máy đi lên.
Mái hiên cửa hàng được vươn ra bao nhiêu?
Mỗi địa phương có quy định riêng về phần mái hiên, bạt che lấn ra không gian công cộng. Nên hỏi chính quyền phường, xã trước khi làm. Ngoài ra cần có máng thu nước để nước mưa không đổ xuống lối đi hay sang nhà bên.
Cửa hàng nhỏ nên dùng cửa kính hay để cửa cuốn mở?
Cửa cuốn mở toang giúp khách nhìn thấy hàng và dễ bước vào; cửa kính giữ điều hoà, giảm bụi nhưng khách có thể ngại đẩy cửa. Nhiều nơi dung hoà bằng cửa kính trượt hoặc mở sẵn một cánh vào giờ đông khách.
Cửa cuốn cần lưu ý gì về an toàn?
Nên có cách mở khi mất điện, như bộ lưu điện hoặc tay quay, vì cửa cuốn thường là lối thoát chính. Không khoá kín cửa cuốn khi vẫn có người làm việc bên trong mà không có lối ra khác. Yêu cầu cụ thể nên hỏi cơ quan phòng cháy chữa cháy.